ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତସ୍ମୈ ଦେଵାଧିପତ୍ଯାଯ ନମସ୍କାରଂ ପ୍ରଯୁଙ୍କ୍ତ ହ। ଯେନ ସୂକ୍ଷ୍ମମଚିନ୍ତ୍ଯଞ୍ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଜ୍ଞାନଚକ୍ଷୁଷଃ ।। ୫୫.

ଯିଏ ଦେବତାମାନେଙ୍କର ଅଧିପତି, ତାଙ୍କୁ ସେମାନେ ନମସ୍କାର କଲେ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟି ଥିବାମାନେ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଦେଖିପାରନ୍ତି।

ମହାଦେଵ ନମସ୍ତେଽସ୍ତୁ ମହେଶ୍ଵର ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ। ସୁରାସୁରଵର ଶ୍ରେଷ୍ଠ ମନୋହଂସ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୫.

ହେ ମହାଦେବ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ହେ ମହେଶ୍ୱର, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର; ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ହେ ମନୋହଂସ, ଆପଣଙ୍କୁ ନମସ୍କାର।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ଗତାଃ ସର୍ଵେ ସୁରାଃ ସ୍ଵଂ ସ୍ଵଂ ନିଵେଶନମ୍। ନମସ୍କାରଂ ପ୍ରଯୁଞ୍ଜାନାଃ ଶଙ୍କରାଯ ମହାତ୍ମନେ ।। ୫୫.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିଜ ନିଜ ଗୃହକୁ ଚଲିଗଲେ, ମହାତ୍ମା ଶଙ୍କରଙ୍କୁ ନମସ୍କାର କରୁଥିଲେ।

ଇମଂ ସ୍ତଵଂ ପଠେଦ୍ଯସ୍ତୁ ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। କାମାଂଶ୍ଚ ଲଭତେ ସର୍ଵାନ୍ ପାପେଭ୍ଯସ୍ତୁ ଵିମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୫.

ଯିଏ ଏହି ଇଶ୍ୱରଙ୍କର ମହାତ୍ମ୍ୟ ଉପରେ ଲିଖାଯାଇଥିବା ଏହି ସ୍ତୋତ୍ର ପାଠ କରେ, ସେ ସମସ୍ତ ଇଚ୍ଛା ପୂରଣ କରିଥାଏ ଏବଂ ପାପରୁ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରେ।

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସଦା ତେନ ଵିଷ୍ଣୁନା ପ୍ରଭଵିଷ୍ଣୁନା। ମହାଦେଵପ୍ରସାଦେନ ଉକ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମ ସନାତନମ୍। ଏତଦ୍ଵଃ ସର୍ଵମାଖ୍ଯାତଂ ମଯା ମାହେଶ୍ଵରଂ ବଲମ୍ ।। ୫୫.

ଏହି ସମସ୍ତ କଥା ସଦା ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ବିଷ୍ଣୁଙ୍କ ଦ୍ୱାରା, ମହାଦେବଙ୍କର କୃପାରେ, ଚିରଂଜୀବୀ ବ୍ରହ୍ମା ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ଏହି ସମସ୍ତ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କର ଶକ୍ତି ବିଷୟରେ ମୁଁ ତୁମମାନେଙ୍କୁ କହିଦେଲି।

ଅଗାତ୍କଥମମାଵାସ୍ଯାଂ ମାସି ମାସି ଦିଵଂ ନୃପଃ। ଐଲଃ ପୁରୂରଵାଃ ସୂତ କଥଂ ଵାଽତର୍ପଯତ୍ ପିତୄନ୍ ।। ୫୬.

ମାସ ପ୍ରତିମାସ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ଏଇଳ ପୁରୁରବା କିପରି ସ୍ୱର୍ଗକୁ ଗଲେ? ଏବଂ ସେ କିପରି ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ତର୍ପଣ କଲେ?

ତସ୍ଯ ଚାହଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରଭାଵଂ ଶାଂଶପାଯନ। ଐଲସ୍ଯାଦିତ୍ଯସଂଯୋଗଂ ସୋମସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ ।। ୫୬.

ହେ ଶାଂଶପାୟନ, ମୁଁ ତୁମକୁ ତାଙ୍କର ପ୍ରଭାବ, ଏଇଳଙ୍କର ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ଯୋଗ ଏବଂ ମହାତ୍ମା ସୋମଙ୍କ ବିଷୟରେ କହିଦେବି।

ଅପାଂସାରମଯସ୍ଯେନ୍ଦୋଃ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ। ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ପିତୃମତଃ ପକ୍ଷସ୍ଯ ଚ ଵିନିର୍ଣଯଃ ।। ୫୬.

ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜଳର ସାର ରୂପ ଥିବା, ତାଙ୍କର ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ପିତୃମାନେ ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ କରନ୍ତି ।

ସୋମାଚ୍ଚୈଵାମୃତପ୍ରାପ୍ତିଃ ପିତୄଣାଂ ତର୍ପଣଂ ତଥା। କଵ୍ଯାଗ୍ନେଶ୍ଚାତ୍ତସୋମାନାଂ ପିତୄଣାଞ୍ଚୈଵ ଦର୍ଶନମ୍ ।। ୫୬.

ସୋମରୁ ଅମୃତ ପ୍ରାପ୍ତି ଓ ପିତୃମାନଙ୍କର ତୃପ୍ତି ହୁଏ; ଅଗ୍ନିରେ ହୋମ କରାଯାଇଥିବା ସୋମ ପିତୃମାନେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

ଯଥା ପୁରୂରଵାଶ୍ଚୈଲ ତର୍ପଯାମାସ ଵୈ ପିତୄନ୍। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପର୍ଵାଣି ଚ ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫୬.

ଯେପରି ଇଳାପୁତ୍ର ପୁରୁରବାସ୍ ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ, ସେପରି ମୁଁ ସମସ୍ତ କଥା ଓ ପର୍ବଗୁଡ଼ିକୁ ଠିକ୍ କ୍ରମରେ କହିବି ।

ଯଦା ତୁ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୌ ନକ୍ଷତ୍ରେଣ ସମାଗତୌ। ଅମାଵାସ୍ଯାନ୍ନିଵସତ ଏକରାତ୍ରୈକମଣ୍ଡଲେ ।। ୫୬.

ଯେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏକ ନକ୍ଷତ୍ର ସହିତ ଏକତ୍ରିତ ହୁଅନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ନୂଆମାସ୍ୟାରେ ସେମାନେ ଏକ ରାତି ପାଇଁ ଏକ ମଣ୍ଡଳରେ ରହନ୍ତି ।

ସ ଗଚ୍ଛତି ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଂ ଦିଵାକରନିଶାକରୌ। ଅମାଵସ୍ଯାମମାଵାସ୍ଯାଂ ମାତାମହପିତାମହୌ। ଅଭିଵାଦ୍ଯ ତଦା ତତ୍ର କାଲାପେକ୍ଷଃ ପ୍ରତୀକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୫୬.

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ନୂଆମାସ୍ୟାରେ ଦେଖାଯିବାକୁ ଯାଆନ୍ତି; ଏହି ଦିନେ ମାମା ଓ ଠାକୁରଦାଙ୍କୁ ସମ୍ମାନ ଦିଆଯାଏ; ଏହି ସମୟରେ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ ସମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପ୍ରତୀକ୍ଷା କରାଯାଏ ।

ପ୍ରସୀଦମାନାତ୍ ସୋମାଚ୍ଚ ପିତ୍ରର୍ଥଂ ତତ୍ପରିସ୍ରଵାତ୍। ଐଲଃ ପୁରୂରଵା ଵିଦ୍ଵାନ୍ ମାସି ମାସି ପ୍ରଯତ୍ନତଃ। ଉଵାସ୍ତେ ପିତୃମନ୍ତଂ ତଂ ସସୋମଂ ସ ଦିଵାସ୍ଥିତଃ ।। ୫୬.

ସୋମ ଦୟାଳୁ ହେଲେ, ପିତୃମାନଙ୍କ ପାଇଁ ତାହାର ରସ ବହିଯାଏ; ଇଳାପୁତ୍ର ପୁରୁରବାସ୍ ଜ୍ଞାନୀ ଓ କ୍ଷମାଶୀଳ ଭାବେ ପ୍ରତିମାସ ଉତ୍ସାହରେ ପିତୃମାନେ, ସୋମ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହିତ ବସନ୍ତି ।

ଦ୍ଵିଲଵଂ କୁହୁମାତ୍ରଂ ତୁ ତେ ଉଭେ ତୁ ଵିଚାର୍ଯ ସଃ। ସିନୀଵାଲୀପ୍ରମାଣେନ ସିନୀଵାଲୀମୁପାସକଃ ।। ୫୬.

ସେ ଦୁଇ ଲବ ଓ କୁହୂ ମାପକୁ ଭଲଭାବରେ ବିଚାର କରନ୍ତି; ସିନୀବାଳୀ ମାପ ଅନୁଯାୟୀ, ସିନୀବାଳୀଙ୍କୁ ଉପାସନା କରନ୍ତି ।

କୁହୂମାତ୍ରାଂ କଲାଞ୍ଚୈଵ ଜ୍ଞାତ୍ଵୋପାସ୍ତେ କୁହୁଂ ପୁନଃ। ସ ତଦା ଭାନୁମତ୍ଯେକ କାଲାଵେକ୍ଷୀ ପ୍ରପଶ୍ଯତି ।। ୫୬.

କୁହୂ ମାପ ଓ କଳା ଜାଣି, ସେ ପୁଣି କୁହୂଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି; ସେ ସମୟରେ ଭାନୁମତୀରେ ଏକ କଳା ଦେଖନ୍ତି ।

ସୁଧାମୃତଂ କୁତଃ ସୋମାତ୍ ପ୍ରସ୍ରଵେନ୍ମାସତୃପ୍ତଯେ। ଦଶଭିଃ ପଞ୍ଚଭିଶ୍ଚୈଵ ସୁଧାମୃତପରିସ୍ରଵୈଃ ।। ୫୬.

କିପରି ସୋମରୁ ଅମୃତ ଓ ସୁଧା ମାସ ତୃପ୍ତି ପାଇଁ ବହିଯାଏ? ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ଧାରା ଦ୍ୱାରା ।

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ତଦା ପୀତ୍ଵା ଦୁହ୍ଯମାନଂ ତଥାଂଶୁଭିଃ। ସଦ୍ଯଃ ପକ୍ଷରତା ତେନ ସୌମ୍ଯେନ ମଧୁନା ଚ ସଃ ।। ୫୬.

କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଚୋଷାଯାଇ, ସେ ସମୟରେ ସେ ସୌମ୍ୟ ମଧୁ ସହିତ ତକ୍ଷଣାତ୍ ପକ୍ଷ ଲାଭ କରନ୍ତି ।

ନିର୍ଵାପଣାର୍ଥଂ ଦତ୍ତେନ ପିତ୍ରେଣ ଵିଧିନା ନୃପଃ। ସୁଧାମୃତେନ ରାଜେନ୍ଦ୍ରସ୍ତର୍ପଯାମାସ ଵୈ ପିତୄନ୍। ସୌମ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଃ କାଵ୍ଯା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୬.

