ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରପିତାମହାସ୍ତୁ ଵୈ ଦେଵାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ସୌମ୍ଯାସ୍ତୁ ସୌମ୍ଯଜା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଵ୍ଯା ଜ୍ଞେଯାଃ କଵେଃ ସୁତାଃ ।। ୫୬.

ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା, ପଞ୍ଚବର୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସୌମ୍ୟମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ, କାବ୍ୟମାନେ କବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ।

ଉପହୂତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦେଵାଃ ସୋମଜାଃ ସୋମପାସ୍ତଥା। ଆଜ୍ଯପାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତାଃ କାଵ୍ଯାସ୍ତୃପ୍ଯନ୍ତି ପିତୃଜାତଯଃ ।। ୫୬.

ଯେ ଦେବତାମାନେ ଡାକାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ ଓ ସୋମପାନୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଘିଅ ପିଉଥିବା କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ, ପିତୃବଂଶ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।

କାଵ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା। ଗୃହସ୍ଥା ଯେ ଚ ଯଜ୍ଵାନା ଋତୁର୍ବର୍ହିଷଦୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୫୬.

କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଘରେ ରହୁଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଋତୁର ବର୍ହିଷଦ୍ ସ୍ଥିର ।

ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ଚାପି ଯଜ୍ଵାନା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥାର୍ତ୍ତଵାଃ। ଅଷ୍ଟକାପତଯଃ କାଵ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୬.

ଘରସ୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଆର୍ତ୍ତବ, ଅଷ୍ଟକାପତି, କାବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚବର୍ଷ — ଏମାନେ ଏଭଳି ଜାଣ ।

ଏଷାଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ। ସୋମ ଈଦ୍ଵତ୍ସରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୫୬.

ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସଂବତ୍ସର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିବତ୍ସର, ସୋମ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଓ ବାୟୁ ଅନୁବତ୍ସର ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ଯେ ଯୁଗାତ୍ମକାଃ। ଲେଖାଶ୍ଵୈଵୋଷ୍ମପାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ହେ ରୁଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଯୁଗ। ସେମାନେ ଲେଖା, ଅଶ୍ୱ, ଉଷ୍ମପା ଓ ଦିବାକୀର୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଏତେ ପିବନ୍ତ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ମାସି ମାସି ସୁଧାଂ ଦିଵି । ତାଂସ୍ତେନ ତର୍ପଯାମାସ ଯାଵଦାସୀତ୍ ପୁରୂରଵାଃ ।। ୫୬.

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି। ପୁରୁରବା ତାଙ୍କୁ ଜୀବନରେ ଯେତେଦିନ ରହିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରସ୍ରଵତେ ସୋମାନ୍ମାସି ମାସି ନିବୋଧତ। ତସ୍ମାତ୍ ସୁଧାମୃତଂ ଦ୍ଵୈ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ସୋମ ମାସ ମାସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାର କାରଣ ଏହି: ଏହିପରି ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସ ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ।

ଏଵଂ ତଦମୃତଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୁଧା ଚ ମଧୁ ଚୈଵ ହ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଯଥା ଚେନ୍ଦୋଃ କଲାଃ ପଞ୍ଚଦଶ କ୍ରମାତ୍ ।। ୫୬.

ଏପରି ମୃଦୁ ଅମୃତ ଓ ମଧୁ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପନ୍ଦରଟି କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଇ ଖାଇଯାଉଛି।

ପିବନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯୀର୍ଦେ ଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦଜାଃ। ପୀତ୍ଵା ଚ ମାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯାଂ ସୁଧାମୃତମ୍ ।। ୫୬.

ତିରିଶି ତିନି ଚନ୍ଦଜ ଏବଂ ଜଳର ତିଆରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସ ପିଇ, ଏହିପରି ଏକ ମାସ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନସ୍ତୁ ଦୈଵତୈଶ୍ଚ ନିଶାକରଃ। ସମାଗଚ୍ଛଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଭାଗେ ପଞ୍ଚଦଶେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଭାଗରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯିତଞ୍ଚୈଵ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲଂ କାଲଂ ପିତରସ୍ତେ ସୁଧାମୃତମ୍ ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯଥାନିୟମ, ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିଥିବା ଦୁଇ କଳା ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି।

ତତଃ ପୀତକ୍ଷଯେ ସୋମେ ସୂର୍ଯୋଽସାଵେକରଶ୍ମିନା। ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ସୁଷୁମ୍ନେନ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ସୋମର ଅମୃତ ଶେଷ ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅମୃତକୁ ପୁନର୍ଭରଣ କରେ।

ନିଃଶେଷାଯାଂ କଲାଯାନ୍ତୁ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତ୍ ପୁନଃ। ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯମାନସ୍ଯ ଭାଗଂ ଭାଗ ମହଃକ୍ରମାତ୍। କଲାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତି ତାଃ କୃଷ୍ଣାଃ ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ ।। ୫୬.

