ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੋਈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਿਤੁੰਡਕ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਉਲਟੇ ਪੈਟ ਵਾਲੇ, ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ ਨੱਕ ਵਾਲੇ, ਛੋਟੀ ਲੰਬਾਈ, ਛੋਟੇ ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸੈਸਮ ਦੇ ਦਾਣਿਆਂ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ। ਅਗਲੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ ਅਨਰਕ ਅਤੇ ਮਰਕਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ, ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਨਾਪਸੰਦ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਪਾਂਸ਼ਵ ਪਿਸ਼ਾਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਵਾਲ, ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਦੇ ਰੁੱਖ ਸਾਰੇ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਛੱਡਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਪਵੀਰ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ, ਦਾੜ੍ਹੀ ਵਾਲੇ, ਛਾਲਾ ਪਹਿਨਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਚਿਤਾ-ਭੂਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਇਕ ਟਕ ਲੱਗੀਆਂ, ਜ਼ੁਬਾਨ ਵੱਡੀ ਤੇ ਲੰਮੀ, ਮੂੰਹ ਵੱਡਾ, ਸਿਰ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਊਂਠ ਵਰਗਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਣਦੇਖਾ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਦੇ ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਕੁਝ ਹੋਰ ਚਤੁਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੰਨ ਤੱਕ ਫਟੇ ਹੋਏ, ਹੌਂਠ ਝੁਕ ਕੇ, ਨੱਕ ਮੋਟਾ, ਅਤੇ ਉਹ ਬਿਲਕੁਲ ਬੇਲੱਗ ਹਨ। ਕਈ ਗਰੁੱਪ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਛੋਟੇ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਜ਼ਮੀਨ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਜਨਮਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਉਲਟੇ ਹਨ, ਤੇਜ਼ ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਤੇਜ਼, ਉਹ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੰਗੇ, ਘਰ-ਵਿਹੂਣੇ, ਲਟਦੇ ਵਾਲਾਂ ਅਤੇ ਗੁੱਛੀ-ਵਾਂਗ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸਕੰਦਿਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਹੋਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹੋਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਹਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਦੁਖਦਾਈ ਅਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਦਇਆ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਹੋਣ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰੂਪ ਧਾਰਨ ਕਰਨ ਦਾ ਵਰ ਦਿਤਾ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧੀ ਸਮਿਆਂ ਤੇ, ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਸੁੰਨੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵੱਸੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਵਸਣ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਉਹ ਘਰ ਹਨ ਜੋ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਹਨ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਅਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਗੰਦਗੀ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਵੈਦਿਕ ਕਰਮ ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੌਰਾਹਿਆਂ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਥੜੀਆਂ ਤੇ, ਅਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਬਿਨਾ ਮਾਲਕਪਣ ਦੇ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਨਦੀਆਂ, ਤੀਰਥ, ਰੁੱਖ, ਮੰਦਿਰਾਂ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਅਧਰਮੀ ਲੋਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ, ਜਾਤੀ-ਮਿਸ਼੍ਰਤ, ਕਾਰਗਰ, ਅਤੇ ਕਲਾਕਾਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਪਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਚੋਰੀ, ਧੋਖਾ, ਜਾਂ ਨਿਆਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਨ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉੱਥੇ ਵੀ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਵਿੱਚ ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਚਾਵਲ, ਦਹੀਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ, ਮਦਿਰਾ, ਧੂਪ, ਹਲਦੀ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ, ਤੇਲ, ਗੁੜ, ਅਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਚਾਵਲ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ, ਧੂਪ ਅਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਇਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸੰਕ੍ਰਾਂਤੀਆਂ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਸਭ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਦਿੱਤੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਨੇ, ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਗੀਰੀਸ਼ (ਸ਼ਿਵ) ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬੱਘ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੁਝ ਪੁੱਤਰ ਚੀਤੇ, ਮਾਸਖੌਰ ਸੱਪ ਵੀ ਹੋਏ। ਹੁਣ, ਹੇ ਮੁਨਿਓ, ਪੂਰੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਸੁਣੋ ਅਤੇ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਵੀ ਜਾਣੋ: ਮੀਨਾ, ਮਾਤਾ, ਵਰਤਤਾ, ਪਰਿਵਰਤਤਾ, ਅਤੇ ਅਨੁਵਰਤਤਾ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਸੁਣੋ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਜ਼ਾਰ-ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਪਾਠੀਨ, ਤਾਮਰਾ ਅਤੇ ਰੋਹਿਤਾ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮੇਨਾ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਮਗਰਮੱਛਾਂ ਦੀ ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ ਵੀ ਹਨ। ਨਿਸ਼ਕ ਅਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ੁਮਾਰ ਵੀ ਆਪਣੀ ਸੰਤਾਨ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਕਚੂਏ, ਜਲ-ਜੀਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮੇਂਡਕਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ ਤੇ ਘੋਂਘਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਬਾਰੀ-ਬਾਰੀ ਆਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਪੀਆਂ, ਕੇਕੜਿਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੀਵ, ਜਿੰਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜੋਂਕਾਂ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਦੀ ਪੰਜਵੀਂ ਪੀੜ੍ਹੀ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਘਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਬਹੁਤ ਵਿਸ਼ਾਲ ਹੈ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਹੋਰ ਨੀਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ। ਗੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮਨੁੱਖ, ਉਸ਼ਨਾ, ਚਿਊਂਟੀਆਂ, ਕੀੜੇ, ਅਤੇ ਜਿਹੜੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਘਮ ਜਾਂ ਮੈਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ਼ੰਖ, ਪੱਥਰ, ਚੁਭਣ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੂਰਜ ਦੀ ਤਪਿਸ਼ ਵਾਲੇ ਪਾਣੀ ਜਾਂ ਮੀਂਹ ਤੋਂ, ਅਤੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੱਛੀਆਂ, ਪਿੱਪਲਾ ਕੀੜੇ, ਮੱਛਰ, ਤਿਤਰ ਦੇ ਬੱਚੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਕਿਸਮ ਦੇ ਨੀਲੇ ਤੇ ਚਿੱਟੇ ਜੀਵ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਲ ਅਤੇ ਘਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕਾਸ, ਮੱਛਰ, ਬੰਸ ਚੀਰਣ ਵਾਲੇ ਕੀੜੇ, ਅਤੇ ਕਈ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਵੀ ਹਨ। ਸੀਹਲਾ, ਰੋਮਲਾ, ਅਤੇ ਪਿੱਛਲਾ ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਲ ਤੇ ਘਮ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਜਥਾ ਯਾਦ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਘਿਉ, ਕਾਲੀ ਮਸਰ, ਮੂੰਗੀ, ਜਾਮੁਨ, ਬੈਲ, ਅੰਬ ਆਦਿਕ ਫਲਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੂੰਗੀ, ਕਠਲ, ਚਾਵਲ, ਸੁੱਕੀਆਂ ਥਾਂਵਾਂ ਅਤੇ ਭੰਡਾਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਹੋਰ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਉੱਥੇ ਵਧੇਰੇ ਸਮਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਘੋੜਿਆਂ ਤੇ ਹੋਰ ਪਸ਼ੂਆਂ ਤੋਂ, ਜ਼ਹਿਰ ਤੋਂ ਵੀ ਜੀਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਗੋਬਰ ਕਈ ਦਿਨ ਪਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀੜੇ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਲੱਕੜ ਵਿੱਚ ਵੀ ਕੀੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਲੱਕੜ ਚੀਰਨ ਵਾਲੇ, ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨੀਲੇ ਮੱਖੀਆਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਸੁੱਕੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜੀਵ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਰਾਹੀਂ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀ ਜੀਵ-ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਅਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਮਹਾਨ ਰਚਨਾ ਦਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।