ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਹੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗੋ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕਿੰਨੇ ਹੀ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਸਾਂਪਾਂ ਦੇ ਚਮਚਮਾਤੇ ਸੀਪ, ਪੱਥਰ, ਚੁਲਾਂ ਅਤੇ ਚੁਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹਿਲਣ ਵਾਲੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਪਾਣੀ ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਾਪ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਗਰਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਮੀਂਹ ਪੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਾਣੀ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕਈ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ, ਪਿੱਪਲਾ ਕੀੜੇ, ਮੱਛਰ, ਤਿਤਰਾਂ ਦੇ ਬੱਚੇ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਤੇ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਹੋਰ ਜੀਵ—ਇਹ ਵੀ ਇੰਜ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਾਣੀ ਅਤੇ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ, ਮੱਛਰ, ਗੰਨੇ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ, ਤੇ ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਹਲਾ, ਰੋਮਲਾ, ਪਿੱਛਲਾ ਆਦਿ ਵੀ ਹਨ। ਘਿਉ, ਮਾਂਢ, ਮੂੰਗ, ਜਾਮੁਨ, ਬੈਲ, ਅੰਬ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗ, ਕਠਲ, ਚੌਲ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਤੇ ਭੰਡਾਰ ਕੀਤੇ ਅਨਾਜਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਹੋਰ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਓਥੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਗੋਬਰ ਕਈ ਦਿਨ ਪਿਆ ਰਹੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿਚੋਂ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਕੜ ਵਿਚੋਂ ਵੀ ਕੀੜੇ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬੋਰਰ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ। ਦਰੱਖਤਾਂ ਤੋਂ ਵਾਰੀ-ਵਾਰੀ ਨੀਲੇ ਮੱਖੀ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ ਤੋਂ ਹਰ ਪਾਸੇ ਸੱਪ ਨਿਕਲਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸੁੱਕੇ ਗੋਬਰ ਤੋਂ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਬਿਛੂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਗਾਵਾਂ ਅਤੇ ਭੈਸਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਅੰਡਿਆਂ ਵਿਚੋਂ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਛੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੈਵੀਰਿਕਾ, ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸੁਖਮ ਜੀਵ ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਜੋਂਕਾਂ ਆਦਿ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮੱਖੀਆਂ, ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਕੀਚੜ ਵਿਚੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਹੋਰ ਜੀਵ, ਮੱਛਰ, ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਘਾਹਾਂ ਤੋਂ ਪੁਤ੍ਰਿਕਾ ਅਤੇ ਪੁਤ੍ਰਭਾਸਕਾ ਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵ, ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਟੁਕੜਿਆਂ, ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਅਤੇ ਗੋਬਰ ਵਿਚੋਂ ਸ਼ਤਾਵੇਰੀ ਆਦਿ ਵੀ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਜੰਮੇ ਹੋਏ ਅਣਗਿਣਤ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਇਥੇ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਛਲੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਪੈਦਾ ਹੋਂਦੇ ਹਨ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਨੈਰਿਤ ਨਾਂ ਦੇ ਜੀਵ ਹਨ, ਜੋ ਪੀੜਾ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਗਰਭ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਆਪੇ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਆਮ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਾਰੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਟ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਕੁਝ ਦੇਵਤੇ ਗਰਭ ਤੋਂ ਜੰਮਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਦੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਲਾਲਾਘ, ਕੋਲਾ, ਸ਼ਿਵਾ, ਕੰਨਿਆ ਅਤੇ ਸਰਮਾ ਦੀਆਂ ਸਤੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਸਰਮਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਨਾਲ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਇਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਸ਼ਿਆਮਾ, ਸ਼ਬਲਾ, ਅਰਜੁਨ, ਹਰਿਤ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਣ, ਧੂਮਰਾਰੂਣ, ਤੁਲਾਲਾਘ ਅਤੇ ਕਦਰੁਕ ਵੀ ਹਨ। ਸਰਸਾ ਨੇ ਸੌ ਸਿਰ ਵਾਲਾ ਇੱਕ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤਾ; ਸੱਪਾਂ ਵਿੱਚ ਤਕਸ਼ਕ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਨਾਗਾਂ ਵਿੱਚ ਵਾਸੁਕੀ, ਇਹ ਗਰੁੱਪ ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਪੁਲਹਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਤਾਮਰਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ। ਤਾਮਰਾ ਤੋਂ ਕਈ ਹੋਰ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਜੀਵ ਜੰਮੇ। ਸ਼ੈਨੀ, ਭਾਸੀ, ਕ੍ਰੌਂਚੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਸ਼ੁਕੀ—ਇਹ ਸ਼ੈਨੀ, ਜੋ ਅਰੁਣ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸੀ, ਨੇ ਸੰਪਾਤੀ ਅਤੇ ਜਟਾਯੂ, ਜੋ ਪੰਛੀਆਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਜੰਮਿਆ। ਸੰਪਾਤੀ ਦੇ ਇੱਕ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਇੱਕ ਧੀ ਹੋਈ; ਜਟਾਯੂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਕਾਂ ਅਤੇ ਵੱਡੇ ਕੰਨ ਵਾਲੇ ਗਿੱਧ ਹੋਏ। ਗਰੁੜਮਤ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ—ਭਾਸੀ, ਕ੍ਰੌਂਚੀ, ਸ਼ੁਕੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰੀ ਅਤੇ ਭਦਰਾ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਬਾਰੇ ਹੁਣ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਸ਼ੁਕੀ ਨੇ ਗਰੁੜਮਤ ਨੂੰ ਛੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਪੁੱਤਰ ਜੰਮਾਏ: ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸ, ਸੁਮੁਖ, ਬਲ, ਪૃਸ਼ਠ, ਮਹਾਬਲ। ਤ੍ਰਿਸ਼ੰਖਨੇਤ੍ਰ, ਸੁਮੁਖ, ਸਰੂਪ, ਸਰਸਾ ਅਤੇ ਬਲ—ਇਹ ਗਰੁੜਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਪੋਤੇ ਹਨ। ਚੌਦਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਨਿਰਦਈ, ਸੱਪ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਰਾਹੀਂ ਚੱਲਦੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਦੁੀਪ ਅਤੇ ਦੇਵਕੂਟ ਪਹਾੜ ਨੂੰ ਵਸਾਇਆ। ਮਣਿਮਾਨ, ਜੋ ਪਹਾੜਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸਦੇ ਹਜ਼ਾਰ ਚੋਟੀ ਹਨ; ਪਰਣਮਾਲਾ, ਸੁਕੇਸ਼ ਅਤੇ ਸ਼ਤਸ਼੍ਰਿੰਗ ਪਹਾੜ ਵੀ ਹਨ। ਕੌਰਜਾ, ਪੰਜ ਚੋਟੀਆਂ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਹੇਮਕੂਟ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਤਿੱਖੀਆਂ ਹਵਾਵਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਅਤੇ ਪਜਰਾਗੀਆਂ ਨਾਲ ਵੱਸਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਮਾਨਯੋਗ ਗਰੁੜਾਂ ਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਇਲਾਕੇ ਵਸਾਏ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਭਾਸ, ਉਲੂਕ, ਕਾਕ-ਕੁੱਕੜ ਹਨ। ਮੋਰ, ਕਲਵਿੰਗ, ਕਬੂਤਰ, ਲਾਵਾ, ਤਿਤਿਰ, ਕ੍ਰੌਂਚੀ, ਵਾਰਧੀਨ, ਸ਼ੈਨੀ, ਕੁਰਰਾ, ਸਾਰਸ ਅਤੇ ਬਕ ਵੀ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਮਾਸ-ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ, ਧ੍ਰਿਤਰਾਸ਼ਟਰੀ, ਹੰਸ, ਕਲਹੰਸ ਆਦਿ ਹਨ। ਚਕਰਵਾਕ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਪੰਛੀ, ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜੰਮੇ ਹੋਏ, ਇਹ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਅਤੇ ਪੋਤਿਆਂ ਦੀ ਅਣਗਿਣਤ ਸੰਖਿਆ ਨਾਲ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਹ ਗਰੁੜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਇਰਾ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੁਣੋ। ਇਰਾ ਨੇ ਤਿੰਨ ਕੰਜ-ਨੈਨੀ ਧੀਆਂ ਜੰਮੀਆਂ। ਉਹ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਲਤਾਵਾਂ ਅਤੇ ਬੇਲਾਂ ਦੀ ਮਾਵਾਂ ਹਨ। ਲਤਾ ਨੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਉਹ ਦਰੱਖਤ ਜੰਮਾਏ ਜੋ ਫੁੱਲ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ ਅਤੇ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਲਤਾ ਨੇ ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਫਲ ਵਾਲੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਜੰਮਾਏ। ਬੇਲ ਨੇ ਬੂਟੇ, ਰੇਸ਼ੇਦਾਰ ਪੌਦੇ ਅਤੇ ਘਾਹ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ। ਇਹ ਜੜੀਆਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਬਾਂਸ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਵਿੱਤਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਅਣਗਿਣਤ ਕਿਸਮਾਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਅਤੇ ਉਤਪਤੀ ਇਥੇ ਸਨਮਾਨ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।