ସମସ୍ତ କଳା ଶେଷ ହେଲେ, ସୋମ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ; ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏଵଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯେଣ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯାଯିତା ତନୁଃ। ଦୃଶ୍ଯତେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ। ସଂସିଦ୍ଧିରେଵଂ ସୋମସ୍ଯ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦେହ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶୁଭ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ସୋମର ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପିତୃମାନ୍ ସୋମଃ ସ୍ମୃତ ଇଦ୍ଵତ୍ସରଃ କ୍ରମାତ୍ । କ୍ରାନ୍ତଃ ପଂଚଦଶୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୁଧା ମୃତପରିସ୍ରଵୈଃ ।। ୫୬.

ଏହିପରି, ପିତୃମାନ୍ ନାମକ ସୋମ କ୍ରମକ୍ରମେ ପନ୍ଦର ଓ ଅଧା କଳା ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସର ପ୍ରବାହ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ।

ଅତଃ ପର୍ଵାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵଣାଂ ସନ୍ଧଯସ୍ତଥା। ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଯଥା ପର୍ଵାଣୀକ୍ଷୁଵେଣ୍ଵୋର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୬.

ଏବେ ମୁଁ ପର୍ବ ଓ ପର୍ବର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଚିହ୍ନା ଗଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡର ଗଠିକି ଯୋଗାଯୋଗ ଭଳି।

ତଥାର୍ଦ୍ଧମାସପର୍ଵାଣି ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାନି ଵୈ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଣାମାଵାସ୍ଯଯୋର୍ଭେଦୈର୍ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ଯା ସନ୍ଧଯଶ୍ଚ ଵୈ । ଅର୍ଦ୍ଧମାସାସ୍ତୁ ପର୍ଵାଣି ତୃତୀଯାପ୍ରଭୃତୀନି ତୁ ।। ୫୬.

ଏପରି ଅର୍ଧମାସ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ଗଠିକି ଓ ସନ୍ଧି, ତୃତୀୟା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅର୍ଧମାସଗୁଡିକ ପର୍ବ।

ଅଗ୍ନଯାଧାନକ୍ରିଯା ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ରିଯତେ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ। ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପଚ୍ଚୈଵ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ପର୍ବ ସନ୍ଧିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇବା କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସାଂଜ ଓ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କାଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

ଵ୍ଯତୀପାତେ ସ୍ଥିତେ ସୂର୍ଯେ ଲେସୋର୍ଦ୍ଧନ୍ତୁ ଯୁଗାନ୍ତରେ। ଯୁଗାନ୍ତରୋଦିତେ ଚୈଵ ଲେଖୋର୍ଦ୍ଧଂ ଶଶିନଃ କ୍ରମାତ୍ ।। ୫୬.

ଯୁଗର ଶେଷ ଭାଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବ୍ୟତୀପାତରେ ଥିଲେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ କଳାର ଶେଷରେ ଉଦୟ ହେଲେ, ଏହି କ୍ରମରେ—

ପୌର୍ଣମାସେ ଵ୍ଯତୀପାତେ ଯଦୀକ୍ଷେତେ ପରସ୍ପରମ୍। ଯସ୍ମିନ୍କାଲେ ସ ସୀମାନ୍ତେ ସ ଵ୍ଯତୀପାତ ଏଵ ତୁ ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ବ୍ୟତୀପାତରେ ଯେତେବେଳେ ଦୁଇଟି ଏକସାଥି ଦେଖାଯାଏ, ସେହି ସମୟ ସୀମାରେ ବ୍ୟତୀପାତ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।

କାଲଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନିର୍ଦ୍ଦେଶଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସଙ୍ଖ୍ଯା ତୁ ସର୍ପତି। ସ ଵୈ ପଥଂ କ୍ରିଯାକାଲଃ କାଲାତ୍ସଦ୍ଯୋ ଵିଧୀଯତେ ।। ୫୬.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସମୟ ଦେଖି, ଗଣନା ଆଗକୁ ବଢିଯାଏ; ସେହି ପଥ ହେଉଛି କ୍ରିୟାର ସମୟ, ଯାହା ସମୟ ଅନୁଯାୟୀ ତୁରନ୍ତ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ହୁଏ।

ପୂର୍ଣେନ୍ଦୋଃ ପୂର୍ଣପକ୍ଷେ ତୁ ରାତ୍ରିସନ୍ଧିଷୁ ପୂର୍ଣିମା। ଯସ୍ମାତ୍ତାମନୁପଶ୍ଯନ୍ତି ପିତରୋ ଦୈଵତୈଃ ସହ। ତସ୍ମାଦନୁମତିର୍ନାମ ପୂର୍ଣିମା ପ୍ରଥମା ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ରାତିର ସନ୍ଧିରେ, ପିତୃମାନେ ଦେବତାମାନଙ୍କ ସହିତ ତାଙ୍କୁ ଦେଖନ୍ତି; ଏହିପରି ପ୍ରଥମ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାକୁ ଅନୁମତି ନାମରେ ଗଣାଯାଏ।

ଅତ୍ଯର୍ଥଂ ଭ୍ରାଜତେ ଯସ୍ମାତ୍ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାନ୍ନିଶାକରଃ। ରଞ୍ଜନାଚ୍ଚୈଵ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ରାକେତି କଵଯୋ ଵିଦୁଃ ।। ୫୬.

ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀ ରାତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ବହୁତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୋଇ ଆଲୋକିତ ହୁଏ ଏବଂ ଆକାଶକୁ ରଙ୍ଗିତ କରେ, ଏହି କାରଣରୁ କବିମାନେ ଏହାକୁ 'ରାକା' ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି।

ଅମା ଵସେତାମୃକ୍ଷେ ତୁ ଯଦା ଚନ୍ଦ୍ରଦିଵାକରୌ। ଏକାଂ ପଞ୍ଚଦଶୀଂ ରାତ୍ରିମମାଵାସ୍ଯା ତତଃ ସ୍ମୃତା ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଥାଆନ୍ତି, ସେହି ପଂଚଦଶୀ ରାତିକୁ 'ଅମାବାସ୍ୟା' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତତୋଽପରସ୍ଯ ତୈର୍ଵ୍ଯକ୍ତଃ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ। ଯଦୀକ୍ଷତେ ଵ୍ଯତୀପାତେ ଦିଵା ପୂର୍ଣେ ପରସ୍ପରମ୍। ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କାଵପରାହ୍ନେ ତୁ ପୂର୍ଣାତ୍ମାନୌ ତୁ ପୂର୍ଣିମା ।। ୫୬.

ତାପରେ, ପରବର୍ତ୍ତୀ ଦିନରେ ପୌର୍ଣ୍ଣମାସୀରେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ; ଦିନରେ ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକାଠି ହୁଅନ୍ତି, ଦୁହେଁ ଦିନ ଅପରାହ୍ନରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଦେଖାଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ହୁଏ।

ଵିଚ୍ଛିନ୍ନାଂ ତାମମାଵାସ୍ଯାଂ ପଶ୍ଯତଶ୍ଚ ସମାଗତୌ। ଅନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୌ ଯଦା ତଦ୍ଦର୍ଶ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଅମାବାସ୍ୟା ଭାଙ୍ଗିଯାଇଛି ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ରମା-ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକାଠି ହେଉଛନ୍ତି, ସେହି ଦୃଶ୍ୟକୁ 'ଦର୍ଶ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଲଵାଵମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଃ କାଲଃ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ। ଦ୍ଵାକ୍ଷରଂ କୁହୁମାତ୍ରଂ ତୁ ଏଵଂ କାଲସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ। ନଷ୍ଟଚନ୍ଦ୍ରା ପ୍ଯମାଵାସ୍ଯା ମଧ୍ଯସୂର୍ଯେଣ ସଙ୍ଗତା ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟାର ସଂଧି ସମୟରେ ଦୁଇ ଲବା ଯେତେବେଳେ ଥାଏ, ସେହି ସମୟକୁ 'କୁହୁମାତ୍ର' ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହି ଭଳି ସମୟ ମନେ ରଖାଯାଏ। ଅମାବାସ୍ୟା ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ ହୁଏ ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ରମା ହରାଇଯାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ହୁଏ।

ଦିଵସାର୍ଦ୍ଧେନ ରାତ୍ର୍ଯର୍ଦ୍ଧଂ ସୂର୍ଯଂ ପ୍ରାପ୍ଯ ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ. ସୂର୍ଯେଣ ସହସା ମୁକ୍ତିଂ ଗତ୍ଵା ପ୍ରାତସ୍ତନୋତ୍ସଵୌ । ଦ୍ଵୌ କାଲୌ ସଙ୍ଗମଶ୍ଚୈଵ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ନିଷ୍ପତେଦ୍ରଵିଃ ।। ୫୬.

ଅର୍ଧ ଦିନ ଓ ଅର୍ଧ ରାତିରେ, ଚନ୍ଦ୍ରମା ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଏକାଠି ମୁକ୍ତି ପାଇ, ପ୍ରଭାତରେ ଦୁଇଟି ଉତ୍ସବ ହୁଏ, ଏବଂ ମଧ୍ୟାହ୍ନରେ ସେମାନଙ୍କର ସଂଯୋଗ ଓ ରସର ବିମୋଚନ ହୁଏ।