ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅਰੰਭਕ ਯੁਗ ਵਿਚ, ਕਸ਼੍ਯਪ ਜੀ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸ਼੍ਯਾਮ, ਸ਼ਬਲ, ਅਰਜੁਨ, ਹਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼੍ਣ, ਧੂਮਰਾਰੂਣ, ਤੂਲਾਲਾਘ ਅਤੇ ਕਦਰੁਕਾਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਸੁਰਸਾ ਨੇ ਸੌ ਸਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਸੱਪ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਸੱਪਾਂ ਵਿਚ ਤਕ੍ਸ਼ਕ ਰਾਜਾ ਬਣਿਆ, ਤੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿਚ ਵਾਸੁਕੀ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸੱਪਾਂ ਦਾ ਸਮੂਹ ਅੰਧਕਾਰ ਅਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਾਮਰਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਤਾਮਰਾ ਤੋਂ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਮਸ਼ਹੂਰ ਜੀਵ ਜਨਮੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਸ੍ਯੇਨੀ, ਭਾਸੀ, ਕ੍ਰੌੰਚੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕੀ ਸਨ। ਸ੍ਯੇਨੀ, ਜੋ ਅਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਦੋ ਮਹਾਨ ਪੰਛੀਆਂ—ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ—ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਨ। ਸੰਪਾਤੀ ਨੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ, ਜਦਕਿ ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਗਿੱਧ ਬਣੇ। ਗਰੁੜਮਤ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਭਾਸੀ, ਕ੍ਰੌੰਚੀ, ਸ਼ੁਕੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀ ਅਤੇ ਭਦਰਾ—ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਵੀ ਵਰਣਨਯੋਗ ਹੈ। ਸ਼ੁਕੀ ਨੇ ਗਰੁੜਮਤ ਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਦਿੱਤੇ: ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ, ਸੁਮੁਖ, ਬਲਾ, ਪૃਸ਼ਠ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਵਿਚ ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਖਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ, ਸੁਰੂਪ, ਸੁਰਸਾ ਅਤੇ ਬਲਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਗਰੁੜਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਰਦਯ, ਸੱਪਾਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਫੈਲੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸਾਰੀ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦਵੀਪ ਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਵਸਤੀ ਨਾਲ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਮਣਿਮਾਨ ਹਜ਼ਾਰ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ, ਪਰਣਮਾਲਾ, ਸੁਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਿਤ ਹਨ। ਕੌਰਜ ਪੰਜ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ ਪਹਾੜ, ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਤਿੱਖੇ ਹਵਾਵਾਂ ਤੇ ਪਜਰਾਗੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਰੁੜਾਂ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਹਾੜ ਭਰ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਭਾਸਾ, ਉਲੂਕ, ਕਾਕ-ਕੁੱਕੁਟ ਆਦਿ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੋਰ, ਕਲਵਿੰਗ, ਕਬੂਤਰ, ਲਾਵਾ, ਤਿਤਤਰ, ਕ੍ਰੌੰਚੀ, ਵਾਰਧੀਨ, ਸ੍ਯੇਨੀ, ਕੁਰਰਾ, ਸਾਰਸ ਤੇ ਬਕ—ਇਹ ਪੰਛੀ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਆਏ। ਹੋਰ ਮਾਸਾਹਾਰੀ ਪੰਛੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼੍ਟ੍ਰੀ, ਹੰਸ ਤੇ ਕਲਹੰਸ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹਨ। ਚਕਰਵਾਕ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ, ਜਲਚਰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਭ ਗਰੁੜਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪੁਸ਼ਟੀ ਤੇ ਵਾਧੂ ਸੰਤਾਨ ਅਣਗਿਣਤ ਹੈ। ਹੁਣ ਗਰੁੜ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਰਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਸੁਣੋ। ਇਰਾ ਨੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਤਿੰਨ ਧੀਆਂ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਵਣਸਪਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਵਾਂ ਬਣੀਆਂ। ਲਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਬਿਨਾ-ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਕੰਢੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਫੁੱਲ-ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਫਿਰ ਲਤਾ ਨੇ ਬੂਟੀਆਂ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਘਾਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਬਾਂਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਚਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸੰਤਾਨ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਨੇ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਭਰ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਰਚਨਾ ਦਾ ਇੱਕ ਹਿੱਸਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ; ਮਰੀਚੀ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਇਹ ਸੰਖੇਪ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੌ ਸਾਲਾਂ ਵਿਚ ਵੀ ਪੂਰਾ ਨਹੀਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ, ਹੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ। ਅਦਿਤੀ ਆਪਣੀ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ, ਦਿਤੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਲਈ, ਸੁਰਭਿ ਤਪੱਸਿਆ ਲਈ, ਦਾਨੁ ਜਾਦੂਈ ਸ਼ਕਤੀ ਲਈ। ਕਦਰੂ ਨਿਰਦਯ ਸੁਭਾਵ ਦੀ ਹੈ, ਕ੍ਰੌੰਚੀ ਵੇਦਾਂ ਦੀ ਗਿਆਤਾ, ਇਰਾ ਹਥਿਆਉਣ ਵਾਲੀ, ਦਾਨਾਇਉ ਭੋਜਨ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦੀ ਹੈ। ਵਿਨਤਾ ਭਾਰ ਢੋਣ ਵਿਚ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਤਾਮਰਾ ਬੰਨਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ। ਇਹਨਾਂ ਸਭ ਮਾਵਾਂ ਦੇ ਕੁਦਰਤੀ ਗੁਣ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ, ਚਲਣ, ਬੁੱਧੀ, ਧੀਰਜ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਰੂਪ ਰਾਹੀਂ—ਕਦੇ ਰਜਸ, ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਤਮਸ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ—ਧਾਰਮਿਕ ਅਤੇ ਅਧਾਰਮਿਕ ਦੋਹਾਂ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਸ਼੍ਯਪ ਦੀ ਸੰਤਾਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਮਾਵਾਂ ਤੋਂ ਜਨਮੀ, ਇਹ ਹਨ: ਦੇਵਤਾ, ਅਸੁਰ, ਗੰਧਰਵ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਸੱਪ, ਪਿਸਾਚ, ਪਸ਼ੂ, ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਪੰਛੀ ਅਤੇ ਪੌਦੇ। ਹੇ ਦਾਕਸ਼ਾਯਣੀ, ਇਹ ਸਭ ਪ੍ਰਾਣੀ ਹਰ ਮਨਵੰਤਰਾ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮਨੁੱਖ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ ਹੀ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਮੋਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ, ਹੋਰ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਦੈਤ। ਉਹ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਮਨੁੱਖ ਰੂਪ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹੋ ਸਕੇ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦਾ ਵਰਨਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਵਿਚ ਦੇਵਤਾ, ਦੈਤ, ਗੰਧਰਵ, ਅਪਸਰਾ, ਯਕਸ਼, ਰਾਕਸ਼ਸ, ਪਿਸਾਚ, ਸੁਪਰਨ, ਨਾਗ ਤੇ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੰਗਲੀ ਜੀਵ, ਮੋਰ, ਸਾਰੇ ਪੌਦੇ, ਕੀੜੇ, ਕੀਟ, ਛੋਟੇ ਜੀਵ, ਜਲਚਰ, ਪਸ਼ੂ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਚਿੰਨ੍ਹ ਵਾਲੇ ਜੀਵ—all included. ਇਹ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਜੀਵਨਦਾਇਕ, ਸੁਖਦਾਇਕ, ਤੇਜਵਾਨ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਰਖਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ ਸੁਣਨਾ ਤੇ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਕੋਈ ਇਸ ਮਹਾਨ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਨਿਯਮਤ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਵੈਦਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਅਨੇਕ ਪੁੱਤਰ, ਧਨ, ਸਮਪੱਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਉੱਤਮ ਗਤੀ ਪਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਕਸ਼੍ਯਪ ਨੇ ਚਲਣਹਾਰ ਅਤੇ ਅਚਲ ਸਭ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਕਰ ਕੇ ਹਰ ਥਾਂ ਵਸਾ ਦਿੱਤੇ, ਤਾਂ ਮੁੱਖ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਪ੍ਰਮੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰਾਜ ਦਿੱਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਮ ਨੂੰ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ, ਪੌਦਿਆਂ, ਤਾਰਿਆਂ, ਗ੍ਰਹਾਂ, ਯਜ్ఞਾਂ ਅਤੇ ਤਪੱਸਿਆ ਉੱਤੇ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਬ੍ਰਿਹਸਪਤੀ ਨੂੰ ਅੰਗੀਰਸ ਵੰਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਪ੍ਰਭੂ ਬਣਾਇਆ, ਕਾਵਿਆ ਨੂੰ ਭਰਗੂਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਵਿਸ਼੍ਣੂ ਨੂੰ ਆਦਿਤਿਆਂ ਦਾ, ਪਾਵਕ ਨੂੰ ਵਸੂਆਂ ਦਾ, ਦੱਖ ਨੂੰ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਦਾ, ਤੇ ਵਾਸਵ ਨੂੰ ਮਰੁਤਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਿਤੀ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੂੰ ਦੈਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ, ਨਾਰਾਇਣ ਨੂੰ ਸਾਧਿਆਂ ਦਾ, ਤੇ ਰੁਦ੍ਰ, ਜੋ ਬਲਦ-ਧਾਰੀ ਹੈ, ਨੂੰ ਰੁਦ੍ਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਗਾਥਾ ਪੂਰੀ ਹੋਈ।