ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଦା ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୌ ନକ୍ଷତ୍ରେଣ ସମାଗତୌ। ଅମାଵାସ୍ଯାନ୍ନିଵସତ ଏକରାତ୍ରୈକମଣ୍ଡଲେ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନୂଆମାସ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଏକ ରାତି ପାଇଁ ଏକ ମଣ୍ଡଳରେ ରହନ୍ତି ।

ସ ଗଚ୍ଛତି ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦିଵାକରନିଶାକରୌ। ଅମାଵସ୍ଯାମମାଵାସ୍ଯାଂ ମାତାମହପିତାମହୌ। ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତଦା ତତ୍ର କାଲାପେକ୍ଷଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୬.

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ନୂଆମାସ୍ୟାରେ ଦେଖାଯିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି ଦିନେ ମାମା ଓ ଠାକୁରଦାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରାଯାଏ ।

ପ୍ରସୀଦମାନାତ୍ ସୋମାଚ୍ଚ ପିତ୍ରର୍ଥଂ ତତ୍ପରିସ୍ରଵାତ୍। ଐଲଃ ପୁରୂରଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍ ମାସି ମାସି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ଉଵାସ୍ତେ ପିତୃମନ୍ତଂ ତଂ ସସୋମଂ ସ ଦିଵାସ୍ଥିତଃ ।। ୫୬.

ସୋମ ଦୟାଳୁ ହେଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାର ରସ ବହିଯାଏ; ଇଳାପୁତ୍ର ପୁରୁରବାସ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ଭାବେ ପ୍ରତିମାସ ଉତ୍ସାହରେ ପିତୃମାନେ, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବସନ୍ତି ।

ଦ୍ଵିଲଵଂ କୁହୁମାତ୍ରଂ ତୁ ତେ ଉଭେ ତୁ ଵିଚାର୍ଯ ସଃ। ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣେନ ସିନୀଵାଲୀମୁପାସକଃ ।। ୫୬.

ସେ ଦୁଇ ଲବ ଓ କୁହୂ ମାପକୁ ଭଲଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସିନୀବାଳୀ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସିନୀବାଳୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି ।

କୁହୂମାତ୍ରାଂ କଲାଞ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞାତ୍ଵୋପାସ୍ତେ କୁହୁଂ ପୁନଃ। ସ ତଦା ଭାନୁମତ୍ଯେକ କାଲାଵେକ୍ଷୀ ପ୍ରପଶ୍ଯତି ।। ୫୬.

କୁହୂ ମାପ ଓ କଳା ଜାଣି, ସେ ପୁଣି କୁହୂଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ଭାନୁମତୀରେ ଏକ କଳା ଦେଖନ୍ତି ।

ସୁଧାମୃତଂ କୁତଃ ସୋମାତ୍ ପ୍ରସ୍ରଵେନ୍ମାସତୃପ୍ତଯେ। ଦଶଭିଃ ପଞ୍ଚଭିଶ୍ଚୈଵ ସୁଧାମୃତପରିସ୍ରଵୈଃ ।। ୫୬.

କିପରି ସୋମରୁ ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ମାସ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ବହିଯାଏ? ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ।

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତଦା ପୀତ୍ଵା ଦୁହ୍ଯମାନଂ ତଥାଂଶୁଭିଃ। ସଦ୍ଯଃ ପକ୍ଷରତା ତେନ ସୌମ୍ଯେନ ମଧୁନା ଚ ସଃ ।। ୫୬.

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଚୋଷାଯାଇ, ସେ ସମୟରେ ସେ ସୌମ୍ୟ ମଧୁ ସହିତ ତକ୍ଷଣାତ୍ ପକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି ।

ନିର୍ଵାପଣାର୍ଥଂ ଦତ୍ତେନ ପିତ୍ରେଣ ଵିଧିନା ନୃପଃ। ସୁଧାମୃତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ରସ୍ତର୍ପଯାମାସ ଵୈ ପିତୄନ୍। ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଃ କାଵ୍ଯା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୬.

ନିବେଦନ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।

ଋତୁରଗ୍ନିସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ଜଜ୍ଞିରେ ହ୍ଯୃତଵସ୍ତସ୍ମାଦୃତୁଭ୍ଯଶ୍ଚାର୍ତ୍ତଵାଶ୍ଚ ଯେ । ୫୬.

ଋତୁ ଅଗ୍ନି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେହିଁଠି ସଂବତ୍ସର ଭାବେ ମନାଯାଏ; ତାହାରୁ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଋତୁରୁ ଆର୍ତ୍ତବ ହୁଅନ୍ତି ।

ଆର୍ତ୍ତଵା ହ୍ଯର୍ଦ୍ଧମାସାଖ୍ଯାଃ ପିତରୋ ହ୍ଯବ୍ଦସୂନଵଃ। ଋତୁଃ ପିତାମହା ମାସା ଋତୁଶ୍ଚୈଵାଭ୍ଦସୂନଵଃ ।। ୫୬.

ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ଅର୍ଧମାସ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ଋତୁ ଠାକୁରଦା, ମାସମାନେ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ଋତୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର ।

ପ୍ରପିତାମହାସ୍ତୁ ଵୈ ଦେଵାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ସୌମ୍ଯାସ୍ତୁ ସୌମ୍ଯଜା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଵ୍ଯା ଜ୍ଞେଯାଃ କଵେଃ ସୁତାଃ ।। ୫୬.

ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା, ପଞ୍ଚବର୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସୌମ୍ୟମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ, କାବ୍ୟମାନେ କବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ।

ଉପହୂତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦେଵାଃ ସୋମଜାଃ ସୋମପାସ୍ତଥା। ଆଜ୍ଯପାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତାଃ କାଵ୍ଯାସ୍ତୃପ୍ଯନ୍ତି ପିତୃଜାତଯଃ ।। ୫୬.

ଯେ ଦେବତାମାନେ ଡାକାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ ଓ ସୋମପାନୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଘିଅ ପିଉଥିବା କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ, ପିତୃବଂଶ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।

କାଵ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା। ଗୃହସ୍ଥା ଯେ ଚ ଯଜ୍ଵାନା ଋତୁର୍ବର୍ହିଷଦୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୫୬.

କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଘରେ ରହୁଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଋତୁର ବର୍ହିଷଦ୍ ସ୍ଥିର ।

ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ଚାପି ଯଜ୍ଵାନା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥାର୍ତ୍ତଵାଃ। ଅଷ୍ଟକାପତଯଃ କାଵ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୬.

ଘରସ୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଆର୍ତ୍ତବ, ଅଷ୍ଟକାପତି, କାବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚବର୍ଷ — ଏମାନେ ଏଭଳି ଜାଣ ।

ଏଷାଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ। ସୋମ ଈଦ୍ଵତ୍ସରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୫୬.

ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସଂବତ୍ସର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିବତ୍ସର, ସୋମ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଓ ବାୟୁ ଅନୁବତ୍ସର ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ଯେ ଯୁଗାତ୍ମକାଃ। ଲେଖାଶ୍ଵୈଵୋଷ୍ମପାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ହେ ରୁଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଯୁଗ। ସେମାନେ ଲେଖା, ଅଶ୍ୱ, ଉଷ୍ମପା ଓ ଦିବାକୀର୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଏତେ ପିବନ୍ତ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ମାସି ମାସି ସୁଧାଂ ଦିଵି । ତାଂସ୍ତେନ ତର୍ପଯାମାସ ଯାଵଦାସୀତ୍ ପୁରୂରଵାଃ ।। ୫୬.

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି। ପୁରୁରବା ତାଙ୍କୁ ଜୀବନରେ ଯେତେଦିନ ରହିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରସ୍ରଵତେ ସୋମାନ୍ମାସି ମାସି ନିବୋଧତ। ତସ୍ମାତ୍ ସୁଧାମୃତଂ ଦ୍ଵୈ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ସୋମ ମାସ ମାସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାର କାରଣ ଏହି: ଏହିପରି ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସ ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ।

ଏଵଂ ତଦମୃତଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୁଧା ଚ ମଧୁ ଚୈଵ ହ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଯଥା ଚେନ୍ଦୋଃ କଲାଃ ପଞ୍ଚଦଶ କ୍ରମାତ୍ ।। ୫୬.

ଏପରି ମୃଦୁ ଅମୃତ ଓ ମଧୁ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପନ୍ଦରଟି କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଇ ଖାଇଯାଉଛି।

ପିବନ୍ତ୍ଯମ୍ବୁମଯୀର୍ଦେ ଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ଛନ୍ଦଜାଃ। ପୀତ୍ଵା ଚ ମାସଂ ଗଚ୍ଛନ୍ତି ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶ୍ଯାଂ ସୁଧାମୃତମ୍ ।। ୫୬.

ତିରିଶି ତିନି ଚନ୍ଦଜ ଏବଂ ଜଳର ତିଆରି ପ୍ରାଣୀମାନେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶୀରେ ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସ ପିଇ, ଏହିପରି ଏକ ମାସ ଅତିକ୍ରମ କରନ୍ତି।

ଇତ୍ଯେଵଂ ପୀଯମାନସ୍ତୁ ଦୈଵତୈଶ୍ଚ ନିଶାକରଃ। ସମାଗଚ୍ଛଦମାଵାସ୍ଯାଂ ଭାଗେ ପଞ୍ଚଦଶେ ସ୍ଥିତଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ଦେବତାମାନେ ଅମୃତ ପିବା ସମୟରେ, ଚନ୍ଦ୍ର ଏହି ପନ୍ଦରଟି ଭାଗରେ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଏକତ୍ର ହୁଏ।

ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯିତଞ୍ଚୈଵ ଅମାଵାସ୍ଯାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ପିବନ୍ତି ଦ୍ଵିକଲଂ କାଲଂ ପିତରସ୍ତେ ସୁଧାମୃତମ୍ ।। ୫୬.

ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯଥାନିୟମ, ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିଥିବା ଦୁଇ କଳା ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି।

ତତଃ ପୀତକ୍ଷଯେ ସୋମେ ସୂର୍ଯୋଽସାଵେକରଶ୍ମିନା। ଆପ୍ଯାଯଯତ୍ସୁଷୁମ୍ନେନ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ସୋମର ଅମୃତ ଶେଷ ହେଉଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ରେଖା ଦ୍ୱାରା ସୁଷୁମ୍ନାରେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଏହି ଅମୃତକୁ ପୁନର୍ଭରଣ କରେ।

ନିଃଶେଷାଯାଂ କଲାଯାନ୍ତୁ ସୋମମାପ୍ଯାଯଯତ୍ ପୁନଃ। ସୁଷୁମ୍ନାପ୍ଯାଯମାନସ୍ଯ ଭାଗଂ ଭାଗ ମହଃକ୍ରମାତ୍। କଲାଃ କ୍ଷୀଯନ୍ତି ତାଃ କୃଷ୍ଣାଃ ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚାପ୍ଯାଯଯନ୍ତି ଚ ।। ୫୬.

ସମସ୍ତ କଳା ଶେଷ ହେଲେ, ସୋମ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ; ସୁଷୁମ୍ନାରେ ଭରିବା ସମୟରେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଏ, ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଏଵଂ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୀର୍ଯେଣ ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାପ୍ଯାଯିତା ତନୁଃ। ଦୃଶ୍ଯତେ ପୌର୍ଣମାସ୍ଯାଂ ଵୈ ଶୁକ୍ଲଃ ସମ୍ପୂର୍ଣମଣ୍ଡଲଃ। ସଂସିଦ୍ଧିରେଵଂ ସୋମସ୍ଯ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ ।। ୫୬.

ଏପରି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଶକ୍ତିରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଦେହ ପୁନର୍ଭରଣ ହୁଏ ଏବଂ ପୂର୍ଣ୍ଣିମାରେ ଶୁଭ୍ର ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ର ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ସୋମର ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ହୁଏ।

ଇତ୍ଯେଷ ପିତୃମାନ୍ ସୋମଃ ସ୍ମୃତ ଇଦ୍ଵତ୍ସରଃ କ୍ରମାତ୍ । କ୍ରାନ୍ତଃ ପଂଚଦଶୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ସୁଧା ମୃତପରିସ୍ରଵୈଃ ।। ୫୬.

ଏହିପରି, ପିତୃମାନ୍ ନାମକ ସୋମ କ୍ରମକ୍ରମେ ପନ୍ଦର ଓ ଅଧା କଳା ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସର ପ୍ରବାହ ସହିତ ଏକ ବର୍ଷ ଗଣାଯାଏ।

ଅତଃ ପର୍ଵାଣି ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵଣାଂ ସନ୍ଧଯସ୍ତଥା। ଗ୍ରନ୍ଥିମନ୍ତି ଯଥା ପର୍ଵାଣୀକ୍ଷୁଵେଣ୍ଵୋର୍ଭଵନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୬.

ଏବେ ମୁଁ ପର୍ବ ଓ ପର୍ବର ସନ୍ଧି ବିଷୟରେ କହିବି, ଯେଉଁଗୁଡିକ ଚିହ୍ନା ଗଣ୍ଡ ଦଣ୍ଡର ଗଠିକି ଯୋଗାଯୋଗ ଭଳି।

ତଥାର୍ଦ୍ଧମାସପର୍ଵାଣି ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣାନି ଵୈ ଵିଦୁଃ। ପୂର୍ଣାମାଵାସ୍ଯଯୋର୍ଭେଦୈର୍ଗ୍ରନ୍ଥିର୍ଯା ସନ୍ଧଯଶ୍ଚ ଵୈ । ଅର୍ଦ୍ଧମାସାସ୍ତୁ ପର୍ଵାଣି ତୃତୀଯାପ୍ରଭୃତୀନି ତୁ ।। ୫୬.

ଏପରି ଅର୍ଧମାସ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ, ପର୍ବ ଭାବରେ ଜଣାଯାଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ଗଠିକି ଓ ସନ୍ଧି, ତୃତୀୟା ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହେଉଥିବା ଅର୍ଧମାସଗୁଡିକ ପର୍ବ।

ଅଗ୍ନଯାଧାନକ୍ରିଯା ଯସ୍ମାତ୍ କ୍ରିଯତେ ପର୍ଵସନ୍ଧିଷୁ। ସାଯାହ୍ନେ ପ୍ରତିପଚ୍ଚୈଵ ସ କାଲଃ ପୌର୍ଣମାସିକଃ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ପର୍ବ ସନ୍ଧିରେ ଅଗ୍ନି ଜଳାଇବା କ୍ରିୟା କରାଯାଏ, ସାଂଜ ଓ ପ୍ରଥମ ଦିନରେ, ସେହି ସମୟ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା କାଳ ଭାବରେ ଗଣାଯାଏ।