ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਕਥਾ ਵਿੱਚ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣਿਕ ਰਚਨਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਵਿਭਿੰਨ ਗੁਣ, ਰੂਪ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਅਨੇਕਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਗੋਤਾਂ ਦਾ ਉਲੇਖ ਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ, ਕੁੰਭਭੀ, ਵਜਰਦੰਸ਼ਟਰ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਉਪਚਾਰ, ਉਪਚਾਰੀ, ਉਲੂਖਲ ਅਤੇ ਉਲੂਖਲੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਅਨਰਕ ਅਤੇ ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡ ਅਤੇ ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰੀ, ਪਾਂਸ਼ੁ ਅਤੇ ਪਾਂਸ਼ੁਮਤੀ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਨਿਤੁੰਡ ਅਤੇ ਨਿਤੁੰਡੀ, ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਨਿਪੁਣਾ, ਛਲਾਦੋਚਛੇਸ਼ਣਾ, ਪ੍ਰਸਕੰਦ ਅਤੇ ਸਕੰਦਿਕਾ—ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਸੋਲਾਂ ਗੋਤਾਂ ਹਨ। ਫਿਰ ਅਜਾਮੁਖਾ, ਵਕ੍ਰਮੁਖਾ, ਪੂਰੀਣ, ਸਕੰਦਿਨ, ਵਿਪਾਦਾਂਗਾਰਿਕਾ, ਕੁੰਭਪਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕੁੰਡਕਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹੋਰ ਗੋਤਾਂ ਦਾ ਵੀ ਵਰਣਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਪਚਾਰ-ਉਲੂਖਲਿਕਾ, ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰਾ, ਨੈਤੁੰਡਾ, ਊਰਣਾਸ਼ਾ ਅਤੇ ਨਿਪੁਣਾ—ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੂਚੀਮੁਖਾ, ਉਚਛੇਸ਼ਣਾਦਾ ਆਦਿ—ਇਹ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀ ਸੋਲਾਂ ਉੱਚ ਕੁਲਾਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ "ਸੁੰਦਰ ਆਕਾਰ ਵਾਲੇ" ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਉਲਟੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਣਗਿਣਤ ਵੰਸ਼ਜ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ: ਕੁਝ ਪੂਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਾਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿੱਤਾਖਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਨੱਖ ਤੇਜ਼ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਕ੍ਰ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬਿਨਾਂ ਵਾਲਾਂ ਦੇ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਸਦਾ ਤਿਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਵਕ੍ਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਿੱਚ ਵੀ ਵਕ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਜੇਹੜਾ ਰੂਪ ਚਾਹੁਣ, ਉਹ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਨਿਤੁੰਡਕ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਪੇਟ ਲਟਕੇ ਹੋਏ, ਨੱਕ ਚਿੜੀ ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ, ਸਿਰ ਤੇ ਹੱਥ ਛੋਟੇ-ਛੋਟੇ, ਤੇ ਉਹ ਤਿਲ ਖਾਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ। ਅਨਰਕ ਤੇ ਮਾਰਕ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬੌਨੇ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉੱਚਲ-ਕੂਦ ਕੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਪਾਂਸ਼ਵ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਹੱਥ, ਵਾਲ ਤੇ ਰੁੱਖ ਸਿੱਧੇ ਉੱਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਅਜਿਹੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਤੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਮਿੱਟੀ ਉਡਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਉਪਵੀਰ ਪਿਸ਼ਾਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਨੱਸਾਂ ਦਿਸਦੀਆਂ, ਸੂਕੇ, ਦਾਢੀ ਵਾਲੇ, ਛਾਲ ਦੀਆਂ ਵਸਤਾਂ ਪਹਿਨੇ, ਸ਼ਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟਿਕੀਆਂ, ਜੀਭ ਵੱਡੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਚੱਟਦੇ, ਸਰੀਰ ਢੇਲੇ ਵਰਗੇ, ਸਿਰ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਊਠ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਭੋਜਨ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੁਕਸ਼ਮ, ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਦੇ, ਦਿਸਦੇ ਤੇ ਨਾ ਦਿਸਦੇ ਦੋਵੇਂ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨਿਪੁਣ ਪਿਸ਼ਾਚ ਜਿਹੜੇ ਬਿਨਾ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਦੇ, ਮੂੰਹ ਕੰਨਾਂ ਤੱਕ ਫਟੇ, ਢਿਲ੍ਹੇ ਹੋਠ, ਮੋਟੇ ਨੱਕ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਬੌਨੇ, ਨਜ਼ਰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ, ਇਹ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਔਰਤਾਂ ਜਚਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹੱਥ-ਪੈਰ ਉਲਟੇ, ਛੋਟੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਖੂਨ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੰਗੇ, ਘਰ ਬਿਨਾਂ, ਵਾਲ ਲਟਕਦੇ, ਸਰੀਰ ਢੇਲੇ, ਇਹ ਸਕੰਦਿਨ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਹਵਨ ਦੀ ਬਚਤ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇੰਝ ਸੋਲਾਂ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਅਜਿਹੀਆਂ ਦਯਨੀਯਾ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਵੇਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਸਕਣ ਜਾਂ ਜਿਹੜਾ ਰੂਪ ਚਾਹੁਣ, ਧਾਰ ਸਕਣ। ਦਿਨ ਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧਿ ਸਮੇਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵਾਸਥਾਵਾਂ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਸੁੰਨੇ ਜਾਂ ਵਿਰਾਨ ਘਰ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਘੱਟ ਲੋਕ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਿਹੜੇ ਘਰ ਗੰਦੇ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਜਾਂ ਰਸਮ-ਰਿਵਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਰਾਜਮਾਰਗ, ਪੈਂਡੂ ਰਸਤੇ, ਗੰਦੇ ਚੌਰਾਹੇ, ਦਰਵਾਜ਼ੇ, ਥੜੀਆਂ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ-ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਰਸਤੇ, ਦਰਿਆ, ਤੀਰਥ, ਦੇਵ-ਰੁੱਖ, ਅਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਸੜਕਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਅਧਰਮੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ, ਜਾਂ ਜਾਤੀਆਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ, ਹੂੰਰ, ਕਾਰੀਗਰ ਆਦਿ ਹਨ, ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਚੋਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਜਾਂ ਨਿਆਂਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਧਨ-ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੇ ਪ੍ਰੇਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂਜਾ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਚੌਲ, ਦਹੀਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ, ਮਦਰਾ, ਧੂਪ, ਹਲਦੀ ਵਾਲਾ ਚੌਲ, ਤੇਲ, ਗੁੜ, ਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਪਕਾਇਆ ਚੌਲ ਆਦਿ ਵਰਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਕੱਪੜੇ, ਧੂਪ ਤੇ ਫੁੱਲ ਨਾਲ, ਇਹ ਪੂਜਾ ਕਰਕੇ, ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਤਿਉਹਾਰਾਂ ਤੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਜਾਜ਼ਤ ਦਿੱਤੀ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਲਈ, ਜਦੋਂ ਗਿਰੀਸ਼ (ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਮਹਾਦੇਵ) ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤੇ—ਸ਼ੇਰ ਤੇ ਬੱਘ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੁੱਤਰ ਚੀਤੇ, ਮਾਸਖੌਰ ਸੱਪ ਆਦਿ। ਹੁਣ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਧੀਆਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਮੀਨਾ, ਮਾਤਾ, ਵ੍ਰਿੱਤਾ, ਪਰਿਵ੍ਰਿੱਤਾ, ਅਤੇ ਅਨੁਵ੍ਰਿੱਤਾ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸੰਤਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ-ਦੰਦ ਵਾਲੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਪਾਠੀਨ, ਤਾਮਰਾ, ਤੇ ਰੋਹਿਤ ਆਦਿ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਮੈਨਾ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੂਹ ਹਨ। ਚਾਰ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਮਗਰਮੱਛ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਛੋਟੇ-ਵੱਡੇ, ਨਿਸ਼ਕ ਤੇ ਸ਼ੀਸ਼ੁਮਾਰਾ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਛੂਆਂ, ਜਲਚਰ, ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੰਖ ਰੂਪ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਮੰਡੂਕਾਂ, ਮੱਛੀਆਂ, ਤੇ ਘੋੰਗਿਆਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸਿੱਪੀਆਂ, ਕੇਕੜਿਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਹੋਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸ਼ੰਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਜੀਵ, ਜੂੰਆਂ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਇਹ ਸਾਰਾ ਪੰਜ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਵੰਸ਼ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਪਸੀਨੇ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਪਸ਼ੂਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੱਡੀ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਾਰਨਾਂ ਕਰਕੇ ਫੈਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋਰ ਨੀਵਾਂ ਜੀਵ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਗੋਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੀ ਵਾਰ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵ, ਪਸੀਨੇ ਤੇ ਮੈਲ ਤੋਂ ਮਨੁੱਖ, ਉਸ਼ਨਾ ਨਾਮਕ ਜੀਵ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਚਿਟੀਆਂ, ਕੀੜੇ, ਤੇ ਜਿਹੜੇ ਇਕ ਥਾਂ ਟਿਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਦੇ ਰੂਪ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ, ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਇਹ ਵਿਸਥਾਰਪੂਰਕ ਵਰਣਨ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੈ।