ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନସ୍ତୁ ଦୈଵତୈଶ୍ଚ ନିଶାକରଃ। ସମାଗଚ୍ଛଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଭାଗେ ପଞ୍ଚଦଶେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଭାଗରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯିତଞ୍ଚୈଵ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲଂ କାଲଂ ପିତରସ୍ତେ ସୁଧାମୃତମ୍ ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯଥାନିୟମ, ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିଥିବା ଦୁଇ କଳା ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି।

ତତଃ ପୀତକ୍ଷଯେ ସୋମେ ସୂର୍ଯୋଽସାଵେକରଶ୍ମିନା। ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ସୁଷୁମ୍ନେନ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ସୋମର ଅମୃତ ଶେଷ ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅମୃତକୁ ପୁନର୍ଭରଣ କରେ।

ନିଃଶେଷାଯାଂ କଲାଯାନ୍ତୁ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତ୍ ପୁନଃ। ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯମାନସ୍ଯ ଭାଗଂ ଭାଗ ମହଃକ୍ରମାତ୍। କଲାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତି ତାଃ କୃଷ୍ଣାଃ ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ ।। ୫୬.

ସମସ୍ତ କଳା ଶେଷ ହେଲେ, ସୋମ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ; ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏଵଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯେଣ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯାଯିତା ତନୁଃ। ଦୃଶ୍ଯତେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ। ସଂସିଦ୍ଧିରେଵଂ ସୋମସ୍ଯ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦେହ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶୁଭ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ସୋମର ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପିତୃମାନ୍ ସୋମଃ ସ୍ମୃତ ଇଦ୍ଵତ୍ସରଃ କ୍ରମାତ୍ । କ୍ରାନ୍ତଃ ପଂଚଦଶୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୁଧା ମୃତପରିସ୍ରଵୈଃ ।। ୫୬.

ଏହିପରି, ପିତୃମାନ୍ ନାମକ ସୋମ କ୍ରମକ୍ରମେ ପନ୍ଦର ଓ ଅଧା କଳା ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସର ପ୍ରବାହ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ।

ଅତଃ ପର୍ଵାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵଣାଂ ସନ୍ଧଯସ୍ତଥା। ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଯଥା ପର୍ଵାଣୀକ୍ଷୁଵେଣ୍ଵୋର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୬.

ଏବେ ମୁଁ ପର୍ବ ଓ ପର୍ବର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଚିହ୍ନା ଗଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡର ଗଠିକି ଯୋଗାଯୋଗ ଭଳି।

ତଥାର୍ଦ୍ଧମାସପର୍ଵାଣି ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାନି ଵୈ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଣାମାଵାସ୍ଯଯୋର୍ଭେଦୈର୍ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ଯା ସନ୍ଧଯଶ୍ଚ ଵୈ । ଅର୍ଦ୍ଧମାସାସ୍ତୁ ପର୍ଵାଣି ତୃତୀଯାପ୍ରଭୃତୀନି ତୁ ।। ୫୬.

ଏପରି ଅର୍ଧମାସ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ଗଠିକି ଓ ସନ୍ଧି, ତୃତୀୟା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅର୍ଧମାସଗୁଡିକ ପର୍ବ।

ଅଗ୍ନଯାଧାନକ୍ରିଯା ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ରିଯତେ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ। ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପଚ୍ଚୈଵ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ପର୍ବ ସନ୍ଧିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇବା କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସାଂଜ ଓ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କାଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଵ୍ଯତୀପାତେ ସ୍ଥିତେ ସୂର୍ଯେ ଲେସୋର୍ଦ୍ଧନ୍ତୁ ଯୁଗାନ୍ତରେ। ଯୁଗାନ୍ତରୋଦିତେ ଚୈଵ ଲେଖୋର୍ଦ୍ଧଂ ଶଶିନଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୫୬.

