ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅନ୍ତେ ଚ ନୈଵ ସୀଦନ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେନ କର୍ମଣା। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ତପସା ଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜଯା ଚ ଵୈ ।। ୫୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରିତ କର୍ମ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶେଷରେ କେବେ ଅଧୋପତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵିଦ୍ଯଯା ଚୈଵ ପ୍ରଦାନେନ ଚ ସପ୍ତଧା। କର୍ମସ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ଯୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯା ଦେଵପାତନାତ୍ ।। ୫୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଦାନ—ଏହି ସାତ ପ୍ରକାରରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର କୃପାରେ ସେହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଦେଵୈସ୍ତୈଃ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୂକ୍ଷ୍ମକୈଃ ସୋମପାଯକୈଃ। ସ୍ଵର୍ଗତା ଦିଵି ମୋଦନ୍ତେ ପିତୃମନ୍ତମୁପାସତେ ।। ୫୬.

ସେହି ଦେବତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଓ ପିତୃମାନ୍ତଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

ପ୍ରଜାଵତାଂ ପ୍ରଶଂସୈଵ ସ୍ମୃତା ସିଦ୍ଧା କ୍ରିଯାଵତାମ୍। ତେଷାଂ ନିଵାପଦତ୍ତାନ୍ନଂ ତତ୍କୁଲୀନୈଶ୍ଚ ବାନ୍ଧଵୈଃ ।। ୫୬.

ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାସମ୍ପନ୍ନ, କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ସ୍ୱଜନ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ମାସଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୃପ୍ତି ଲଭନ୍ତେ ସୋମଲୌକିକାଃ। ଏତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରୋ ମାସି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୁଜସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୬.

ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୋମଲୋକର ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ମାନବ ପିତୃ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିମାସ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ତେଭ୍ଯୋଽପରେ ତୁ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଙ୍କୀର୍ଣାଃ କର୍ମଯୋନିଷୁ। ଭ୍ରଷ୍ଟାଶ୍ଚାଶ୍ରମଧର୍ମେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଵିଵର୍ଜିତାଃ ।। ୫୬.

ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମରେ ମିଶ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ସ୍ୱଧା ଓ ସ୍ୱାହା ଦାନରୁ ବଞ୍ଚିତ—

ଭିନ୍ନଦେହା ଦୁରାତ୍ମନଃ ପ୍ରେତଭୂତା ଯମକ୍ଷଯେ। ସ୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯେଵ ଶୋଚନ୍ତି ଯାତନାସ୍ଥାନମାଗତାଃ ।। ୫୬.

ଦେହ ବିନା, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା, ପ୍ରେତ ଓ ଭୂତ ଭାବରେ ଯମର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହି, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମକୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା।

ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋଽତିଶୁଷ୍କାଶ୍ଚ ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଵିଵାସସଃ। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଶ୍ଚ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଇତସ୍ତତଃ ।। ୫୬.

ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଅତି ଶୁଷ୍କ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା ଓ ଅବସ୍ତ୍ର, ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଏଠୁ ସେଠା ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ସରିତ୍ସରସ୍ତଡାଗାନି ଵାପିଶ୍ଚୈଵ ଜଲେପ୍ସଵଃ। ପରାନ୍ନାନି ଚ ଲିପ୍ସନ୍ତେ କମ୍ପମାନାସ୍ତତସ୍ତତଃ ।। ୫୬.

ପାଣି ପାଇବା ଆଶାରେ ସେମାନେ ନଦୀ, ଝିଲି, ତଳାବ ଓ କୁଆଁ ଖୋଜନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠା କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି।

ସ୍ଥାନେଷୁ ପାଚ୍ଯମାନାଶ୍ଚ ଯାତାଯାତେଷୁ ତେଷୁ ଵୈ। ଶାଲ୍ମଲୌ ଵୈତରଣ୍ଯାଞ୍ଚ କୁମ୍ଭୀପାକେଷୁ ତେଷୁ ଚ ।। ୫୬.

ଯେମାନେ ବିଭିନ୍ନ ସ୍ଥାନରେ ରହି ଦୁଃଖଭୋଗ କରୁଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଶାଲ୍ମଳି ଅଟବି, ବୈତରଣୀ ନଦୀ ଓ କୁମ୍ଭୀପାକ ନରକରେ ଆସିଯିବା ଓ ଯିବା କରୁଛନ୍ତି।

କରମ୍ଭଵାଲୁକାଯାଞ୍ଚ ଅସିପତ୍ରଵନେ ତଥା। ଶିଲାସମ୍ପେଷଣେ ଚୈଵ ପାତ୍ଯମାନାଃ ସ୍ଵକର୍ମଭିଃ ।। ୫୬.

କରମ୍ଭ ବାଳୁକା, ଅସିପତ୍ର ଅଟବି ଓ ପାଥରରେ ପିସାଯିବା ସ୍ଥାନରେ, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମଫଳରେ ଛାଡ଼ାଯିବାକୁ ପଡ଼ନ୍ତି।

ତତ୍ର ସ୍ଥାନାନି ତେଷାଂ ଵୈ ଦୁଃଖାନାମପ୍ଯନାକଵତ୍। ତେଷାଂ ଲୋକାନ୍ତରସ୍ଥାନାଂ ଵିଵିଧୈର୍ନାମଗୋତ୍ରତଃ ।। ୫୬.

ସେଠାରେ ସେମାନଙ୍କର ଦୁଃଖର ସ୍ଥାନ ଅସଂଖ୍ୟ, ଏବଂ ଅନ୍ୟ ଲୋକରେ ଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ ବିଭିନ୍ନ ନାମ ଓ ବଂଶରେ ପରିଚିତ।

ଭୂମ୍ଯାପସଵ୍ଯଦର୍ଭେଷୁ ଦତ୍ତ୍ଵା ପିଣ୍ଡତ୍ରଯନ୍ତୁ ଵୈ। ପତି ତାଂସ୍ତର୍ପଯନ୍ତେ ଚ ପ୍ରେତସ୍ଥାନେଷ୍ଵଧିଷ୍ଠିତାଃ ।। ୫୬.

ପୃଥିବୀ ଉପରେ, ଡାହାଣ ଦର୍ଭା ଉପରେ ତିନିଟି ପିଣ୍ଡ ଦେଇ, ସ୍ତ୍ରୀର ପତି ପିତୃଲୋକରେ ଥିବା ପିତୃମାନେ ଉପରେ ତୃପ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି।

ଅପ୍ରାପ୍ତା ଯାତନାସ୍ଥାନଂ ସୃଷ୍ଟା ଯେ ଭୁଵି ପଞ୍ଚଧା। ପଶ୍ଚାଦିସ୍ଥାଵରାନ୍ତେଷୁ ଭୂତାନାଂ ତେଷୁ କର୍ମସୁ ।। ୫୬.

ଯେମାନେ ଏଯାଁ ଦୁଃଖର ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିନାହାନ୍ତି, ସେମାନେ ପୃଥିବୀରେ ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରରେ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ପ୍ରାଣୀମାନେ ମଧ୍ୟରେ ନିଜ କର୍ମଫଳ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛନ୍ତି।

ନାନାରୂପାସୁ ଜାତୀଷୁ ତିର୍ଯଗ୍ଯୋନିଷୁ ଚାତିଷୁ। ଯଦାହାରା ଭଵନ୍ତ୍ଯେତେ ତାସୁ ତାସ୍ଵିହ ଯୋନିଷୁ। ତସ୍ମିସ୍ତସ୍ମିଂସ୍ତଦାହାରଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦତ୍ତୋପତିଷ୍ଠତି ।। ୫୬.

ବିଭିନ୍ନ ଜନ୍ମର ରୂପରେ, ପଶୁ ଓ ଅନ୍ୟ ଯୋନିରେ, ସେମାନେ ଯେଉଁ ଖାଦ୍ୟ ପାଆନ୍ତି, ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ଦିଆଯାଇଥିବା ସେଇ ଖାଦ୍ୟ ସେମାନଙ୍କୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।

କାଲେ ନ୍ଯାଯାଗତଂ ପାତ୍ରଂ ଵିଧିନା ପ୍ରତିପାଦିତମ୍। ପ୍ରାପ୍ନୋତ୍ଯନ୍ନଂ ଯଥା ଦତ୍ତଂ ବନ୍ଧୁର୍ଯତ୍ରାଵତିଷ୍ଠତେ ।। ୫୬.

ଯଥାଯଥ ସମୟରେ, ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ପାତ୍ର ଯେପରି ଭୋଜନ ଦିଆଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧୁ ଅଛନ୍ତି, ସେଠାରେ ସେ ଭୋଜନ ପାଇଥାଏ।

ଯଥା ଗୋଷୁ ପ୍ରନଷ୍ଟାସୁ ଵତ୍ସୋ ଵିନ୍ଦତି ମାତରମ୍। ତଥା ଶ୍ରାଦ୍ଧେ ତଦିଷ୍ଟାନାଂ ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରାପଯତେ ପିତୄନ୍ ।। ୫୬.

ଯେପରି ଗାଁମାନେ ହାରାଇଯିବା ପରେ ଛୁଆଁ ତାର ମାଆକୁ ଖୋଜିପାଏ, ସେପରି ଶ୍ରାଦ୍ଧରେ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ଇଚ୍ଛିତ ପିତୃମାନେ ଆସିଥାନ୍ତି।

ଏଵଂ ହ୍ଯଵିକଲଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦତ୍ତନ୍ତୁ ମନ୍ତ୍ରତଃ। ସନତ୍କୁମାରଃ ପ୍ରୋଵାଚ ପଶ୍ଯନ୍ ଦିଵ୍ଯେନ ଚକ୍ଷୁଷା। ଗତାଗତିଜ୍ଞଃ ପ୍ରେତାନାଂ ମନ୍ତ୍ରଃ ପ୍ରାପଯତେ ପିତୄନ୍ ।। ୫୬.

ଏପରି ଦୋଷରହିତ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଏବଂ ମନ୍ତ୍ର ସହିତ ଦିଆଯିବା ଦାନ, ସନତ୍କୁମାର ଦିବ୍ୟ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଦେଖି କହିଥିଲେ; ପ୍ରେତମାନେ କେଉଁଠୁ ଆସିଯାଉଛନ୍ତି ଜାଣି, ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା ପିତୃମାନେ ଆସନ୍ତି।

ବହ୍ଵୀକାସ୍ଵୋଷ୍ମପାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ। କୃଷ୍ଣପକ୍ଷସ୍ତ୍ଵହସ୍ତେଷାଂ ଶୁକ୍ଲଃ ସ୍ଵପ୍ରାଯ ଶର୍ଵରୀ ।। ୫୬.

ଯେମାନେ ବହ୍ବୀକ, ଅଶ୍ୱ, ଉଷ୍ମପ, ଦିବାକୀର୍ତ୍ତି ଭାବେ ପରିଚିତ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ସେମାନଙ୍କର ସମୟ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ସେମାନଙ୍କର ନିଜ ରାତି।

ଇତ୍ଯେ ତେ ପିତରୋ ଦେଵା ଦେଵାଶ୍ଚ ପିତରଶ୍ଚ ଵୈ। ଋତାର୍ତ୍ତଵା ଅନେକେ ତୁ ଅନ୍ଯୋନ୍ଯପିତରଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଓ ଦେବତାମାନେ ପିତୃ; ଅନେକ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଅଛନ୍ତି, କେତେକେ ପରସ୍ପର ପିତୃ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ଏତେ ତୁ ପିତରୋ ଦେଵା ମାନୁଷାଃ ପିତରଶ୍ଚ ଯେ। ପ୍ରୀତେଷୁ ତେଷୁ ପ୍ରୀଯନ୍ତେ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେନ କର୍ମଣା ।। ୫୬.

ଏହି ପିତୃମାନେ ଦେବତା ଓ ମାନବ ପିତୃମାନେ; ସେମାନେ ଯେତେବେଳେ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଶ୍ରଦ୍ଧା ସହିତ କରାଯାଇଥିବା କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୃପ୍ତି ହୁଅନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପିତରଃ ପ୍ରୋକ୍ତାଃ ପିଦୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍। ଏତତ୍ ପିତୃମତତ୍ଵଂ ହି ପୁରାଣେ ନିଶ୍ଚଯୋ ମତଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ପିତୃମାନେ କଥିତ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ; ଏହା ପିତୃତତ୍ତ୍ୱ, ପୁରାଣରେ ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ମନ୍ୟ।

ଇତ୍ଯର୍କପିତୃ ସୋମାନାମୈଲସ୍ଯ ଚ ସମାଗମଃ। ସୁଧାମୃତସ୍ଯ ଚାଵାପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଞ୍ଚୈଵ ତର୍ପଣମ୍ ।। ୫୬.

ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ପିତୃମାନଙ୍କର ଏକତା, ଅମୃତ ଓ ସୁଧାର ଲାଭ, ଏବଂ ପିତୃମାନଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ।

ପୂର୍ଣିମାଵାସ୍ଯଯୋଃ କାଲଃ ପିତୄଣାଂ ସ୍ଥାନମେଵ ଚ। ସମାସାତ୍କୀର୍ତ୍ତିତସ୍ତୁଭ୍ଯମେଷ ସର୍ଗଃ ସନାତନଃ ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନ, ପିତୃମାନଙ୍କର ସ୍ଥାନ, ସଂକ୍ଷେପରେ ତୁମକୁ କୁହାଯାଇଛି; ଏହି ସନାତନ ସୃଷ୍ଟି।

ଵୈଶ୍ଵରୂପ୍ଯନ୍ତୁ ସର୍ଵସ୍ଯ କଥିତ़ଞ୍ଚୈକଦେଶିକମ୍। ନ ଶକ୍ଯଂ ପରିସଙ୍ଖ୍ଯାତୁଂ ଶ୍ରଦ୍ଧେଯଂ ଭୂତିମିଚ୍ଛତା ।। ୫୬.

ସମସ୍ତଙ୍କର ବିଶ୍ୱରୂପ ଓ ତାହାର ଅଂଶିକ ରୂପ କୁହାଯାଇଛି; ଏହାକୁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ଗଣନା କରିହେବ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଯେଉଁମାନେ ଭଳି ହେବାକୁ ଚାହାନ୍ତି ସେମାନେ ଏହାକୁ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ।

ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵସ୍ଯ ହୀତ୍ଯେଷ ସର୍ଗଃ କ୍ରାନ୍ତୋ ମଯାତ୍ର ଵୈ। ଵିସ୍ତରେଣାନୁପୂର୍ଵ୍ଯା ଚ ଭୂଯଃ କିଂ ଵର୍ଣଯାମ୍ଯହମ୍ ।। ୫୬.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବଙ୍କର ଏହି ସୃଷ୍ଟି ମୁଁ ଏଠିରେ ବିସ୍ତାରରେ ଏବଂ କ୍ରମକ୍ରମେ କହିଛି; ଏଠାରେ ଆଉ କଣ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି?

ଚତୁର୍ଯୁଗାନି ଯାନ୍ଯାସନ୍ ପୂର୍ଵଂ ସ୍ଵାଯମ୍ଭୁଵେଽନ୍ତରେ । ତେଷାଂ ନିସର୍ଗଂ ତତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମି ଵିସ୍ତରାତ୍ ।। ୫୭.

ସ୍ୱାୟମ୍ଭୁବ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ଯେଉଁ ଚାରିଟି ଯୁଗ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲା, ସେମାନଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ତତ୍ତ୍ୱକୁ ମୁଁ ବିସ୍ତାରରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହେଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯାଦିପ୍ରସଙ୍ଗେନ ଯନ୍ମଯା ପ୍ରାଗୁଦାହୃତମ୍। ତେଷାଞ୍ଚତୁର୍ଯୁଗଂ ହ୍ଯେତତ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନିବୋଧତ ।। ୫୭.

ପୃଥିବୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବିଷୟ ଉପଲକ୍ଷେରେ ଯାହାକୁ ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ କହିଥିଲି, ସେଗୁଡିକର ଚାରିଟି ଯୁଗ ବିଷୟରେ ଏବେ ମୁଁ ତୁମକୁ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ଆଗ୍ରହରେ ଶୁଣ।

ସଙ୍ଖ୍ଯଯେହ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଵିସ୍ତାରାଚ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ। ଯୁଗଞ୍ଚ ଯୁଗଭେଦଞ୍ଚ ଯୁଗଧର୍ମନ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୭.

ଏଠାରେ ମୁଁ ଯୁଗଗୁଡିକର ଗଣନା, ତାହାର ପ୍ରକାରଭେଦ ଓ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଯୁଗର ଲକ୍ଷଣଗୁଡିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି।