ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସୁରାଣାମସୁରାଣାଞ୍ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ପିତାମହଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ।। ୫୪.

ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପିତାମହ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ। ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମଥ୍ଯମାନେ ମହୋଦଧୌ ।। ୫୪.

ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଥନ ହେବାବେଳେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ କଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଵିଷଂ କାଲାନଲପ୍ରଖ୍ଯଂ କାଲକୂଟେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ଯେନ ପ୍ରୋଦ୍ଭୂତମାତ୍ରେଣ କୃତକୃଷ୍ଣୋ ଜନାର୍ଦନଃ ।। ୫୪.

ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିଷ, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ 'କାଳକୂଟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଥିରୁ ବାହାରିଲା। ଏହି ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଦେହ କଳା ହୋଇଗଲା।

ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁରହଞ୍ଚାପି ସର୍ଵେ ତେ ସୁରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ଵୈ ସୋଢୁଂ ଵେଗମନ୍ଯେ ତୁ ଶଙ୍କରାତ୍ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷର ତୀବ୍ରତାକୁ ନ ବିଷ୍ଣୁ, ନ ମୁଁ, ନ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ସହିପାରିଲେ—କେବଳ ଶଙ୍କର ଏହାକୁ ସହିପାରିଲେ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପଝଗର୍ଭାଭଃ ପଝଯୋନିରଯୋନିଜଃ । ତତଃ ସ୍ତୋତୁଂ ସମାରବ୍ଧୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ ।। ୫୪.

ଏପରି କହି, ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିରୂପାକ୍ଷ ନମସ୍ତେଽନେକଚକ୍ଷୁଷେ। ନମଃ ପିନାକହସ୍ତାଯ ଵଜ୍ରହସ୍ତାଯ ଵୈ ନମଃ ।। ୫୪.

ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ବିଚିତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା; ପିନାକ ଧାରୀ, ବଜ୍ର ଧାରୀ, ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।

ନମସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥାଯ ଭୂତାନାମ୍ପତଯେ ନମଃ। ନମଃ ସୁରାରିସଂହର୍ତ୍ରେ ତାପସାଯ ତ୍ରିଚକ୍ଷୁଷେ ।। ୫୪.

ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତା, ତପସ୍ଵୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ବ୍ରହମଣେ ଚୈଵ ରୁଦ୍ରାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ଚୈଵ ତେ ନମଃ। ସାଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଚୈଵ ଯୋଗାଯ ଭୂତଗ୍ରାମାଯ ଵୈ ନମଃ ।। ୫୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ମନ୍ମତାଙ୍ଗଵିନାଶାଯ କାଲକାଲାଯ ଵୈ ନମଃ। ରୁଦ୍ରାଯ ଚ ସୁରେଶାଯ ଦେଵଦେଵାଯ ତେ ନମଃ। ୫୪.

ମଦନ ଓ ହାତୀଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତା, କାଳର କାଳ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

କପର୍ଦିନେ କରାଲାଯ ଶଙ୍କରାଯ କପାଲିନେ। ଵିରୂପାଯୈକରୂପାଯ ଶିଵାଯ ଵରଦାଯ ଚ ।। ୫୪.

ଜଟାଧାରୀ, ଭୟଙ୍କର, ଶିବ, କପାଳ ଧାରୀ, ବିଚିତ୍ର ଆକୃତି, ଏକମାତ୍ର ରୂପୀ, ଶୁଭ, ଦାନକର୍ତ୍ତା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ତ୍ରିପୁରଘ୍ନାଯ ଵନ୍ଦ୍ଯାଯ ମାତୄଣାମ୍ପତଯେ ନମଃ। ବୁଦ୍ଧାଯ ଚୈଵ ଶୁଦ୍ଧାଯ ମୁକ୍ତାଯ କେଵଲାଯ ଚ ।। ୫୪.

ତ୍ରିପୁରାସୁରଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତା, ପୂଜ୍ୟ, ମାତୃମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଜ୍ଞାନୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ମୁକ୍ତ, ଏକାକୀ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ନମଃ କମଲହସ୍ତାଯ ଦିଗ୍ଵାସାଯ ଶିଖଣ୍ଡିନେ । ଲୋକ ତ୍ରଯଵଲିଧାତ୍ରେ ଚ ଚନ୍ଦ୍ରାଯ ଵରୁଣାଯ ଚ ।। ୫୪.

ପଦ୍ମଧାରୀ, ଦିଗମ୍ବର, ଚୂଡାଧାରୀ, ତିନି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା, ଚନ୍ଦ୍ର, ଓ ବରୁଣ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ଅଗ୍ରାଯ ଚୈଵ ଚୋଗ୍ରାଯ ଵିପ୍ରାଯାନେକଚକ୍ଷୁଷେ। ରଜସେ ଚୈଵ ସତ୍ତ୍ଵାଯ ତମସେଽଵ୍ଯକ୍ତଯୋନଯେ ।। ୫୪.

ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ଭୟଙ୍କର, ବୁଦ୍ଧିମାନ, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ରଜ, ସତ୍ତ୍ୱ, ତମସ୍ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ମୂଳ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ନିତ୍ଯାଯାନିତ୍ଯରୂପାଯ ନିତ୍ଯାନିତ୍ଯାଯ ଵୈ ନମଃ। ଵ୍ଯକ୍ତାଯ ଚୈଵାଵ୍ଯକ୍ତାଯ ଵ୍ଯକ୍ତାଵ୍ଯକ୍ତାଯ ଵୈ ନମଃ ।। ୫୪.

ଚିରନ୍ତନ ଓ ଅନିତ୍ୟ ରୂପରେ, ଚିରନ୍ତନ ଓ ଅନିତ୍ୟ ଭାବରେ, ପ୍ରକଟ, ଅପ୍ରକଟ ଓ ପ୍ରକଟ-ଅପ୍ରକଟ ଭାବରେ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ଚିନ୍ତ୍ଯାଯ ଚୈଵାଚିନ୍ତ୍ଯାଯ ଚିନ୍ତ୍ଯାଚିନ୍ତ୍ଯାଯ ଵୈ ନମଃ। ଭକ୍ତାନାମାର୍ତିନାଶାଯ ନରନାରାଯଣାଯ ଚ ।। ୫୪.

ଚିନ୍ତନୀୟ ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ, ଚିନ୍ତନୀୟ-ଅଚିନ୍ତ୍ୟ ଭାବରେ, ଭକ୍ତମାନଙ୍କ ଦୁଃଖ ନଶ୍ୱନ୍ତା, ନର-ନାରାୟଣ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ଉମାପ୍ରିଯାଯ ଶର୍ଵାଯ ନନ୍ଦିଚକ୍ରାଙ୍କିତାଯ ଚ। ପକ୍ଷମାସାର୍ଦ୍ଧମାସାଯ ନମଃ ସଂଵତ୍ସରାଯ ଚ ।। ୫୪.

ଉମାଙ୍କ ପ୍ରିୟ, ଶର୍ବ, ନନ୍ଦିଙ୍କ ଚିହ୍ନ ଥିବା, ପକ୍ଷ, ମାସ, ଅର୍ଧମାସ ଓ ବର୍ଷ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ବହୁରୂପାଯ ମୁଣ୍ଡାଯ ଦଣ୍ଡିନେଽଥ ଵରୂଥିନେ। ନମଃ କପାଲହସ୍ତାଯ ଦିଗ୍ଵାସାଯ ଶିଖଣିଡନେ ।। ୫୪.

ବହୁରୂପୀ, ମୁଣ୍ଡିତମୁଣ୍ଡ, ଦଣ୍ଡଧାରୀ, ନେତୃତ୍ୱ କରୁଥିବା, କପାଳ ଧାରୀ, ଦିଗମ୍ବର, ଚୂଡାଧାରୀ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ଧ୍ଵଜିନେ ରଥିନେ ଚୈଵ ଯମିନେ ବ୍ରହ୍ମଚାରିଣେ। ଋଗ୍ଯଜୁଃ ସାମଵେଦାଯ ପୁରୁଷାଯେଶ୍ଵରାଯ ଚ। ଇତ୍ଯେଵମାଦିଚରିତୈସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଦେଵ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୪.

ଧ୍ୱଜଧାରୀ, ରଥାରୁଢ଼, ନିୟମୀ, ବ୍ରହ୍ମଚାରୀ, ଋଗ୍, ଯଜୁର୍, ସାମ ବେଦ, ପୁରୁଷ, ଈଶ୍ୱର—ଏପରି ଶ୍ରେଷ୍ଠ କାର୍ଯ୍ୟରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ଏଵଂ ସ୍ତୁତସ୍ତତୋ ଦେଵୈଃ ପ୍ରଣିପତ୍ଯ ଵରାନନେ ।। ୫୪.

ଏଭଳି ଦେବତାମାନେ ସ୍ତୁତି କରି, ଶିର ନମାଇ, ହେ ସୁନ୍ଦରମୁଖୀ, ତାଙ୍କୁ ପ୍ରଣାମ କଲେ।

ଜ୍ଞାତ୍ଵା ତୁ ଭକ୍ତିଂ ମମ ଦେଵଦେଵୋ ଗଙ୍ଗାଜଲାପ୍ଲାଵିତକେଶଦେଶଃ। ସୂକ୍ଷ୍ମୋଽତିଯୋଗାତିଶଯାଦଚିନ୍ତ୍ଯୋ ନ ହି ପ୍ଲୁତୋ ଵ୍ଯକ୍ତମୁପୈତି ଚନ୍ଦ୍ରଃ ।। ୫୪.

ମୋର ଭକ୍ତିକୁ ଜାଣି, ଦେବମାନଙ୍କର ଦେବ, ଯାହାଙ୍କ କେଶ ଗଙ୍ଗାଜଳରେ ଭିଜିଥାଏ, ସେ ଅତ୍ୟନ୍ତ ସୂକ୍ଷ୍ମ, ଅପାର ଓ ଅଚିନ୍ତ୍ୟ। ଯେପରି ଚନ୍ଦ୍ରମା ଜଳରେ ବି ଡୁବିଲେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ, ସେପରି ସେ ମଧ୍ୟ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ଏଵଂ ଭଗଵତା ପୂର୍ଵଂ ବ୍ରହ୍ମଣା ଲୋକକର୍ତୃଣା। ସ୍ତୁତୋଽହଂ ଵିଵିଧୈଃ ସ୍ତୋତ୍ରୈ ର୍ଵେଦଵେଦାଙ୍ଗସମ୍ଭଵୈଃ ।। ୫୪.

ଏଭଳି, ପୂର୍ବରୁ ଲୋକଙ୍କର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା, ବ୍ରହ୍ମା ମୋତେ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ଷ୍ଟୁତି, ବେଦ ଓ ବେଦାଙ୍ଗରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ଷ୍ଟୁତି ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଶଂସା କରିଥିଲେ।

ତତଃ ପ୍ରୀତୋ ହ୍ଯହଂ ତସ୍ମୈ ବ୍ରହ୍ମଣେ ସୁମହାତ୍ମନେ। ତତୋଽହଂ ସୂକ୍ଷ୍ମଯା ଵାଚା ପିତାମହମଥାବ୍ରୁଵମ୍ ।। ୫୪.

ତାପରେ, ସେଇ ମହାତ୍ମା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ଦେଖି ମୁଁ ଖୁସି ହେଇ, ସୂକ୍ଷ୍ମ କଥାରେ ସେଉଁଠି ପିତାମହଙ୍କୁ କହିଲି।

ଭଗଵନ୍ ଭୂତଭଵ୍ଯେଶ ଲୋକନାଥ ଜଗତ୍ପତେ। କିଂ କାର୍ଯେ ତେ ମଯା ବ୍ରହ୍ମନ୍ କର୍ତ୍ତଵ୍ଯଂ ଵଦ ସୁଵ୍ରତ ।। ୫୪.

ହେ ଭଗବାନ, ଭୂତ-ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମାଲିକ, ବ୍ରହ୍ମା, ମୋତେ କଣ କାମ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଛ? କହ, ହେ ଧୃଢ଼ବ୍ରତ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚାମ୍ବୁଜେକ୍ଷଣଃ । ଭୂତଭଵ୍ଯଭଵନ୍ନାଥ ଶ୍ରୂଯତାଂ କାରଣେଶ୍ଵର ।। ୫୪.

ମୋର କଥା ଶୁଣି, ପଦ୍ମନେତ୍ର ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ, 'ହେ ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନର ନାଥ, କାରଣର ଇଶ୍ୱର, ଶୁଣ।'

ସୁରାସୁରୈର୍ମଥ୍ଯମାନେ ପଯୋଧାଵମ୍ବୁଜେକ୍ଷଣ। ଭଗଵନ୍ମେଘ ସଙ୍କାଶଂ ନୀଲଜୀମୂତସନ୍ନିଭମ୍ ।। ୫୪.

ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ ସମୁଦ୍ରକୁ ମଥିବାବେଳେ, ହେ ପଦ୍ମନେତ୍ର, ଏକ ଦେହ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ମେଘ ଭଳି କଳା, ନୀଳ ଘନ ମେଘ ସଦୃଶ।

ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ଵିଷଙ୍ଘୋରଂ ସଂଵର୍ତ୍ତାଗ୍ନିସମପ୍ରଭମ୍। କାଲମୃତ୍ଯୁରିଵୋଦ୍ଭୂତଂ ଯୁଗାନ୍ତାଦିତ୍ଯଵର୍ଚ୍ଚସମ୍ ।। ୫୪.

ସେଠାରେ ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯାହା ସଂହାର ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଲା, ଯେପରି କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଏହା ଯୁଗାନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ।

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋତ୍ସାଦି ସୂର୍ଯାଭଂ ଵିସ୍ଫୁରନ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ। ଅଗ୍ରେ ସମୁତ୍ଥିତଂ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଷଙ୍କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ତିନି ଲୋକକୁ ସଂହାର କରିବାକୁ ଉଦ୍ୟତ ହେଉଥିଲା; ସେ ବିଷ ସମ୍ମୁଖରେ କାଳାଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳି ଉଠିଲା।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତୁଂ ଵଯଂ ସର୍ଵେ ଭୀତାଃ ସମ୍ଭ୍ରାନ୍ତଚେତସଃ। ତତ୍ ପିବସ୍ଵ ମହାଦେଵ ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା । ଭଵାନଗ୍ର୍ଯସ୍ଯ ଭୋକ୍ତା ଵୈ ଭଵାଂଶ୍ଵୈଵ ଵରଃ ପ୍ରଭୁଃ ।। ୫୪.

ସେ ଦୃଶ୍ୟ ଦେଖି, ଆମେ ସମସ୍ତେ ଭୟଭୀତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୃଦୟ ହେଲୁ; 'ହେ ମହାଦେବ, ସମସ୍ତ ଲୋକଙ୍କ ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ ଏହି ବିଷ ପିଅ। ଆପଣ ହିଁ ସବୁଠୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଭୋକ୍ତା, ଆପଣ ହିଁ ପ୍ରଭୁ।'

ତ୍ଵାମୃତେଽନ୍ଯୋ ମହାଦେଵ ଵିଷଂ ସୋଢୁଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ । ନାସ୍ତି କଶ୍ଚିତ୍ ପୁମାନ୍ ଶକ୍ତସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯେଷୁ ଚ ଗୀଯତେ ।। ୫୪.

'ତୁମ୍ଭିତରେ ଛାଡ଼ି, ହେ ମହାଦେବ, ଏହି ବିଷ ସହିପାରିବାକୁ ଅନ୍ୟ କେହି ନାହାନ୍ତି; ତିନି ଲୋକରେ କେହି ଏପରି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ନାହିଁ।'