ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਇਹ ਸਭ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਬੇਮਿਸਾਲ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਤੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡ ਦੇ ਰੂਪ, ਗੁਣ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾ ਦੀਆਂ ਜਾਤੀਆਂ ਬਾਰੇ ਕਥਾ ਹੈ। ਇਹ ਜੀਵ ਇਕ ਪੈਰ, ਦੋ ਪੈਰ, ਤਿੰਨ ਪੈਰ ਜਾਂ ਅਨੇਕਾਂ ਪੈਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਨ ਯੋਗ-ਸ਼ਕਤੀ, ਅਤੁੱਟ ਤਾਕਤ, ਘੋਰ ਤਪੱਸਿਆ ਅਤੇ ਬੇਅੰਤ ਬਲ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਰ ਥਾਂ ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਦੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਨ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁਣ ਉਹ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਭਿਆਨਕ, ਕੁਝ ਕਰੂੜ, ਪਰ ਕੁਝ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ, ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਵਿਚ ਕੁਝ ਹੱਥ ਵਿਚ ਕੁਸ਼ ਘਾਸ ਫੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਜੀਭਾਂ, ਕੰਨ ਤੇ ਜਬੜੇ ਵੱਡੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਹੱਥਾਂ, ਮੂੰਹ ਜਾਂ ਸਿਰ ਨਾਲ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਕੁਝ ਖੋਪੜੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਕੁਝ ਤੀਰ-ਕਮਾਨ, ਗਦਾ, ਤਲਵਾਰਾਂ ਤੇ ਭਾਲਿਆਂ ਦੇ ਧਾਰੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੜਦੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਮਾਲਾਵਾਂ ਤੇ ਲੇਪ ਲਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹ ਜੀਵ ਭੋਜਨ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਸੁੰਦਰ ਰੂਪ ਵਾਲੇ ਵੀ ਹਨ। ਕੁਝ ਰਾਤ ਜਾਂ ਸਾਂਝ ਨੂੰ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਡਰਾਉਣੇ ਹਨ, ਪਰ ਕੁਝ ਨਰਮ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦਿਨ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਕੁਝ ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਦੇਖਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਰਾਤ-ਭਟਕਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਡਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵੈਰਾਗੀ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾ ਤਾ ਘਰ-ਵਾਰ ਹੈ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਨਾ ਪੁੱਤਰ—ਸਭ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਬੀਜ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਅਜਿਹੇ ਸੈਂਕੜੇ-ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਜੀਵ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮੀ ਰੱਖਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਭੂਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਮੁੜ ਜਨਮੇ, ਅਤੇ ਜੋੜੇ-ਜੋੜੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵੀ ਜਨਮੇ। ਆਪਣੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਕਰਕੇ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਮਾਸ-ਭੋਜੀ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਜੋੜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਅੱਜ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਹਨ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਮਾਸ-ਭੋਜੀਆਂ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰਕੇ। ਇਹ ਹਨ: ਚਗਲਾ ਤੇ ਚਗਲੀ, ਵਕ੍ਰ ਅਤੇ ਵਕ੍ਰ-ਮੁਖੀ, ਸੂਚੀ ਅਤੇ ਸੂਚੀ-ਮੁਖਾ, ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ, ਕੁਮਭੀ, ਵਜ੍ਰਦੰਸ਼ਟ੍ਰ, ਦੁੰਦੁਭੀ, ਉਪਚਾਰ ਅਤੇ ਉਪਚਾਰਾ, ਉਲੂਖਲਾ ਅਤੇ ਉਲੂਖਲੀ, ਅਨਰਕ ਅਤੇ ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡ ਅਤੇ ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰੀ, ਪਾਂਸ਼ੂ ਅਤੇ ਪਾਂਸ਼ੁਮਤੀ, ਨਿਤੁੰਡ ਅਤੇ ਨਿਤੁੰਡੀ, ਨਿਪੁਣ ਅਤੇ ਨਿਪੁਣਾ, ਛਲਾਦੋਛੇਸ਼ਣਾ, ਪ੍ਰਸਕੰਦਾ ਅਤੇ ਸਕੰਦਿਕਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚ ਜਾਤੀਆਂ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਅਜਾਮੁਖਾ, ਵਕ੍ਰਮੁਖਾ, ਪੂਰੀਣ, ਸਕੰਦਿਨ, ਵਿਪਾਦਾਂਗਰਿਕਾ, ਕੁੰਭਪਾਤ੍ਰਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕੁੰਡਕਾ, ਉਪਚਾਰਉਲੂਖਲਿਕਾ, ਅਨਰਕਾ, ਕੁਖੰਡਿਕਾ, ਪਾਣੀਪਾਤ੍ਰਾ, ਨੈਤੁੰਡਾ, ਊਰਣਾਸ਼ਾ, ਨਿਪੁਣਾ, ਸੂਚੀਮੁਖਾ ਅਤੇ ਉਛੇਸ਼ਣਾਦਾ—ਇਹ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕੁਸ਼ਮਾਂਡਾ ਦੀਆਂ ਉੱਤਮ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਚੰਗੀ ਸ਼ਕਲ ਵਾਲੇ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਾਲ-ਚਲਨ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਉਲਟੀ-ਪੁਲਟੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੰਤਾਨਾਂ ਦੀ ਕੋਈ ਗਿਣਤੀ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣੋ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਰ ਹਿੱਸੇ ਉੱਤੇ ਵਾਲ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵ੍ਰਿਤਤਾਖਿਆ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਨਖ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਸਰੀਰ ਵਕ੍ਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਮੂੰਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਥੱਲੇ ਵਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਪਿਸ਼ਾਚ ਨੰਗੇ, ਬਿਨਾ ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਮੜੀ ਤੇ ਨਸਾਂ ਦੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਿਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥ, ਪੈਰ ਤੇ ਅੰਗ ਵਕ੍ਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਉਲਟੀ ਚਾਲ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਕ੍ਰ-ਪਿਸ਼ਾਚ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਪੇਟ ਲਟਕੇ ਹੋਏ, ਨੱਕ ਤੋਤਾ-ਵਾਂਗ, ਸਰੀਰ ਛੋਟਾ, ਸਿਰ ਤੇ ਬਾਂਹ ਵੀ ਛੋਟੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਨਿਤੁੰਡਕ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤਿਲ ਖਾਣ ਦੇ ਸ਼ੌਕੀਨ ਹਨ। ਕੁਝ ਬੌਨੇ, ਬਹੁਤ ਗੱਲਾਂ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਉੱਚਲ-ਉੱਚਲ ਕੇ ਚਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਅਨਰਕ ਤੇ ਮਾਰਕਾ ਪਿਸ਼ਾਚ ਦਰੱਖਤਾਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ ਤੇ ਭੋਜਨ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ। ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥ, ਵਾਲ, ਅਤੇ ਉਹ ਜਿੱਥੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਉੱਥੇ ਦਰੱਖਤ ਵੀ ਉੱਤੇ ਵੱਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਾਂਸ਼ਵਾ ਪਿਸ਼ਾਚ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਧੂੜ ਛੱਡਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਨਸਾਂ ਦਿਖਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਸੁੱਕੇ, ਦੱਡੀ ਵਾਲੇ, ਛਾਲ ਦੀਆਂ ਚਾਦਰਾਂ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਅਤੇ ਸਮਸ਼ਾਨ ਘਾਟਾਂ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਟਿਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਜੀਭ ਵੱਡੀਆਂ, ਮੂੰਹ ਚੱਟਦੇ, ਅਤੇ ਉਲੂਖਲੇ ਵਰਗੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰ ਹਾਥੀ ਜਾਂ ਉੱਟ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਸੁੰਭਪਾਤ੍ਰ ਪਿਸ਼ਾਚ ਅਣਦੇਖਿਆ ਖਾਣਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਕੁਝ ਬਹੁਤ ਸੁਖਸ਼ਮ, ਵਾਲਾਂ ਵਾਲੇ ਤੇ ਪੀਲੇ ਹਨ, ਜੋ ਦਿਖਦੇ ਵੀ ਹਨ ਤੇ ਨਹੀਂ ਵੀ। ਕੁਝ ਨਿਪੁਣ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬੜੇ ਚਲਾਕ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹ ਕੰਨ ਤੱਕ ਚੀਰੇ ਹੋਏ, ਹੋਠ ਲਟਕੇ, ਤੇ ਨੱਕ ਮੋਟੀ। ਕੁਝ ਜੱਥੇ ਹੱਥ-ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਜਾਂਦੇ, ਬੌਨੇ, ਧਰਤੀ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਬੱਚਿਆਂ ਨੂੰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਹੜੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਜਚਾਈ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਦੇ ਹੱਥ ਪੈਰ ਉਲਟੇ ਲੱਗੇ, ਛੋਟੇ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਹਨ। ਇਹ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਹੂ ਪੀਂਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਨੰਗੇ, ਘਰ ਬਿਨਾ, ਵਾਲ ਲਟਕੇ ਹੋਏ, ਤੇ ਗੰਢਾਂ ਵਾਲਾ ਸਰੀਰ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਕੰਦਿਨ ਪਿਸ਼ਾਚ ਹਨ; ਕੁਝ ਹੋਰ ਹੋਮ ਦੇ ਬਚੇ ਹੋਏ ਅੰਸ਼ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਕਿਸਮ ਦੇ ਪਿਸ਼ਾਚ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਇਹਨਾਂ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਦੁਖੀ ਤੇ ਅਜੀਬ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦਇਆ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਰ ਦਿਤਾ ਕਿ ਉਹ ਅਦ੍ਰਿਸ਼੍ਯ ਹੋ ਸਕਣ ਤੇ ਜਿਹੜਾ ਚਾਹੁਣ ਰੂਪ ਧਾਰ ਸਕਣ। ਦਿਨ ਅਤੇ ਰਾਤ ਦੇ ਸੰਧਿ ਸਮਿਆਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ ਹਨ—ਉਹ ਘਰ ਜੋ ਟੁੱਟੇ-ਫੁੱਟੇ, ਸੁੰਨੇ ਜਾਂ ਘੱਟ ਵੱਸੇ ਹੋਣ। ਉਹ ਥਾਂ ਜਿੱਥੇ ਰਿਹਾਇਸ਼ ਖਤਮ ਹੋਵੇ, ਮੈਲਾ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿੱਥੇ ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾ ਹੋਣ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਾਸਥਾਨ ਰਾਜ ਮਾਰਗਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਅਸ਼ੁੱਧ ਚੌਰਾਹਿਆਂ, ਦਰਵਾਜਿਆਂ, ਥੜੀਆਂ ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਲੋਕ ਆਉਂਦੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਨ। ਇਹ ਰਸਤੇ, ਦਰਿਆ, ਤੀਰਥ, ਮੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਤੇ ਵੱਡੀਆਂ ਰਾਹਦਾਰੀਆਂ 'ਤੇ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਆਜੀਵਿਕਾ ਅਧਰਮੀ ਹੈ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਜੀਵਨ-ਜੀਉਣਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹੈ, ਜਾਂ ਜੋ ਮਿਲੀ-ਜੁਲੀ ਜਾਤੀਆਂ, ਸ਼ਿਲਪੀ ਤੇ ਹੂੰਨਰਮੰਦ ਹਨ—ਉਥੇ ਵੀ ਇਹ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਜਿੱਥੇ ਚੋਰੀ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤ, ਜਾਂ ਨਿਆਂ ਵਿਹੁਣੀ ਦੌਲਤ ਇਕੱਠੀ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਅਜਿਹੇ ਕੰਮ ਆਰੰਭ ਹੋਣ, ਉਥੇ ਇਹ ਪਿਸ਼ਾਚ ਤੇ ਭੂਤ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਸ਼ਹਦ, ਮਾਸ, ਚੌਲ, ਦਹੀਂ, ਤਿਲ ਦਾ ਆਟਾ, ਮਦਿਰਾ, ਧੂਪ, ਹਲਦੀ ਵਾਲਾ ਚੌਲ, ਤੇਲ, ਗੁੜ ਤੇ ਗੁੜ ਵਾਲਾ ਚੌਲ ਆਦਿ ਭੋਗ ਹਨ। ਕਾਲੇ ਕਪੜੇ, ਧੂਪ ਤੇ ਫੁੱਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਸੰਦ ਹਨ। ਇੰਝ ਤਿਆਰ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ, ਸੰਧਿ ਕਾਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਇਹ ਅਧਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੇ ਪਿਸ਼ਾਚਾਂ ਨੇ ਜਦੋਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੂਲਧਾਰੀ ਗੀਰੀਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਵਜੋਂ ਬੱਘ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਉਤਪੰਨ ਕੀਤੇ।