ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହ୍ରସ୍ଵଜଙ୍ଘୈଶ୍ଚ ଲମ୍ବୋଷ୍ଠୈସ୍ତାଲଜଙ୍ଘୈସ୍ତଥାପରୈଃ। ଗୌକର୍ଣୈରେକକର୍ଣୈଶ୍ଚ ମହାକର୍ଣୈରକର୍ଣକୈଃ ।। ୫୪.

ଛୋଟ ଗୋଡ଼, ଲମ୍ବା ଠୋଡ଼, ତାଳ ଗୋଡ଼, ଗାଈ କାନ, ଏକ କାନ, ବଡ଼ କାନ ଓ କାନ ନଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ,

ବହୁପାଦୈର୍ମହାପାଦୈରେକପାଦୈରପାଦକୈଃ। ବହୁଶୀର୍ଷୈର୍ମହାଶୀର୍ଷୈରେକଶୀର୍ଷୈରଶୀର୍ଷକୈଃ ।। ୫୪.

ଅନେକ ଗୋଡ଼, ବଡ଼ ଗୋଡ଼, ଏକ ଗୋଡ଼, ଗୋଡ଼ ନଥିବା; ଅନେକ ମୁଖ, ବଡ଼ ମୁଖ, ଏକ ମୁଖ, ମୁଖ ନଥିବା,

ବହୁନେତ୍ରୈର୍ମହାନେତ୍ରୈରେକନୈତ୍ରୈରନୈତ୍ରକୈଃ । ଏଵଂଵିଧୈର୍ମହାଯୋଗିଭୂତୈର୍ଭୂତପତିର୍ଵୃତଃ ।। ୫୪.

ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ, ବଡ଼ ଚକ୍ଷୁ, ଏକ ଚକ୍ଷୁ, ଚକ୍ଷୁ ନଥିବା ପ୍ରାଣୀମାନେ— ଏପରି ବିଭିନ୍ନ ମହାଯୋଗୀ ଭୂତମାନେ ଦ୍ୱାରା ଭୂତପତି ଘିରି ରହିଛନ୍ତି।

ଵିଶୁଦ୍ଧମୁକ୍ତାମଣିରତ୍ନଭୂଷିତେ ଶିଲାତଲେ ହେମମଯେ ମନୋରମେ। ସୁଖୋପଵିଷ୍ଟଂ ମଦନାଙ୍ଗନାଶନଂ ପ୍ରୋଵାଚ ଵାକ୍ଯଂ ଗିରିରାଜପୁତ୍ରୀ ।। ୫୪.

ଶୁଦ୍ଧ ମୁକ୍ତା ଓ ମଣିରତ୍ନ ଦ୍ୱାରା ସଜିତ ସୁନ୍ଦର ସୁନା ଶିଳା ଉପରେ ଆରାମରେ ବସିଥିବା ପାହାଡ଼ର ଝିଅ, କାମକୁ ନଶ୍ଟ କରିଥିବାଙ୍କୁ ଏହି ଭାବରେ କଥା କହିଲେ।

ଭଗଵନ୍ ଭୂତଭଵ୍ଯେଶ ଗୋଵୃଷାଙ୍କିତଶାସନ। ତଵ କଣ୍ଠେ ମହାଦେଵ ଭ୍ରାଜତେଽମ୍ବୁଦଶନ୍ନିଭମ୍ ।। ୫୪.

ହେ ପ୍ରଭୁ, ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତର ନାଥ, ଗୋବୃଷ ଚିହ୍ନ ଥିବା ପତାକାଧାରୀ, ତୁମର ଗଳାରେ, ମହାଦେବ, ବାଦଳ ଭରିଥିବା ଆକାଶ ପରି ଏକ ଜିନିଷ ଚମକୁଛି।

ନାତ୍ଯୁଲ୍ବଣଂ ନାତିଶୁବ୍ରଂ ନୀଲାଞ୍ଜନଚଯୋପମମ୍। କିମିଦଂ ଦୀପ୍ଯତେ ଦେଵ କଣ୍ଠେ କାମାଙ୍ଗ ନାଶନ ।। ୫୪.

ନା ଏହା ଅତି ତୀବ୍ର, ନା ଅତି ଫିକା, ନୀଳ କଜଳ ର ତୁଡ଼ି ପରି ଦେଖାଯାଉଛି—ହେ ଦେବ, କାମଙ୍କ ନଶ୍ଟକାରୀ, ତୁମର ଗଳାରେ ଏହି ଜିନିଷ କଣ ଚମକୁଛି?

କୋ ହେତୁଃ କାରଣଂ କିଞ୍ଚ କଣ୍ଠେ ନୀଲତ୍ଵମୀଶ୍ଵରଃ । ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ବ୍ରୂହି କୌତୂହଲଂ ହିମେ ।। ୫୪.

ହେ ଈଶ୍ୱର, ତୁମର ଗଳାରେ ଏହି ନୀଳତାର କାରଣ କଣ? କିପରି ଏହା ହେଲା? ମୋର ଜିଜ୍ଞାସା ପାଇଁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ ସବୁ କଥା କହିଦିଅ, ହେ ହିମ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ତସ୍ଯାଃ ପାର୍ଵତ୍ଯାଃ ପାର୍ଵତୀପ୍ରିଯଃ । କଥାଂ ମଙ୍ଗଲସଂଯୁକ୍ତାଂ କଥଯାମାସ ଶଙ୍କରଃ ।। ୫୪.

ପାର୍ବତୀଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ପ୍ରିୟ ଶଙ୍କର ମଙ୍ଗଳମୟ କଥା ଆରମ୍ଭ କରି କହିବାକୁ ଲାଗିଲେ।

ମଥ୍ଯମାନେଽମୃତେ ପୂର୍ଵଂ କ୍ଷୀରୋଦେ ସୁରଦାନଵୈଃ। ଅଗ୍ରେ ସମୁତ୍ଥିତଂ ତସ୍ମିନ୍ ଵିଷଂ କାଲାନଲପ୍ରଭମ୍ ।। ୫୪.

ପୂର୍ବରୁ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ, ଆରମ୍ଭରେ ଦେହିଁ ଦିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା।

ତଂ ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରସଙ୍ଘାଶ୍ଚ ଦୈତ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ଵରାନନେ। ଵିଷଣ୍ଣଵଦନାଃ ସର୍ଵେ ଗତାସ୍ତେ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽନ୍ତିକମ୍ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷକୁ ଦେଖି, ସମସ୍ତ ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ, ହେ ସୁନ୍ଦରୀ, ମୁଖ ଉଦାସ କରି ଏକାଠି ହୋଇ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ନିକଟକୁ ଗଲେ।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ସୁରଗଣାନ୍ ଭୀତାନ୍ ବ୍ରହ୍ମୋ ଵାଚ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। କିମର୍ଥଂ ଭୋ ମହାଭାଗା ଭୀତା ଉଦ୍ଵିଗ୍ନଚେତସଃ ।। ୫୪.

ଭୟଭୀତ ଦେବମାନେ ଦେଖି, ଦୀପ୍ତିମାନ ବ୍ରହ୍ମା କହିଲେ—'ହେ ମହାଭାଗ, କାହିଁକି ତମେ ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି?'

ମଯାଷ୍ଟଗୁଣମୈଶ୍ଵର୍ଯଂ ଭଵତାଂ ସମ୍ପ୍ରକଲ୍ପିତମ୍। କେନ ଵ୍ଯାଵର୍ତ୍ତିତୈଶ୍ଵର୍ଯା ଯୂଯଂ ଵୈ ସୁରସତ୍ତମାଃ ।। ୫୪.

'ମୁଁ ତମ ପାଇଁ ଅଷ୍ଟପ୍ରକାର ଶକ୍ତି ଦେଇଛି—କେଉଁଠି ତୁମର ଶକ୍ତି କମିଗଲା, ହେ ଦେବମାନେ?'

ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯସ୍ଯେଶ୍ଵରା ଯୂଯଂ ସର୍ଵେ ଵୈ ଵିଗତଜ୍ଵରାଃ। ପ୍ରଜାସର୍ଗେ ନ ସୋଽସ୍ତୀହ ଆଜ୍ଞାଂ ଯୋ ମେ ନିଵର୍ତ୍ତଯେତ୍ ।। ୫୪.

'ତମେ ସମସ୍ତେ ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ଦୁଃଖ ହିନ; ପ୍ରଜା ସୃଷ୍ଟିରେ କେଉଁଠି ମୋ ଆଜ୍ଞାକୁ ବାଧା ଦେଇପାରିବ?'

ଵିମାନଗାମିନଃ ସର୍ଵେ ସର୍ଵେ ସ୍ଵଚ୍ଛନ୍ଦଗାମିନଃ। ଅଧ୍ଯାତ୍ମେ ଚାଧିଭୂତେ ଚ ଅଧିଦୈଵେ ଚ ନିତ୍ଯଶଃ। ପ୍ରଜାଃ କର୍ମଵିପାକେନ ଶକ୍ତା ଯୂଯଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତିତୁମ୍ ।। ୫୪.

'ସମସ୍ତେ ଆକାଶରେ ଚଳିପାରିବେ, ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିପାରିବେ; ଅଧ୍ୟାତ୍ମ, ଅଧିଭୂତ ଓ ଅଧିଦୈବ ଭଳି ସମସ୍ତ ରେ ତମେ କର୍ମର ଫଳ ଅନୁଯାୟୀ କାର୍ଯ୍ୟ କରିପାରିବେ।'

ତତ୍କିମର୍ଥଂ ଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନା ମୃଗାଃ ସିଂହାର୍ଦିତା ଇଵ। କିଂ ଦୁଃଖଂ କେନ ସନ୍ତାପଃ କୁଲୋ ଵା ଭଯମାଗତମ୍। ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ଯଥାନ୍ଯାଯଂ ଶୀଗ୍ରମାଖ୍ଯାତୁମର୍ହଥ ।। ୫୪.

'ତେବେ କାହିଁକି ତମେ ସିଂହ ଦ୍ୱାରା ଭୟଭୀତ ହୋଇଥିବା ମୃଗ ପରି ଭୟ ଓ ଚିନ୍ତାରେ ଅଛନ୍ତି? କଣ ଦୁଃଖ, କଣ ଯନ୍ତ୍ରଣା, କିମ୍ବା କଣ ଭୟ ତମ ଗୋତାରେ ଆସିଛି? ଏହି ସବୁ କଥା ଶୀଘ୍ର ଓ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହିଦିଅ।'

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣୋ ଵୈ ମହାତ୍ମନଃ। ଊଚୁସ୍ତେ ଋଷିଭିଃ ସାର୍ଧ୍ଧଂ ସୁରଦୈତ୍ଯେନ୍ଦ୍ରଦାନଵାଃ ।। ୫୪.

ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଏହି କଥା ଶୁଣି, ଋଷିମାନେ ସହିତ ଦେବ, ଦାନବ, ଇନ୍ଦ୍ର ଓ ଦାନବମାନେ କହିଲେ।

ସୁରାସୁରୈର୍ମଥ୍ଯମାନେ ପାଥୋଧୌ ଚ ମହାତ୍ମଭିଃ। ଭୁଜଙ୍ଗଭୃଙ୍ଗସଙ୍କାଶଂ ନୀଲଜୀମୂତସନ୍ନିଭମ୍। ପ୍ରାଦୁର୍ଭୂତଂ ଵିଷଂ ଘୋରଂ ସଂଵର୍ତାଗ୍ନିସମପ୍ରଭମ୍ ।। ୫୪.

ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ କ୍ଷୀରସାଗର ମଥନ କରୁଥିବାବେଳେ, ସାପ ଝୁଣ୍ଡ ପରି, ବାଦଳ ପରି ନୀଳ, ଦିନାଶ ଅଗ୍ନି ପରି ଜ୍ୱଳିଥିବା ଭୟଙ୍କର ବିଷ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

କାଲମୃତ୍ଯୁରିଵୋଦ୍ଭୂତଂ ଯୁଗାନ୍ତାଦିତ୍ଯଵର୍ଚସମ୍। ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯୋତ୍ସାଦି ସୂର୍ଯାଭଂ ପ୍ରସ୍ଫୁରନ୍ତଂ ସମନ୍ତତଃ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷ କାଳ ଓ ମୃତ୍ୟୁ ପରି ଉପସ୍ଥିତ ହେଲା, ଯୁଗ ଶେଷର ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରି ଚମକୁଥିଲା, ତିନି ଲୋକକୁ ନଶ୍ଟ କରିବାକୁ ଚାହୁଁଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଜ୍ୱଳିଥିଲା।

ଵିଷେଣୋତ୍ତିଷ୍ଠମାନେନ କାଲାନଲସମତ୍ଵିଷା। ନିର୍ଦଗ୍ଧୋ ରକ୍ତଗୌରାଙ୍ଗଃ କୃତକୃଷ୍ଣୋ ଜନାର୍ଦନଃ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷ ରୁ କାଳ ଅଗ୍ନି ପରି ଚମକୁଥିବା ଆଲୋକରେ, ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଲାଲ ଓ ଫାକା ଦେହ ଜଳିଗଲା ଓ କଳା ହେଇଗଲା।

ଦୃଷ୍ଟ୍ଵା ତଂ ରକ୍ତଗୌରାଙ୍ଗଂ କୃତକୃଷ୍ଣଂ ଜନାର୍ଦନମ୍। ଭୀତାଃ ସର୍ଵେ ଵଯଂ ଦେଵାସ୍ତ୍ଵାମେଵ ଶରଣଂ ଗତାଃ ।। ୫୪.

ଜନାର୍ଦନଙ୍କ ଲାଲ ଓ ଫାକା ଦେହ କଳା ହେଇଯିବାକୁ ଦେଖି, ଆମେ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଭୟଭୀତ ହୋଇ ତୁମ ଶରଣକୁ ଆସିଲୁ।

ସୁରାଣାମସୁରାଣାଞ୍ଚ ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ପିତାମହଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଲୋକାନାଂ ହିତକାମ୍ଯଯା ।। ୫୪.

ଦେବ ଓ ଦାନବମାନେ କହିଥିବା କଥା ଶୁଣି, ପିତାମହ ଲୋକମାନଙ୍କ ଭଲ ପାଇଁ ଦୀପ୍ତିମାନ ଭାବରେ ଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଦେଵତାଃ ସର୍ଵେ ଋଷଯଶ୍ଚ ତପୋଧନାଃ। ଯତ୍ତଦଗ୍ରେ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ ମଥ୍ଯମାନେ ମହୋଦଧୌ ।। ୫୪.

ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଓ ତପସ୍ଵୀ ଋଷିମାନେ, ଏହି କଥା ଶୁଣନ୍ତୁ—ବଡ଼ ସମୁଦ୍ର ମଥନ ହେବାବେଳେ ସବୁଠାରୁ ପ୍ରଥମେ କଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଵିଷଂ କାଲାନଲପ୍ରଖ୍ଯଂ କାଲକୂଟେତି ଵିଶ୍ରୁତମ୍। ଯେନ ପ୍ରୋଦ୍ଭୂତମାତ୍ରେଣ କୃତକୃଷ୍ଣୋ ଜନାର୍ଦନଃ ।। ୫୪.

ଏକ ଭୟଙ୍କର ବିଷ, ଯାହା କାଳାଗ୍ନି ପରି ଦେଖାଯାଏ ଏବଂ 'କାଳକୂଟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସେଥିରୁ ବାହାରିଲା। ଏହି ବିଷ ଉପସ୍ଥିତ ହେବା ସହିତ ଜନାର୍ଦ୍ଦନଙ୍କ ଦେହ କଳା ହୋଇଗଲା।

ତସ୍ଯ ଵିଷ୍ଣୁରହଞ୍ଚାପି ସର୍ଵେ ତେ ସୁରପୁଙ୍ଗଵାଃ। ନ ଶକ୍ନୁଵନ୍ତି ଵୈ ସୋଢୁଂ ଵେଗମନ୍ଯେ ତୁ ଶଙ୍କରାତ୍ ।। ୫୪.

ସେ ବିଷର ତୀବ୍ରତାକୁ ନ ବିଷ୍ଣୁ, ନ ମୁଁ, ନ ସମସ୍ତ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦେବତାମାନେ ସହିପାରିଲେ—କେବଳ ଶଙ୍କର ଏହାକୁ ସହିପାରିଲେ।

ଇତ୍ଯୁକ୍ତ୍ଵା ପଝଗର୍ଭାଭଃ ପଝଯୋନିରଯୋନିଜଃ । ତତଃ ସ୍ତୋତୁଂ ସମାରବ୍ଧୋ ବ୍ରହ୍ମା ଲୋକପିତାମହଃ ।। ୫୪.

ଏପରି କହି, ପଦ୍ମରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା, ନିଜେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବ୍ରହ୍ମା, ଲୋକମାନଙ୍କ ପିତାମହଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରିବାକୁ ଆରମ୍ଭ କଲେ।

ନମସ୍ତୁଭ୍ଯଂ ଵିରୂପାକ୍ଷ ନମସ୍ତେଽନେକଚକ୍ଷୁଷେ। ନମଃ ପିନାକହସ୍ତାଯ ଵଜ୍ରହସ୍ତାଯ ଵୈ ନମଃ ।। ୫୪.

ତୁମକୁ ନମସ୍କାର, ବିଚିତ୍ର ଚକ୍ଷୁ ଥିବା, ଅନେକ ଚକ୍ଷୁ ଥିବା; ପିନାକ ଧାରୀ, ବଜ୍ର ଧାରୀ, ତୁମକୁ ମୋର ନମସ୍କାର।

ନମସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯନାଥାଯ ଭୂତାନାମ୍ପତଯେ ନମଃ। ନମଃ ସୁରାରିସଂହର୍ତ୍ରେ ତାପସାଯ ତ୍ରିଚକ୍ଷୁଷେ ।। ୫୪.

ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ସ୍ୱାମୀ, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶତ୍ରୁଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତା, ତପସ୍ଵୀ, ତିନି ଚକ୍ଷୁ ଥିବା—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ବ୍ରହମଣେ ଚୈଵ ରୁଦ୍ରାଯ ଵିଷ୍ଣଵେ ଚୈଵ ତେ ନମଃ। ସାଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଚୈଵ ଯୋଗାଯ ଭୂତଗ୍ରାମାଯ ଵୈ ନମଃ ।। ୫୪.

ବ୍ରହ୍ମା, ରୁଦ୍ର, ବିଷ୍ଣୁ ଭାବରେ ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ସାଂଖ୍ୟ, ଯୋଗ ଓ ସମସ୍ତ ଭୂତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ମନ୍ମତାଙ୍ଗଵିନାଶାଯ କାଲକାଲାଯ ଵୈ ନମଃ। ରୁଦ୍ରାଯ ଚ ସୁରେଶାଯ ଦେଵଦେଵାଯ ତେ ନମଃ। ୫୪.

ମଦନ ଓ ହାତୀଙ୍କୁ ନଶ୍ୱନ୍ତା, କାଳର କାଳ, ରୁଦ୍ର, ଦେବତାମାନଙ୍କ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଦେବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଦେବ—ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।