ନିବେଦନ ପାଇଁ ନିୟମ ଅନୁଯାୟୀ ପିତାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଦିଆଯାଇଥିବା ସୁଧା ଓ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ରାଜା ପିତୃମାନେ ତୃପ୍ତ କରିଥିଲେ; ସୌମ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍, କାବ୍ୟ, ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତମାନେ ମଧ୍ୟ ଏହିପରି ।

ଋତୁରଗ୍ନିସ୍ତୁ ଯଃ ପ୍ରୋକ୍ତଃ ସ ତୁ ସଂଵତ୍ସରୋ ମତଃ। ଜଜ୍ଞିରେ ହ୍ଯୃତଵସ୍ତସ୍ମାଦୃତୁଭ୍ଯଶ୍ଚାର୍ତ୍ତଵାଶ୍ଚ ଯେ । ୫୬.

ଋତୁ ଅଗ୍ନି ଯାହା କୁହାଯାଏ, ସେହିଁଠି ସଂବତ୍ସର ଭାବେ ମନାଯାଏ; ତାହାରୁ ଋତୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି, ଏବଂ ଋତୁରୁ ଆର୍ତ୍ତବ ହୁଅନ୍ତି ।

ଆର୍ତ୍ତଵା ହ୍ଯର୍ଦ୍ଧମାସାଖ୍ଯାଃ ପିତରୋ ହ୍ଯବ୍ଦସୂନଵଃ। ଋତୁଃ ପିତାମହା ମାସା ଋତୁଶ୍ଚୈଵାଭ୍ଦସୂନଵଃ ।। ୫୬.

ଆର୍ତ୍ତବମାନେ ଅର୍ଧମାସ ନାମରେ ପରିଚିତ, ସେମାନେ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର; ଋତୁ ଠାକୁରଦା, ମାସମାନେ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର, ଏବଂ ଋତୁ ମଧ୍ୟ ବର୍ଷର ପୁତ୍ର ।

ପ୍ରପିତାମହାସ୍ତୁ ଵୈ ଦେଵାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରହ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ସୌମ୍ଯାସ୍ତୁ ସୌମ୍ଯଜା ଜ୍ଞେଯାଃ କାଵ୍ଯା ଜ୍ଞେଯାଃ କଵେଃ ସୁତାଃ ।। ୫୬.

ପ୍ରପିତାମହମାନେ ଦେବତା, ପଞ୍ଚବର୍ଷ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର; ସୌମ୍ୟମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ, କାବ୍ୟମାନେ କବିଙ୍କ ପୁତ୍ର ।

ଉପହୂତାଃ ସ୍ମୃତାଃ ଦେଵାଃ ସୋମଜାଃ ସୋମପାସ୍ତଥା। ଆଜ୍ଯପାସ୍ତୁ ସ୍ମୃତାଃ କାଵ୍ଯାସ୍ତୃପ୍ଯନ୍ତି ପିତୃଜାତଯଃ ।। ୫୬.

ଯେ ଦେବତାମାନେ ଡାକାଯାନ୍ତି, ସେମାନେ ସୋମର ସନ୍ତାନ ଓ ସୋମପାନୀ ଭାବେ ଚିହ୍ନିତ; ଘିଅ ପିଉଥିବା କାବ୍ୟମାନେ ମଧ୍ୟ ସ୍ମରଣୀୟ, ପିତୃବଂଶ ତୃପ୍ତି ପାଆନ୍ତି ।

କାଵ୍ଯା ବର୍ହିଷଦଶ୍ଚୈଵ ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାଶ୍ଚ ତେ ତ୍ରିଧା। ଗୃହସ୍ଥା ଯେ ଚ ଯଜ୍ଵାନା ଋତୁର୍ବର୍ହିଷଦୋ ଧ୍ରୁଵମ୍ ।। ୫୬.