ଯୁଗର ଶେଷ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀପାତରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ କଳାର ଶେଷରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ଏହି କ୍ରମରେ—

ପୌର୍ଣମାସେ ଵ୍ଯତୀପାତେ ଯଦୀକ୍ଷେତେ ପରସ୍ପରମ୍। ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ସ ସୀମାନ୍ତେ ସ ଵ୍ଯତୀପାତ ଏଵ ତୁ ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ବ୍ୟତୀପାତରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଏକସାଥି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସମୟ ସୀମାରେ ବ୍ୟତୀପାତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

କାଲଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଦ୍ଦେଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଙ୍ଖ୍ଯା ତୁ ସର୍ପତି। ସ ଵୈ ପଥଂ କ୍ରିଯାକାଲଃ କାଲାତ୍ସଦ୍ଯୋ ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସମୟ ଦେଖି, ଗଣନା ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ; ସେହି ପଥ ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ସମୟ, ଯାହା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ତୁରନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ପୂର୍ଣେନ୍ଦୋଃ ପୂର୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ରାତ୍ରିସନ୍ଧିଷୁ ପୂର୍ଣିମା। ଯସ୍ମାତ୍ତାମନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ପିତରୋ ଦୈଵତୈଃ ସହ। ତସ୍ମାଦନୁମତିର୍ନାମ ପୂର୍ଣିମା ପ୍ରଥମା ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରାତିର ସନ୍ଧିରେ, ପିତୃମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ନାମରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଭ୍ରାଜତେ ଯସ୍ମାତ୍ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାନ୍ନିଶାକରଃ। ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକେତି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ ।। ୫୬.

ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଆଲୋକିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିତ କରେ, ଏହି କାରଣରୁ କବିମାନେ ଏହାକୁ 'ରାକା' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଅମା ଵସେତାମୃକ୍ଷେ ତୁ ଯଦା ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ। ଏକାଂ ପଞ୍ଚଦଶୀଂ ରାତ୍ରିମମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେହି ପଂଚଦଶୀ ରାତିକୁ 'ଅମାବାସ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତୋଽପରସ୍ଯ ତୈର୍ଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ। ଯଦୀକ୍ଷତେ ଵ୍ଯତୀପାତେ ଦିଵା ପୂର୍ଣେ ପରସ୍ପରମ୍। ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵପରାହ୍ନେ ତୁ ପୂର୍ଣାତ୍ମାନୌ ତୁ ପୂର୍ଣିମା ।। ୫୬.

ତାପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ; ଦିନରେ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ଦୁହେଁ ଦିନ ଅପରାହ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହୁଏ।

ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାଂ ତାମମାଵାସ୍ଯାଂ ପଶ୍ଯତଶ୍ଚ ସମାଗତୌ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୌ ଯଦା ତଦ୍ଦର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ 'ଦର୍ଶ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଲଵାଵମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଃ କାଲଃ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ। ଦ୍ଵାକ୍ଷରଂ କୁହୁମାତ୍ରଂ ତୁ ଏଵଂ କାଲସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ। ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରା ପ୍ଯମାଵାସ୍ଯା ମଧ୍ଯସୂର୍ଯେଣ ସଙ୍ଗତା ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟାର ସଂଧି ସମୟରେ ଦୁଇ ଲବା ଯେତେବେଳେ ଥାଏ, ସେହି ସମୟକୁ 'କୁହୁମାତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଭଳି ସମୟ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ହରାଇଯାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ହୁଏ।

ଦିଵସାର୍ଦ୍ଧେନ ରାତ୍ର୍ଯର୍ଦ୍ଧଂ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ. ସୂର୍ଯେଣ ସହସା ମୁକ୍ତିଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାତସ୍ତନୋତ୍ସଵୌ । ଦ୍ଵୌ କାଲୌ ସଙ୍ଗମଶ୍ଚୈଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଷ୍ପତେଦ୍ରଵିଃ ।। ୫୬.

ଅର୍ଧ ଦିନ ଓ ଅର୍ଧ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ମୁକ୍ତି ପାଇ, ପ୍ରଭାତରେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସେମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଓ ରସର ବିମୋଚନ ହୁଏ।

ପ୍ରତିପଚ୍ଛୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲାତ୍। ନିର୍ମୁଚ୍ଯମାନଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ତଯୋର୍ମଣ୍ଡଲଯୋସ୍ତୁ ଵୈ ।। ୫୬.

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷର ପ୍ରଥମ ତିଥିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ରହେ।

ସ ତଦା ହ୍ଯାହୁତେଃ କାଲୋ ଦର୍ଶସ୍ଯ ଚ ଵଷଟ୍କ୍ରିଯା। ଏତଦୃତୁମୁଖଂ ଜ୍ଞେଯମମାଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ ।। ୫୬.

ସେହି ସମୟରେ ହବନ ଓ ଦର୍ଶ ପୂଜାର ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ହୁଏ; ଏହାକୁ ଅମାବାସ୍ୟା ପୂଜାର ଋତୁର ଆରମ୍ଭ ବୋଲି ଜାଣିବା ଉଚିତ।

ଦିଵା ପର୍ଵଣ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ କ୍ଷୀଣେନ୍ଦୌ ବହୁଲେ ତୁ ଵୈ। ତସ୍ମାଦ୍ଦିଵା ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ଗୃହ୍ଯତେଽସୌ ଦିଵାକରଃ। ଗୃହ୍ଯତେ ଵୈ ଦିଵା ହ୍ଯସ୍ମାଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଦିଵିକ୍ଷଯୈଃ ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ, ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା କ୍ଷୀଣ ଓ ଅନ୍ଧାରା ହୁଏ, ସେହିଠାରୁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଦିନର କାର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗ୍ରହଣ କରାଯାଏ।

କଲାନାମପି ଵୈ ତାସାଂ ବହୁମାନ୍ଯାଜଡାତ୍ମକୈଃ। ତିଥୀନାଂ ନାମ ଧେଯାନି ଵିଦ୍ଵଦ୍ଭିଃ ସଂଜ୍ଞିତାନି ଵୈ ।। ୫୬.

ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମାର କଳାମାନେ ଯଦିଓ ଜଡ ଲକ୍ଷଣର, ତଥାପି ପଣ୍ଡିତମାନେ ତିଥି ଅନୁଯାୟୀ ଏହାର ନାମ ଦେଇଛନ୍ତି।

ଦର୍ଶଯେତାମଥାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ । ନିଷ୍କ୍ରାମତ୍ଯଥ ତେନୈଵ କ୍ରମଶଃ ସୂର୍ଯମଣ୍ଡଲାତ୍ ।। ୫୬.

ତାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ପରସ୍ପରକୁ ଦେଖାନ୍ତି, ଏବଂ ସେହି କ୍ରମରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳରୁ ବାହାରିଯାଏ।

ଦ୍ଵିଲଵେନ ହ୍ଯହୋ ରାତ୍ରଂ ଭାସ୍କରଂ ସ୍ପୃଶତେ ଶଶୀ। ସ ତଦା ହ୍ଯାହୁତେଃ କାଲୋ ଦର୍ଶସ୍ଯ ଚ ଵଷଟ୍‌କ୍ରିଯା ।। ୫୬.

ଦୁଇ ଲବା ସମୟରେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରେ; ସେହି ସମୟରେ ହବନ ଓ ଦର୍ଶ ପୂଜାର ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ହୁଏ।

କୁହେତି କୋକିରେନୋକ୍ତୋ ଯଃ କାଲଃ ପରିଚିହ୍ନିତଃ। ତତ୍କାଲସଂଜ୍ଞିତା ଯସ୍ମାଦମାଵାସ୍ଯା କୁହୁଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

'କୁହୁ' ନାମକ ସମୟକୁ ଋଷିମାନେ ଏଭଳି କୁହନ୍ତି; ଏହି ନାମରୁ ଅମାବାସ୍ୟାକୁ 'କୁହୁ' ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣେନ କ୍ଷୀଣଶେଷୋ ନିଶାକରଃ। ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ସିନୀଵାଲୀ ତତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ସିନୀବାଳୀ ପରିମାଣରେ ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ଷୀଣ ଅଂଶ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହି କାରଣରୁ ଏହାକୁ 'ସିନୀବାଳୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ପର୍ଵଣଃ ପର୍ଵକାଲସ୍ତୁ ତୁଲ୍ଯୋ ଵୈ ତୁ ଵଷଟ୍‌କ୍ରିଯା। ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଵ୍ଯତୀପାତେ ଉଭେ ତେ ପୂର୍ଣିମେ ସ୍ମୃତେ ।। ୫୬.

ପର୍ବର ଏହି ଚନ୍ଦ୍ରମା ତିଥି ସମୟ ବଶଟ୍ କ୍ରିୟା ସମାନ; ଚନ୍ଦ୍ରମା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗରେ, ଦୁହେଁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

ପ୍ରତିପତ୍ପଞ୍ଚଦଶ୍ଯୋଶ୍ଚ ପର୍ଵକାଲୋ ଦ୍ଵିମାତ୍ରକଃ। କାଲଃ କୁହୁସିନୀଵାଲ୍ଯୋଃ ସମୁଦ୍ରୋ ଦ୍ଵିଲଵଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୬.

ପ୍ରଥମ ଓ ପଂଚଦଶୀ ତିଥି ମଧ୍ୟରେ ପର୍ବ ସମୟ ଦୁଇ ମାପର; 'କୁହୁ' ଓ 'ସିନୀବାଳୀ' ର ସମୟକୁ ଦୁଇ ଲବାର ସମୁଦ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ।