ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਰਾਵਣ ਨੇ ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲਾਂ ਤੱਕ ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਿਆਨਕ ਚੋਣ-ਚੁਕਾਈ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਤਪ ਕਰਿਆ। ਚੌਵੀਂਵੇਂ ਤ੍ਰੇਤਾ ਯੁੱਗ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਉਸਦਾ ਤਪ ਬਲ ਖਤਮ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਦ ਰਾਵਣ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਥੀ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰੇ ਗਏ। ਰਾਵਣ ਦੇ ਕੁਝ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸਾਥੀ ਮਹੋਦਯ, ਪ੍ਰਹਸਤ, ਮਹਾਪਾਂਸ਼ੁਖਰਾ, ਅਤੇ ਪੁਸ਼ਪੋਟਕਟਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨ; ਕੁੰਭੀਨਸੀ ਉਸਦੀ ਧੀ ਹੈ। ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ, ਦੂਸ਼ਣ, ਵਿਦ੍ਯੁਜਝਿਵਾ ਰਾਕਸ਼ਸ ਹਨ; ਵਾਕਾ ਦੀ ਧੀ ਅਸਲਿਕਾ ਹੈ—ਇਹ ਸਭ ਉਸਦੇ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੌਲਸਤਿਆ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਇਹ ਦਸ ਰਾਕਸ਼ਸ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਸੀ। ਇਹ ਸਭ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੱਡੇ ਵਰਦਾਨਾਂ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਪੌਲਸਤਿਆ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ ਅਤੇ ਯਕਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਗਸਤ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਕਠੋਰ ਬ੍ਰਹਮਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ ਹਨ, ਜੋ ਵੇਦ ਪਾਠ ਅਤੇ ਤਪ-ਵ੍ਰਤਾਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਇਡਵਿਡਾ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਪੌਲਸਤਿਆ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਹੈ, ਸਵਯਪਿੰਗਲਾ ਹੈ; ਹੋਰ ਦੋ ਯਜ੍ਯਮੁਖ ਹਨ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਤਿੰਨ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਹਨ। ਯਾਤੁਧਾਨ, ਬ੍ਰਹਮਧਾਨ, ਵਾਰਤਾ, ਅਤੇ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਰਾਤ-ਵਾਸੀ ਸ਼੍ਰੇਣੀਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੌਲਸਤਿਆ, ਨੈਰਿਤ, ਅਗਸਤ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਅਤੇ ਕੌਸ਼ਿਕ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀਆਂ ਸੱਤ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਮੰਨੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕਰਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਅਨੁਸਾਰ ਹਨ: ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੋਲ, ਰੰਗ ਸਲੇਟੀ, ਸਰੀਰ ਵੱਡਾ, ਪੇਟ ਭਾਰੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਠ ਦੰਦ, ਸੰਖ-ਆਕਾਰ ਦੇ ਕੰਨ, ਖੜੇ ਵਾਲ, ਮੂੰਹ ਕੰਨ ਤੱਕ ਫਟਿਆ, ਅਤੇ ਵਾਲ ਮੁੰਜਾ ਘਾਸ ਜਾਂ ਧੂੰਏ ਵਾਂਗ ਉੱਠੇ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਵੱਡੇ, ਚਿਹਰਾ ਪੀਲਾ, ਕਦ ਛੋਟਾ, ਬਾਹਾਂ ਲੰਬੀਆਂ; ਮੂੰਹ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ, ਜੀਭ ਅਤੇ ਹੋਠ ਲਟਕਦੇ, ਗਲ ਲਟਕਦੇ, ਨੱਕ ਮੋਟੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਕਾਲੇ, ਗਲ ਲਾਲ, ਅੱਖਾਂ ਡੂੰਘੀਆਂ, ਆਕਰਤੀ ਡਰਾਉਣੀ; ਆਵਾਜ਼ ਭਿਆਨਕ, ਸਰੀਰ ਵਿਅਕ੍ਰਿਤ, ਪੱਟ ਇਕੱਠੇ। ਸਰੀਰ ਮੋਟਾ, ਨੱਕ ਉਭਰੇ, ਪੱਥਰ ਵਰਗੇ ਮਜ਼ਬੂਤ, ਵੰਸ਼ ਡਰਾਉਣੀ, ਕਰਤੂਤ ਕਠੋਰ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਣ, ਬਾਂਹ-ਬੰਦ, ਮੁਰਕਟ, ਪੱਗ, ਵਿਭਿੰਨ ਵਸਤ੍ਰ ਅਤੇ ਗਹਿਣੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲੇਪ ਲਗਾਏ ਹੋਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭੋਜਨ, ਮਾਸ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾਣ ਵਾਲਾ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੀ ਇਹ ਆਕਰਤੀ ਅਤੇ ਸੁਭਾਵ ਗਿਆਨੀਆਂ ਦੁਆਰਾ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ। ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸਭ ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਦੰਦ-ਧਾਰੀ, ਭੂਤ-ਪਿਸਾਚ, ਸੱਪ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਹਾਥੀ ਆਦਿ ਹਨ। ਵਾਨਰ, ਕਿਨਨਰ, ਯਮ-ਕਿੰਪੁਰੁਸ਼ ਅਤੇ ਹੋਰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਸਭ ਮਾਇਆ ਅਤੇ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ। ਵੈਵਸਵਤ ਅੰਤਰਾਲ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰਤੁ ਨਿਸ਼ੰਤਾਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨਾ ਪੋਤੇ, ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਅਤ੍ਰਿ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਸੁਣਾਵਾਂਗਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਿੱਚ ਤੀਸਰਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਦਸ ਸੁੰਦਰ ਪਤਨੀਆਂ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਭਗਤੀ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀਆਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ। ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਅਪਸਰਾ ਤੋਂ, ਭਦ੍ਰਾਸ਼ਵ ਦੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਹੋਏ: ਭਦ੍ਰ, ਸ਼ੂਦ੍ਰ, ਮਦ੍ਰ, ਸ਼ਲਾਦ, ਮਲਾਦ, ਵੇਲਾ, ਖਲਾ—ਇਹ ਸੱਤ—ਅਤੇ ਗੋਚਾਪਾਲ, ਮਨਰਸਾ, ਰਤਨਕ੍ਰਿਤ; ਇਹ ਦਸ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਪ੍ਰਭਾਕਰ, ਅਤ੍ਰੇਯ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਸੀ; ਭਦ੍ਰ ਤੋਂ ਉਸਨੇ ਸੋਮਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ, ਜਨਮਿਆ। ਜਦ ਸਵਰਭਾਨੂ ਨੇ ਸੂਰਜ ਨੂੰ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਵੱਲ ਡਿੱਗਾ ਦਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਹਨੇਰਾ ਛਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੋਮਾ ਨੇ ਹੀ ਚਾਨਣ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਡਿੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ ਗਿਆ, "ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ," ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਕਰਕੇ, ਸੂਰਜ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਧਰਤੀ ਤੇ ਨਹੀਂ ਡਿੱਗਿਆ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਅਤ੍ਰਿ ਨੇ ਮੁੱਖ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਸਥਾਪਿਤ ਕੀਤੀਆਂ; ਯਜਨਿਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਨੂੰ ਅਤ੍ਰਿਘਣ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਚਲਾਇਆ। ਉਸਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਨਾਮ ਵਾਲੇ, ਆਪਣੇ ਵਰਗੇ ਦਸ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮਾਏ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਤਪ ਅਤੇ ਚਮਕ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵਸਤ੍ਯਾਤ੍ਰੇਯ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਦੋ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਦੁਰਵਾਸਾ ਉਸਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਧੀ ਅੰਬਾਲਾ, ਜੋ ਬ੍ਰਹਮਨ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ; ਇੱਥੇ ਵੀ ਪੁਰਾਣੇ ਕਥਾਕਾਰ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਦੇ ਹਨ। ਪੁਰਾਣੇ ਗਿਆਨੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਅਤ੍ਰਿ ਦਾ ਮਹਾਨ, ਸ਼ਾਂਤ, ਪਾਪ-ਰਹਿਤ ਪੁੱਤਰ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਅਵਤਾਰ ਸੀ। ਉਸਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਾਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਸ਼ਾਖਾਵਾਂ ਜਨਮੀਆਂ: ਸ਼ਿਆਮ, ਮੁਦਗਲ, ਬਲਾਰਕ, ਅਤੇ ਗਵੀਸ਼ਠਿਰ; ਇਹ ਚਾਰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਸ਼ਯਪ, ਨਾਰਦ, ਪਰਵਤ, ਅਤੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਸੰਤਾਨ ਜਨਮੀ; ਹੁਣ, ਹੇ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਚੋਟੀ ਦੇ, ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਹੋਏ ਸੁਣੋ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਨੂੰ ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੂੰ ਦਿੱਤਾ; ਨਾਰਦ, ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਉੱਪਰ ਵੱਲ ਵਹਿੰਦੇ ਬੀਜ ਵਾਲਾ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਦੀ ਸ਼ਾਪ ਨਾਲ ਐਸਾ ਹੋਇਆ। ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਤਾਰਕਾਮਯਾ ਨਾਮਕ ਦੇਵ-ਦਾਨਵ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਾ ਪੈ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਇੰਦਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਆਪਣੇ ਤਪ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਪਾਲਿਆ। ਉਸਨੇ ਜੜੀਆਂ, ਫਲ, ਮੂਲ, ਅਤੇ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਉਗਾਈਆਂ; ਆਪਣੀ ਦਇਆ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਔਸ਼ਧੀਆਂ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਦਿੱਤਾ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਨੇ ਅਰੁੰਧਤੀ ਤੋਂ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਜਨਮਾਇਆ; ਸ਼ਕਤੀ ਨੇ ਸਗਰਾਂਜਨਯਾ ਤੋਂ ਪਰਾਸ਼ਰ ਨੂੰ ਜਨਮਾਇਆ। ਕਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਸ਼ਰ ਤੋਂ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਦਵੈਪਾਯਨ, ਪ੍ਰਭੂ, ਜਨਮਿਆ; ਦਵੈਪਾਯਨ ਅਤੇ ਅਰਣੀ ਤੋਂ ਸ਼ੁਕ, ਗੁਣਵਾਨ, ਜਨਮਿਆ। ਪਿਵਾਰੀ ਵਿੱਚ, ਸ਼ੁਕ ਦੇ ਛੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨਮੇ: ਭੂਰੀਸ਼੍ਰਵ, ਪ੍ਰਭੂ, ਸ਼ੰਭੂ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ, ਅਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਗੌਰਾ। ਇੱਕ ਧੀ ਵੀ ਹੈ, ਕੀਰਤਿਮਤੀ, ਜੋ ਯੋਗ ਦੀ ਮਾਤਾ ਅਤੇ ਵ੍ਰਤ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਦੱਤ ਦੀ ਮਾਂ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵਗੁਹਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਹੈ।