ਵਾਯੁਪੁਰਾਣਮ੍

ਸੁਣੋ, ਪੁਰਾਣਕਾਲ ਦੀਆਂ ਮਹਾਨ ਘਟਨਾਵਾਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀਆਂ ਦੀ ਇਹ ਪਾਵਨ ਕਥਾ। ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਪ੍ਰਚੇਤਾ, ਵਿਸ਼ਵੇਦੇਵ, ਸਮੰਜ, ਵਿਸ਼੍ਰੁਤ, ਯਸ਼, ਅਜਿਹਮ ਅਤੇ ਅਰਿਮਰਦਨ ਆਦਿ ਮਹਾਨ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਹੋਈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਅਜੋ਷ਾ, ਮਹਾਭਾਗ ਅਤੇ ਬਲਵਾਨ ਯਵੀਯਾ ਵੀ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਹੋਤਾ ਅਤੇ ਯਜ੍ਵਾ਼—ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਪਾਰਾਵਤ ਵੀ ਉਸ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਨੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਜੋਂ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਚੋਵੀ ਦੇਵਤਾ ਸੋਮ ਪਾਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਨਾਮ ਵੈਧਾ ਸੀ, ਜੋ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਊਰਜਾ, ਸਤੰਭ, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਭਾਰਗਵ, ਦ੍ਰੋਣ, ਋ਸ਼ਭ ਅਤੇ ਅੰਗਿਰਸ, ਇਹ ਸਭ ਮਹਾਨ ਸਪਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਆਏ। ਪੌਲਸਤਿਆ, ਦੱਤਾਤ੍ਰੇਯ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਅਤੇ ਧਾਵਾਨ (ਪੌਲਸਤਿਆ ਦੇ ਪੁੱਤਰ) ਵੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਿਹਦਗੁਹ ਅਤੇ ਨਵਾ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨੌ ਪੁੱਤਰ, ਇਹਨਾਂ ਨੌਂ ਦੀ ਵੀ ਯਾਦਗਾਰੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁਰਾਣਾਂ ਵਿੱਚ ਦੂਜੇ ਮਨਵੰਤਤਰ ਦੇ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀਆਂ ਵਜੋਂ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਮਨਵੰਤਤਰ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਸਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਮਨੁ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਚਾਰ ਪਿਤਰਾਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹੀ ਲਗਾਤਾਰ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਿਤਰਾਂ ਨੂੰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਦਿਵ੍ਯ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਪਵਿੱਤਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਮਨੁ ਤੋਂ ਕਸ਼ਤਰੀ ਅਤੇ ਲੋਕ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਸਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਤੋਂ ਦੁਬਾਰਾ ਜਨਮੇ ਹੋਏ (ਦੁਇਜ) ਲੋਕ; ਇਹੀ ਸੰਖੇਪ ਵਿੱਚ ਮਨਵੰਤਤਰ ਦੀ ਪਰਿਭਾਸ਼ਾ ਹੈ। ਸਵਾਯੰਭੂ ਅਤੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਦੇ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਜੋ ਵਧਾਵਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਮਝ ਲਓ; ਪਰ, ਹਰ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੇਅੰਤ ਸੰਖਿਆ ਕਾਰਨ, ਉਸਦਾ ਪੂਰਾ ਵੇਰਵਾ ਸੈਂਕੜਿਆਂ ਸਾਲਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਹੁਣ ਤੀਜੇ ਮਨਵੰਤਤਰ, ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣੋ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪੰਜ ਗਰੁੱਪ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸੁਧਾਮਾਨ ਅਤੇ ਹੋਰ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਦੇਵਤੇ, ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ, ਸ਼ਿਵ ਅਤੇ ਸਤ੍ਯਾ—ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਗਰੁੱਪ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸੁਧਾਮਾਨ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਨਾਮ ਹਨ: ਸਤ੍ਯ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਦਮ, ਦਾਂਤ, ਕ੍ਸ਼ਮਾ, ਕ੍ਸ਼ਾਮ, ਧ੍ਰਿਤੀ, ਸ਼ੁਚਿ, ਈਸ਼ੋਰਜਾ, ਜ੍ਯੇਸ਼ਠ, ਵਪੁਸ਼ਮਾਨ। ਫਿਰ, ਸਾਹਸ੍ਰਧਾਰਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਾਤਮਾ, ਸ਼ਮਿਤਾਰਾ, ਬ੍ਰਿਹਦਵਸੁ, ਵਿਸ਼੍ਵਧਾ, ਵਿਸ਼੍ਵਕਰਮਾ, ਮਨਸਵੰਤ ਅਤੇ ਵਿਰਾਟਯਸ਼ਾ; ਜੋਤੀ, ਵਿਭਾਵ੍ਯ, ਕੀਰਤਿਮਾਨ, ਵੰਸ਼ਕਾਰਿਨ; ਦੇਵਤਾ ਵਸੁਧਿਸ਼ਣ, ਵਿਵਸਵਸੁ ਅਤੇ ਹੋਰ ਪੂਜਿਤ। ਦਿਨਕ੍ਰਤੁ, ਸੁਧਰਮਾ, ਧ੍ਰਿਤਵਰਮਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੇਤੁਮਾਨ—ਇਹ ਹਨ ਪ੍ਰਮਰਦਨ ਦੇ ਨਾਮ। ਹੰਸਸਵਰਾ, ਅਹਿਹਾ, ਪ੍ਰਤਾਰਦਨ, ਯਸ਼ਸਕਰ, ਸੁਦਾਨ, ਵਸੁਦਾਨ, ਸੁਮੰਜਸਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾਵਾ—ਇਹ ਦੋ ਵੀ। ਜੰਤੁਵਾਹਾ, ਯਤੀ, ਸੁਵਿੱਤਾ, ਸੁਨਯਾ—ਇਹ ਸ਼ਿਵ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਬਾਰਾਂ ਹੋਰ ਯਜ੍ਯ-ਯੋਗ ਦੇਵ ਹਨ। ਹੁਣ ਸਤ੍ਯਾ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਦਿਕਪਤੀ, ਵਾਕਪਤੀ, ਵਿਸ਼੍ਵ, ਸ਼ੰਭੁ, ਸਵਮ੍ਰਿਡੀਕਾ, ਅਧਿਪ, ਵਰਚੋਧਾ, ਮੁਹ੍ਯਸਰਵਸ਼, ਵਾਸਵ, ਸਦਾਸ਼੍ਵ, ਕ੍ਸ਼ੇਮਾਨੰਦ। ਇਹ ਬਾਰਾਂ ਸਤ੍ਯਾ ਹਨ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਯਜ੍ਯ-ਯੋਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉੱਤਮ ਮਨੁ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ ਤੇਰਾਂ ਹਨ: ਅਜ, ਪਰਸ਼ੁ, ਦਿਵ੍ਯ, ਦਿਵ੍ਯੌਸ਼ਧੀ, ਨਯ, ਦੇਵਾਨੁਜ, ਅਪ੍ਰਤਿਮ, ਮਹੋਤ੍ਸਾਹ, ਉਸ਼ਿਜ, ਵਿਨੀਤ, ਸੁਕੇਤੁ, ਸੁਮਿਤ੍ਰ, ਸੁਬਲ, ਸ਼ੁਚਿ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਸਨ। ਉੱਤਮ ਅਤੇ ਸਵਾਰੋਚਿਸ਼ ਮਨਵੰਤਤਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੁਣ ਤੱਕ ਗਿਣਾਈ ਗਈ, ਹੁਣ ਤਾਮਸ ਮਨੁ ਦੇ ਚੌਥੇ ਮਨਵੰਤਤਰ ਦੀ ਵਿਸਥਾਰ ਸੁਣੋ। ਤਾਮਸ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਸਤ੍ਯਾ, ਸਵਰੂਪ, ਸੁਧਿ ਅਤੇ ਚਾਰ ਹਰੀ ਗਰੁੱਪ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ। ਪੌਲਸਤਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸੀਰਸ਼ਯਣਯਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਤਾਮਾ ਅਠਵਾਂ ਸੀ; ਉਸ ਸਮੇਂ, ਇੰਦ੍ਰਾ ਦਾ ਨਾਮ ਸ਼ਿਵੀ ਸੀ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਬਲਵਾਨ ਸੀ। ਉਸ ਯੁਗ ਦੇ ਸਤ-ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕਾਵ੍ਯ, ਹਰ੍ਸ਼, ਕਾਸ਼੍ਯਪ, ਪ੍ਰਿਥੁ, ਆਤ੍ਰੇਯ, ਅਗਨਿ, ਜੋਤਿਰਧਾਮਾ ਅਤੇ ਭਾਰਗਵ ਸ਼ਾਮਲ ਸਨ। ਪੌਲਹ, ਵਨਪੀਠ, ਗੋਤ੍ਰ ਵਸੀਸ਼ਠ, ਚੈਤ੍ਰ ਅਤੇ ਪੌਲਸਤਿਆ ਵੀ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਾਮਸ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਜਨੁਵੰਡ, ਸ਼ਾਂਤੀ, ਨਰ, ਖ੍ਯਾਤਿ, ਭਯ, ਪ੍ਰਿਯਭ੍ਰਿਤ੍ਯ, ਅਵਕ੍ਸ਼ਿ, ਪ੍ਰਿ਷੍ਟਲੋਢ, ਦ੍ਰਿੜੋਦ੍ਯਤ, ਋ਤ ਅਤੇ ਋ਤਬੰਧੁ ਸਨ। ਹੁਣ ਪੰਜਵੇਂ ਮਨਵੰਤਤਰ, ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਮਨੁ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਗਰੁੱਪ ਸੁਣੋ। ਅਮ੍ਰਿਤਾ, ਭਾਭੂਤਰਜਸ, ਵਿਕੁਣਠ ਅਤੇ ਸੁਮੇਧਾ—ਇਹ ਚਾਰਿਸ਼ਣੁ ਦੇ ਸੁਪੁੱਤਰ ਸਨ, ਜੋ ਵਸੀਸ਼ਠ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਤੇ ਚਾਰ ਚਮਕਦੇ ਗਰੁੱਪ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸਵਤ੍ਰ, ਵਿਪ੍ਰੇਗ੍ਨਿ, ਭਾਸਾ, ਸ੍ਵ, ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤੀ, ਸ੍ਠਾਮ੍ਰਿਤ, ਸੁਮਤਿ, ਵਾਵਿਰਾਵ, ਵਾਚਿਨੋਦ ਅਤੇ ਸ੍ਰਵਸ ਦੇ ਨਾਮ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪ੍ਰਵੀਰਾਸ਼ੀ, ਵਾਦਾ ਅਤੇ ਪ੍ਰਾਸ਼ਾ—ਇਹ ਚੌਦਾਂ ਦੇਵਤਾ ਅਮ੍ਰਿਤਾਭਾਸ ਵਜੋਂ ਚਾਰਿਸ਼ਣਵ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਤਿ, ਸੁਮਤਿ, ਋ਤ, ਸਤ੍ਯ, ਆਵ੍ਰਿਤਿ, ਵਿਵ੍ਰਿਤਿ, ਮਦ ਅਤੇ ਵਿਨਯ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ। ਭਾਭੂਤਰਜਸ ਗਰੁੱਪ ਵਿੱਚ ਜੇਤਾ, ਜਿਸ਼੍ਣੁ, ਸਹ, ਦ੍ਯੁਤਿਮਾਨ ਅਤੇ ਸ੍ਰਵਸ ਦੇ ਨਾਮ ਹਨ। ਹੁਣ ਵਿਕੁਣਠ ਗਰੁੱਪ ਦੇ ਨਾਮ ਸੁਣੋ: ਵ੍ਰਿਸ਼ਭੇਤਾ, ਜਯ, ਭੀਮ, ਸ਼ੁਚਿ, ਦਾਂਤ, ਯਸ਼ੋ, ਦਮ, ਨਾਥ, ਵਿਦਵਾਨ, ਅਜੇਯ, ਕ੍ਰਿਸ਼, ਗੌਰ ਅਤੇ ਧ੍ਰੁਵ। ਹੁਣ ਸੁਮੇਧਾ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਸੁਣੋ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹਰ ਮਨਵੰਤਤਰ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤਿਆਂ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਚਲਦੀ ਆਈ, ਜੋ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਣੀਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਉਤਪੱਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।