କାବ୍ୟ, ବର୍ହିଷଦ୍ ଓ ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ — ଏମାନେ ତିନି ପ୍ରକାର; ଘରେ ରହୁଥିବା ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଋତୁର ବର୍ହିଷଦ୍ ସ୍ଥିର ।

ଗୃହସ୍ଥାଶ୍ଚାପି ଯଜ୍ଵାନା ଅଗ୍ନିଷ୍ଵାତ୍ତାସ୍ତଥାର୍ତ୍ତଵାଃ। ଅଷ୍ଟକାପତଯଃ କାଵ୍ଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦାସ୍ତାନ୍ନିବୋଧତ ।। ୫୬.

ଘରସ୍ଥ ଓ ଯଜ୍ଞ କରୁଥିବା, ଅଗ୍ନିଷ୍ୱାତ୍ତ ଓ ଆର୍ତ୍ତବ, ଅଷ୍ଟକାପତି, କାବ୍ୟ ଓ ପଞ୍ଚବର୍ଷ — ଏମାନେ ଏଭଳି ଜାଣ ।

ଏଷାଂ ସଂଵତ୍ସରୋ ହ୍ଯଗ୍ନିଃ ସୂର୍ଯସ୍ତୁ ପରିଵତ୍ସରଃ। ସୋମ ଈଦ୍ଵତ୍ସରଃ ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵାଯୁଶ୍ଚୈଵାନୁଵତ୍ସରଃ ।। ୫୬.

ଏମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅଗ୍ନି ସଂବତ୍ସର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରିବତ୍ସର, ସୋମ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଓ ବାୟୁ ଅନୁବତ୍ସର ଭାବେ ପରିଚିତ ।

ରୁଦ୍ରସ୍ତୁ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ଯେ ଯୁଗାତ୍ମକାଃ। ଲେଖାଶ୍ଵୈଵୋଷ୍ମପାଶ୍ଚୈଵ ଦିଵାକୀର୍ତ୍ଯାଶ୍ଚ ତେ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୬.

ହେ ରୁଦ୍ର, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏକ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଦିନ, ଏବଂ ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷ ହେଉଛି ଏକ ଯୁଗ। ସେମାନେ ଲେଖା, ଅଶ୍ୱ, ଉଷ୍ମପା ଓ ଦିବାକୀର୍ତି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଏତେ ପିବନ୍ତ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ମାସି ମାସି ସୁଧାଂ ଦିଵି । ତାଂସ୍ତେନ ତର୍ପଯାମାସ ଯାଵଦାସୀତ୍ ପୁରୂରଵାଃ ।। ୫୬.

ଏହି ପ୍ରାଣୀମାନେ ପ୍ରତି ମାସର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ସ୍ୱର୍ଗରେ ଅମୃତ ପିଉନ୍ତି। ପୁରୁରବା ତାଙ୍କୁ ଜୀବନରେ ଯେତେଦିନ ରହିଥିଲେ, ସେ ଏହି ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ସେମାନେକୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରିଥିଲେ।

ଯସ୍ମାତ୍ ପ୍ରସ୍ରଵତେ ସୋମାନ୍ମାସି ମାସି ନିବୋଧତ। ତସ୍ମାତ୍ ସୁଧାମୃତଂ ଦ୍ଵୈ ପିତୄଣାଂ ସୋମପାଯିନାମ୍ ।। ୫୬.

ସୋମ ମାସ ମାସ ପ୍ରବାହିତ ହେଉଥିବାର କାରଣ ଏହି: ଏହିପରି ଅମୃତ ଓ ନିର୍ମଳ ରସ ସୋମ ପିବା ପିତୃମାନେ ପାଇଁ।

ଏଵଂ ତଦମୃତଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୁଧା ଚ ମଧୁ ଚୈଵ ହ । କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଯଥା ଚେନ୍ଦୋଃ କଲାଃ ପଞ୍ଚଦଶ କ୍ରମାତ୍ ।। ୫୬.

ଏପରି ମୃଦୁ ଅମୃତ ଓ ମଧୁ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ପନ୍ଦରଟି କଳା କ୍ରମକ୍ରମେ ହ୍ରାସ ପାଇ ଖାଇଯାଉଛି।