ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਜਦੋਂ ਵਿਨਾਸ਼ ਦਾ ਸਮਾਂ ਨੇੜੇ ਆਇਆ, ਰਾਜਾ ਵੇਣ ਨੇ ਇਕ ਕਠੋਰ ਅਤੇ ਨਿਰਦਈ ਵਚਨ ਲਿਆ: “ਹੁਣ ਕੋਈ ਵੀ ਯਜਨਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਮ-ਹਵਨ ਹੋਣਗੇ। ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਾਰੇ ਯਜਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਦੁਜਾ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਦੋਵਾਂ ਜਨਮ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪੂਜਿਆ ਤੇ ਸਨਮਾਨਿਆ ਜਾਵੇ। ਸਾਰੀਆਂ ਆਹੁਤੀਆਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਹੋਣ।'' ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਰੀਚੀ ਆਦਿ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਲੰਘ ਚੁੱਕਾ ਸੀ, ਵੇਣ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਅਸੀਂ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਲਈ ਦਿਕਸ਼ਾ ਲਵਾਂਗੇ, ਪਰ ਤੂੰ, ਹੇ ਵੇਣ, ਅਧਰਮ ‘ਤੇ ਨਾ ਚੱਲ। ਇਹ ਸਦਾ ਦਾ ਧਰਮ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਤੂੰ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਪਤੀ ਹੋ ਕੇ ਜਨਮ ਲਵੇਂਗਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ: ‘ਮੈਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ।’'' ਜਦੋਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਵੇਣ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ, ਚਤੁਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਵੇਣ ਹੱਸ ਕੇ ਕਹਿੰਦਾ, “ਹੋਰ ਧਰਮ ਦਾ ਰਚਨਹਾਰ ਕੌਣ? ਮੈਂ ਕਿਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਾਂ? ਧਰਤੀ ‘ਤੇ ਮੇਰੇ ਬਰਾਬਰ ਤਾਕਤ, ਗਿਆਨ, ਤਪ ਅਤੇ ਸੱਚਾਈ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ? ਮੈਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝੋ।'' ਉਹ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਆਖਦਾ ਹੈ, “ਮੈਂ ਹੀ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਕਰਕੇ ਧਰਮਾਂ ਦਾ ਸਰੋਤ ਹਾਂ। ਜੇ ਮੈਂ ਚਾਹਾਂ ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਭਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ, ਨਵੀਂ ਰਚਨਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ ਜਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ।'' ਜਦੋਂ ਵੇਣ, ਅਹੰਕਾਰ ਵਿਚ ਮਸਤ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮੰਨਿਆ, ਤਾਂ ਵੱਡੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕੀਤੀ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵੇਣ ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅੱਗ ਦੀ ਲਪਟ ਮਚਲਦੀ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਖੱਬੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਮਲਿਆ। ਉਸ ਮਲਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਅਨੁਸਾਰ, ਇੱਕ ਨਿੱਕਾ ਤੇ ਕਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ। ਉਹ ਡਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਘਬਰਾਇਆ ਹੋਇਆ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਉਸਦੀ ਅਵਸਥਾ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਬੈਠ ਜਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਹ ਨਿਸ਼ਾਦ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਆਦਿ ਪਿਤਾ ਬਣਿਆ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਅਸੰਖ ਸ਼ਕਤੀ ਸੀ। ਉਹ ਵੇਣ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਜਣੇ ਮਛੀਹਾਰੇ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਂਧਿਆ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੁੰਬੁਰਾ, ਤੁਵਰਾ, ਖਸ ਆਦਿ, ਜੋ ਅਧਰਮ ਵੱਲ ਝੁਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਵੇਣ ਦੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ, ਵੇਣ ਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਨੂੰ ਅਰਣੀ ਵਾਂਗ ਮਲਿਆ। ਉਥੋਂ ਪ੍ਰਥੁ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਉਸਦੀ ਸੱਜੀ ਬਾਂਹ ਦੀ ਜੋਤੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਹੀ ਰੂਪ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਗਮਗਾਉਂਦਾ ਸੀ, ਇਸ ਲਈ ਉਸਦਾ ਨਾਮ ‘ਪ੍ਰਥੁ’ ਪਿਆ। ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ‘ਅਜਾਗਵ’ ਨਾਮਕ ਮਹਾਨ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ, ਜੋ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਿਆ, ਅਤੇ ਤੀਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਵਚ ਨਾਲ ਸਜਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਜਨਮਿਆ, ਸਾਰੇ ਜੀਵ ਜਗਤ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਛਾ ਗਈ। ਮਹਾਨ ਰਾਤ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ, ਵੇਣ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪ੍ਰਥੁ ਦੇ ਜਨਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਨੂੰ ਨਰਕ ਤੋਂ ਉੱਭਾਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ, ਨਦੀਆਂ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਨੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਰਤਨ ਲਿਆ ਕੇ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਇਕੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦਾ ਰਾਜਯਾਬਿਸ਼ੇਕ ਕੀਤਾ। ਅੰਗੀਰਸ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪ੍ਰਥੁ ਵੈਨਯਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਰਾਜਤਿਲਕ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਪਹਿਲਾ ਅਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ। ਉਹ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਨਹੀਂ ਜੀਤਿਆ ਸੀ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਲਿਆ। ਇਸ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੋਹ-ਮਮਤਾ ਨਾਲ, ਉਹ ‘ਰਾਜਾ’ ਕਹਲਾਇਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮੁੰਦਰ ਵੱਲ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਪਾਣੀਆਂ ਨੇ ਉਸ ਲਈ ਰੁਕ ਜ਼ਿਆ, ਪਹਾੜ ਟੁੱਟ ਗਏ, ਤੇ ਕੋਈ ਵੀ ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਡੋਲਿਆ ਨਹੀਂ। ਧਰਤੀ ਬਿਨਾ ਹਲ ਚਲਾਏ ਫਸਲ ਦਿੰਦੀ ਸੀ, ਸਿਰਫ਼ ਸੋਚਣ ਨਾਲ ਹੀ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਸੀ। ਗਾਈਆਂ ਮਨ-ਚਾਹੀ ਵਸਤੂਆਂ ਦਿੰਦੀਆਂ, ਤੇ ਹਰ ਪਾਤਰ ਵਿੱਚ ਮਧੂ ਮਿਲਦਾ। ਉਸੇ ਸਮੇਂ, ਪਿਤਰ-ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ, ਸੁਤਾ ਨਾਮਕ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਅਕਤੀ ਜਨਮਿਆ, ਅਤੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯਜਨਾ ਵਿੱਚ ਇੱਕ ਪੰਡਿਤ ਮਾਗਧ ਵੀ ਜਨਮਿਆ। ਇੰਦਰ ਲਈ ਆਹੁਤੀ, ਅਤੇ ਬ੍ਰਹਸਪਤੀ ਲਈ ਮਿਲੀ ਆਹੁਤੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਆਹੁਤੀ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਸੁਤਾ ਜਨਮਿਆ। ਉਥੇ ਕੁਝ ਗਲਤੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿਤ ਦੀ ਲੋੜ ਪਈ; ਜਿਸ ਆਹੁਤੀ ਵਿੱਚ ਚੇਲੇ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਹੋਈ, ਉਸ ਨੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਆਹੁਤੀ ਨੂੰ ਮਾਤ ਦਿੱਤੀ; ਉੱਚ-ਨੀਚ ਆਚਰਨ ਨਾਲ, ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਆਈ। ਜੋ ਕਸ਼ਤਰੀ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਮਾਤਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਉਹ ਸੁਤਾ ਘੋਸ਼ਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ, ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਕਰਤਵ ਵੀ ਪਹਿਲਿਆਂ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਸੁਤਾ ਦੀ ਮੱਧਮ ਡਿਊਟੀ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਕੇ ਜੀਵਨ ਯਾਪਨ ਕਰਨਾ ਹੈ; ਰਥ ਤੇ ਹਾਥੀ ਚਲਾਉਣੇ, ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਨੀਵਾਂ ਕੰਮ ਚਿਕਿਤਸਾ ਕਰਨਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਥੁ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰਤਾ ਲਈ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ (ਸੁਤਾ ਤੇ ਮਾਗਧ) ਦੇਵਤਿਆ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਲੋਂ ਉਥੇ ਸੱਦੇ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਇਸ ਰਾਜੇ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰੋ; ਇਹ ਕੰਮ ਤੇ ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਇਸ ਗੀਤ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ।” ਸੁਤਾ ਤੇ ਮਾਗਧ ਨੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਨਾਲ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਇਸ ਮਹਾਨ ਰਾਜੇ ਦੇ ਕਰਤਵ, ਲੱਛਣ ਜਾਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦੇ, ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਿਵੇਂ ਕਰੀਏ?” ਤਦ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਆਖਿਆ: “ਉਸਦੀ ਵਡਿਆਈ ਭਵਿੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇਗੀ। ਉਹ ਸਦਾ ਦਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪ੍ਰਧਾਨੀ ਦਿੰਦਾ, ਸੱਚਾ, ਸੰਯਮੀ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਦਾਨੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਅਜੇਤ ਹੈ।” ਪ੍ਰਥੁ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਧਰਮ-ਬੱਧ ਕਰਤਵ ਸੁਤਾ ਤੇ ਮਾਗਧ ਵਲੋਂ ਗਾਏ ਗਏ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਵਡਿਆਈ ਮੁਕੰਮਲ ਹੋਈ, ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ, ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ ਹੋ ਕੇ, ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਤਾ ਨੂੰ ਅਨੂਪ ਦੇਸ਼ ਤੇ ਮਾਗਧ ਨੂੰ ਮਾਗਧ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦਿੱਤੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਧਰਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਸੁਤਾ ਤੇ ਮਾਗਧ ਕਰਦੇ, ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਉਠ ਕੇ ਅਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੰਦੇ। ਜਦੋਂ ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਪ੍ਰਥੁ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: “ਇਹ ਵੇਣ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਤੁਹਾਡੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਹੀ ਤੁਹਾਡਾ ਰਾਜਾ ਹੋਵੇ।” ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ‘ਤੇ, ਲੋਕ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪ੍ਰਥੁ ਕੋਲ ਆਏ, ਤੇ ਆਖਿਆ: “ਸਾਡੀ ਜੀਵਿਕਾ ਦਾ ਪ੍ਰਬੰਧ ਕਰੋ।” ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸਦੀ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਚੁੱਕੇ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਦਬਾਇਆ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਧਰਤੀ, ਡਰ ਕਰ, ਗਾਂ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਈ। ਪ੍ਰਥੁ ਨੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਕੇ ਉਸ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕੀਤਾ। ਧਰਤੀ, ਵੇਣਯਾ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਲੋਕ ਤਕ ਭੱਜ ਗਈ, ਤੇ ਉਥੇ ਵੀ ਵੇਣਯਾ ਨੂੰ, ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ।