ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ ତଦା ହ୍ଯାହୁତେଃ କାଲୋ ଦର୍ଶସ୍ଯ ଚ ଵଷଟ୍କ୍ରିଯା। ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମମାଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ ।। ୫୬.

ସେହି ସମୟରେ ହବନ ଓ ଦର୍ଶ ପୂଜାର ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ପୂଜାର ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଦିଵା ପର୍ଵଣ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣେନ୍ଦୌ ବହୁଲେ ତୁ ଵୈ। ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେଽସୌ ଦିଵାକରଃ। ଗୃହ୍ଯତେ ଵୈ ଦିଵା ହ୍ଯସ୍ମାଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଦିଵିକ୍ଷଯୈଃ ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନ୍ଧାରା ହୁଏ, ସେହିଠାରୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

କଲାନାମପି ଵୈ ତାସାଂ ବହୁମାନ୍ଯାଜଡାତ୍ମକୈଃ। ତିଥୀନାଂ ନାମ ଧେଯାନି ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ସଂଜ୍ଞିତାନି ଵୈ ।। ୫୬.

ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାର କଳାମାନେ ଯଦିଓ ଜଡ ଲକ୍ଷଣର, ତଥାପି ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିଥି ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଦର୍ଶଯେତାମଥାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ । ନିଷ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥ ତେନୈଵ କ୍ରମଶଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲାତ୍ ।। ୫୬.

ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖାନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି କ୍ରମରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ଦ୍ଵିଲଵେନ ହ୍ଯହୋ ରାତ୍ରଂ ଭାସ୍କରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଶଶୀ। ସ ତଦା ହ୍ଯାହୁତେଃ କାଲୋ ଦର୍ଶସ୍ଯ ଚ ଵଷଟ୍‌କ୍ରିଯା ।। ୫୬.

ଦୁଇ ଲବା ସମୟରେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ସେହି ସମୟରେ ହବନ ଓ ଦର୍ଶ ପୂଜାର ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ହୁଏ।

କୁହେତି କୋକିରେନୋକ୍ତୋ ଯଃ କାଲଃ ପରିଚିହ୍ନିତଃ। ତତ୍କାଲସଂଜ୍ଞିତା ଯସ୍ମାଦମାଵାସ୍ଯା କୁହୁଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

'କୁହୁ' ନାମକ ସମୟକୁ ଋଷିମାନେ ଏଭଳି କୁହନ୍ତି; ଏହି ନାମରୁ ଅମାବାସ୍ୟାକୁ 'କୁହୁ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣେନ କ୍ଷୀଣଶେଷୋ ନିଶାକରଃ। ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ସିନୀଵାଲୀ ତତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ସିନୀବାଳୀ ପରିମାଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଅଂଶ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ସିନୀବାଳୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପର୍ଵଣଃ ପର୍ଵକାଲସ୍ତୁ ତୁଲ୍ଯୋ ଵୈ ତୁ ଵଷଟ୍‌କ୍ରିଯା। ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଵ୍ଯତୀପାତେ ଉଭେ ତେ ପୂର୍ଣିମେ ସ୍ମୃତେ ।। ୫୬.

ପର୍ବର ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତିଥି ସମୟ ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ସମାନ; ଚନ୍ଦ୍ରମା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗରେ, ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

ପ୍ରତିପତ୍ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯୋଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲୋ ଦ୍ଵିମାତ୍ରକଃ। କାଲଃ କୁହୁସିନୀଵାଲ୍ଯୋଃ ସମୁଦ୍ରୋ ଦ୍ଵିଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୬.

ପ୍ରଥମ ଓ ପଂଚଦଶୀ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବ ସମୟ ଦୁଇ ମାପର; 'କୁହୁ' ଓ 'ସିନୀବାଳୀ' ର ସମୟକୁ ଦୁଇ ଲବାର ସମୁଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅର୍କାଗ୍ନିମଣ୍ଡଲେ ସୋମେ ପର୍ଵକାଲଃ କଲାଶ୍ରଯଃ। ଏଵଂ ସ ଶୁକ୍ରପକ୍ଷୋ ଵୈ ରଜନ୍ଯାଃ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ ।। ୫୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ମଣ୍ଡଳରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ତିଥି ସମୟରେ, ଏଭଳି ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ରାତିରେ ପର୍ବ ସଂଧିରେ ଅଗ୍ରସର ହୁଏ।

ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ ଶ୍ରୀମାଂଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମା ଉପରଜ୍ଯତେ। ଯସ୍ମାଦାପ୍ଯାଯତେ ସୋମଃ ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାନ୍ତୁ ପୂର୍ଣିମା ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣ ମଣ୍ଡଳ ଓ ଶ୍ରୀମୟ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଗ୍ରସ୍ତ ହୁଏ; କାରଣ ସୋମ ଭରିଯାଏ, ପଂଚଦଶୀ ତିଥିରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହୁଏ।

ଦଶଭିଃ ପଞ୍ଚଭିଶ୍ଚୈଵ କଲାଭିର୍ଦିଵସକ୍ରମାତ୍। ତସ୍ମାତ୍ କଲା ପଞ୍ଚଦଶୀ ସୋମେ ନାସ୍ତି ତୁ ଷୋଡଶୀ। ତସ୍ମାତ୍ସୋମସ୍ଯ ଭଵତି ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯାଂ ମହାକ୍ଷଯଃ ।। ୫୬.

ଚନ୍ଦ୍ରମା ଦିନକ୍ରମେ ଦଶଟି ଓ ପୁଣି ପାଞ୍ଚଟି କଳା ନେଇ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ; ଏହିପରି, ପଂଚଦଶୀ ତିଥିରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ପାଖରେ ଛଅଦଶୀ କଳା ନଥାଏ। ସେଠିପାଇଁ ପଂଚଦଶୀ ଦିନରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଭୟଙ୍କର କ୍ଷୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେତେ ପିତରୋ ଦେଵାଃ ସୋମପାଃ ସୋମଵର୍ଦ୍ଧନାଃ। ଆର୍ତ୍ତଵା ଋତଵୋ ଯସ୍ମାତ୍ତେ ଦେଵା ଭାଵଯନ୍ତି ଚ ।। ୫୬.

ଏହିମାନେ ପୂର୍ବଜ ଦେବତା, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ଓ ସୋମକୁ ବୃଦ୍ଧି କରୁଥିବା ଦେବତା। ସେମାନେ ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ କହାଯାନ୍ତି, କାରଣ ଦେବତାମାନେ ଋତୁ ଦ୍ୱାରା ସେମାନୋକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି।

ଅତଃ ପିତୄନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ମାସଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୁ ଯେ। ତେଷାଂ ଗତିଞ୍ଚ ସତ୍ତ୍ଵଞ୍ଚ ଗତିଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧସ୍ଯ ଚୈଵ ହି ।। ୫୬.

ଏବେ ମୁଁ ସେହି ପିତୃମାନେଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁମାନେ ମାସିକ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଗତି, ସ୍ୱଭାବ ଓ ଶ୍ରାଦ୍ଧର ପଥ ବିଷୟରେ କହିବି।

ନ ମୃତାନାଂ ଗତିଃ ଶକ୍ଯା ଵିଜ୍ଞାତୁଂ ପୁନରାଗତିଃ। ତପସାପି ପ୍ରସିଦ୍ଧେନ କିଂ ପୁନର୍ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା ।। ୫୬.

ମୃତ୍ୟୁପ୍ରାପ୍ତ ଲୋକଙ୍କର ଗତି ଜଣାଯିବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ, ସେମାନେ ପୁଣି ଫେରିବେ କି ନାହିଁ ତାହା ମଧ୍ୟ ଜଣାଯିବା ନାହିଁ; ପ୍ରସିଦ୍ଧ ତପସ୍ୱାଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହା ହୁଏନାହିଁ, ତେଣୁ ଦେହ ଚକ୍ଷୁ ଦ୍ୱାରା ତ ଏହା କେମିତି ଜଣାଯିବ?

ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେଵାନ୍ ପିଦୄନେତାନ୍ ପିତରୋ ଲୌକିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ। ଦେଵାଃ ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚ ଯଜ୍ଵାନଃ ସର୍ଵେ ଚୈଵ ହ୍ଯଯୋନିଜାଃ ।। ୫୬.

ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧଦେବତା ଓ ପିତୃ ଭାବରେ ଉଲ୍ଲେଖିତ, ସେମାନେ ଲୋକିକ ପିତୃ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି। ଦେବତାମାନେ ମୃଦୁ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଗର୍ଭରେ ଜନ୍ମ ନେଇନଥିବା।

ଦେଵାସ୍ତେ ପିତରଃ ସର୍ଵେ ଦେଵାସ୍ତାନ୍ ଭାଵଯନ୍ତ୍ଯୁତ। ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରଶ୍ଚୈଵ ତେଭ୍ଯୋଽନ୍ଯେ ଲୌକିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ପିତୃ ଅଟୁଟ ଭାବେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ସେମାନୋକୁ ପୋଷଣ କରନ୍ତି। ମନୁଷ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କର ପିତୃମାନେ ଅଲଗା ଏବଂ ଲୋକିକ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି।

ପିତା ପିତାମହଶ୍ଚୈଵ ତଥୈଵ ପ୍ରପିତାମହଃ। ଯଜ୍ଵାନୋ ଯେ ତୁ ସୋମେ ନ ସୋମଵନ୍ତସ୍ତୁ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ପିତା, ପିତାମହ ଓ ପ୍ରପିତାମହ—ଯେଉଁମାନେ ସୋମ ଦ୍ୱାରା ଯଜ୍ଞ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହି ଭାବରେ ସ୍ମରଣ କରାଯାନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ସୋମ ବିନା ଅଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏହିପରି ମନାଯାନ୍ତି ନାହିଁ।

ଯେ ଯଜ୍ଵାନଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେଷାଂ ତେ ଵୈ ବର୍ହିଷଦଃ ସ୍ମୃତାଃ। କର୍ମସ୍ଵେତେଷୁ ଯୁକ୍ତାସ୍ତେ ତୃପ୍ଯନ୍ତ୍ଯାଦେହସମ୍ଭଵାତ୍ ।। ୫୬.

ଯେଉଁମାନେ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା ପରିଚିତ, ସେମାନେ ବର୍ହିଷଦ୍ ଭାବେ ମନାଯାନ୍ତି। ସେମାନେ କର୍ମରେ ଲିନ ଥାଇ, ଦେହ ବିନା ଜନ୍ମ ହୋଇ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ ରହନ୍ତି।

ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଃ ସ୍ମୃତାସ୍ତେଷାଂ ହୋମିନୋ ଯାଜ୍ଯଯାଜିନଃ। ଯେ ଵାପ୍ଯାଶ୍ରମଧର୍ମେଣ ପ୍ରସ୍ଥାନେଷୁ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୬.

ଯେଉଁମାନେ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଭାବେ ଜଣାଶୁଣା, ସେମାନେ ହୋମ କରୁଥିବା, ପ୍ରଧାନ ଓ ଉପଯାଜ୍ୟ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରେ ନିଷ୍ଠା ରଖି ଯାତ୍ରା ସମୟରେ ଅଛନ୍ତି।

ଅନ୍ତେ ଚ ନୈଵ ସୀଦନ୍ତି ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୁକ୍ତେନ କର୍ମଣା। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ତପସା ଯଜ୍ଞେନ ପ୍ରଜଯା ଚ ଵୈ ।। ୫୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା ଭରିତ କର୍ମ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ତପସ୍ୟା, ଯଜ୍ଞ ଓ ପ୍ରଜା ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ଶେଷରେ କେବେ ଅଧୋପତିତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ।

ଶ୍ରଦ୍ଧଯା ଵିଦ୍ଯଯା ଚୈଵ ପ୍ରଦାନେନ ଚ ସପ୍ତଧା। କର୍ମସ୍ଵେତେଷୁ ଯେ ଯୁକ୍ତା ଭଵନ୍ତ୍ଯା ଦେଵପାତନାତ୍ ।। ୫୬.

ଶ୍ରଦ୍ଧା, ଜ୍ଞାନ ଓ ଦାନ—ଏହି ସାତ ପ୍ରକାରରେ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମରେ ଲିନ, ସେମାନେ ଦେବତାମାନେଙ୍କର କୃପାରେ ସେହି ଦଶାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି।

ଦେଵୈସ୍ତୈଃ ପିତୃଭିଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୂକ୍ଷ୍ମକୈଃ ସୋମପାଯକୈଃ। ସ୍ଵର୍ଗତା ଦିଵି ମୋଦନ୍ତେ ପିତୃମନ୍ତମୁପାସତେ ।। ୫୬.

ସେହି ଦେବତା ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ସୋମପାନ କରୁଥିବା ପିତୃମାନେ ସହିତ, ସ୍ୱର୍ଗକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା ଲୋକମାନେ ଆକାଶରେ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି ଓ ପିତୃମାନ୍ତଙ୍କୁ ସେବନ କରନ୍ତି।

ପ୍ରଜାଵତାଂ ପ୍ରଶଂସୈଵ ସ୍ମୃତା ସିଦ୍ଧା କ୍ରିଯାଵତାମ୍। ତେଷାଂ ନିଵାପଦତ୍ତାନ୍ନଂ ତତ୍କୁଲୀନୈଶ୍ଚ ବାନ୍ଧଵୈଃ ।। ୫୬.

ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରଜାସମ୍ପନ୍ନ, କ୍ରିୟାଶୀଳ ଓ ସିଦ୍ଧିପ୍ରାପ୍ତ, ସେମାନେ ପ୍ରଶଂସିତ। ସେମାନଙ୍କର ଭୋଜନ ସ୍ୱଜନ ଓ ବାନ୍ଧବମାନେ ଦେଇଥାନ୍ତି।

ମାସଂ ଶ୍ରାଦ୍ଧଭୁଜସ୍ତୃପ୍ତି ଲଭନ୍ତେ ସୋମଲୌକିକାଃ। ଏତେ ମନୁଷ୍ଯାଃ ପିତରୋ ମାସି ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୁଜସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୬.

ମାସ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ସୋମଲୋକର ପିତୃମାନେ ଯେଉଁମାନେ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି। ଏମାନେ ମାନବ ପିତୃ, ଯେଉଁମାନେ ପ୍ରତିମାସ ଶ୍ରାଦ୍ଧ ଭୋଗ କରନ୍ତି।

ତେଭ୍ଯୋଽପରେ ତୁ ଯେ ଚାନ୍ଯେ ସଙ୍କୀର୍ଣାଃ କର୍ମଯୋନିଷୁ। ଭ୍ରଷ୍ଟାଶ୍ଚାଶ୍ରମଧର୍ମେଭ୍ଯଃ ସ୍ଵଧାସ୍ଵାହାଵିଵର୍ଜିତାଃ ।। ୫୬.

ଏହାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଯେଉଁମାନେ କର୍ମ ଓ ଜନ୍ମରେ ମିଶ୍ର, ଯେଉଁମାନେ ଆଶ୍ରମ ଧର୍ମରୁ ଭ୍ରଷ୍ଟ, ସ୍ୱଧା ଓ ସ୍ୱାହା ଦାନରୁ ବଞ୍ଚିତ—

ଭିନ୍ନଦେହା ଦୁରାତ୍ମନଃ ପ୍ରେତଭୂତା ଯମକ୍ଷଯେ। ସ୍ଵକର୍ମାଣ୍ଯେଵ ଶୋଚନ୍ତି ଯାତନାସ୍ଥାନମାଗତାଃ ।। ୫୬.

ଦେହ ବିନା, ଦୁଷ୍ଟ ମନ ଥିବା, ପ୍ରେତ ଓ ଭୂତ ଭାବରେ ଯମର ଅଞ୍ଚଳରେ ରହି, ସେମାନେ ନିଜ କର୍ମକୁ ନେଇ ଦୁଃଖିତ ହୁଅନ୍ତି, ଯନ୍ତ୍ରଣା ଥିବା ସ୍ଥାନକୁ ପହଞ୍ଚିଥିବା।

ଦୀର୍ଘାଯୁଷୋଽତିଶୁଷ୍କାଶ୍ଚ ଵିଵର୍ଣାଶ୍ଚ ଵିଵାସସଃ। କ୍ଷୁତ୍ପିପାସାପରୀତାଶ୍ଚ ଵିଦ୍ରଵନ୍ତି ଇତସ୍ତତଃ ।। ୫୬.

ଦୀର୍ଘାୟୁ, ଅତି ଶୁଷ୍କ, ରଙ୍ଗ ହରାଇଥିବା ଓ ଅବସ୍ତ୍ର, ଭୋକ ଓ ତିଆସରେ ପୀଡିତ, ସେମାନେ ଏଠୁ ସେଠା ଭ୍ରମଣ କରନ୍ତି।

ସରିତ୍ସରସ୍ତଡାଗାନି ଵାପିଶ୍ଚୈଵ ଜଲେପ୍ସଵଃ। ପରାନ୍ନାନି ଚ ଲିପ୍ସନ୍ତେ କମ୍ପମାନାସ୍ତତସ୍ତତଃ ।। ୫୬.

ପାଣି ପାଇବା ଆଶାରେ ସେମାନେ ନଦୀ, ଝିଲି, ତଳାବ ଓ କୁଆଁ ଖୋଜନ୍ତି; ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ଖାଦ୍ୟ ପାଇଁ ଆକାଂକ୍ଷା କରି, ଭୟଭୀତ ହୋଇ ଏଠୁ ସେଠା କମ୍ପିତ ହୁଅନ୍ତି।