ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନୀନାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ତସ୍ମାତ୍ ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ଵୈ ଵାଯୁଂ ଵାଯୁପର୍ଣାମ୍ବୁଭୋଜନାଃ ।। ୫୪.

ଅଠାଉଁଠି ଏଠି ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତା ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପବନ, ପତ୍ର ଓ ଜଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାପରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ନୀଲକଣ୍ଠେତି ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ପଵନସତ୍ତମ। ଏତଦ୍ଦୁହ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଵରାଃ ।। ୫୪.

ନୀଳକଣ୍ଠ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ହେ ପବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ପବିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ।

ତଦ୍ଵଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପ୍ରଭଞ୍ଜନ। ନୀଲତା ଯେନ କଣ୍ଠସ୍ଯ କାରଣେନାମ୍ବିକାପତେଃ ।। ୫୪.

ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, ତୁମର କୃପାରେ ଆମେ ଆମ୍ବିକାପତିଙ୍କ ନୀଳ କଣ୍ଠର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛା ମହେ ସମ୍ଯକ୍ ତଵ ଵକ୍ରାଦ୍ଵିଶେଷତଃ। ଯାଵଦ୍ଵାଚଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାର୍ଥାସ୍ତାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯେରିତାଃ ।। ୫୪.

ହେ ମହାନ, ଆମେ ଏହି କଥା ତୁମର ମୁଖରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର କଥା ଚାଲିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଵର୍ଣସ୍ଥାନଗତେ ଵାଯୌ ଵାଗ୍ଵିଧିଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ। ଜ୍ଞାନଂ ପୂର୍ଵମଥୋତ୍ସାହ ସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵାଯୋ ପ୍ରଵର୍ତତେ ।। ୫୪.୧୩ . ତ୍ଵଯି ନିଷ୍ପନ୍ଦମାନେ ତୁ ଶେଷା ଵର୍ଣପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ। ଯତ୍ର ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଦେହବନ୍ଧାଶ୍ଚ ଦୁର୍ଲଭାଃ ।। ୫୪.

ବାୟୁ ଶବ୍ଦର ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ, ପରେ ଉତ୍ସାହ, ଏହି ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଠାରୁ ଆସେ। ବାୟୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ; ସେଠି ଉଚ୍ଚାରଣ ଫେରିଯାଏ, ଦେହର ବନ୍ଧନ ରଖିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।

ତତ୍ରାପି ତେଽସ୍ତି ସଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵଗସ୍ତ୍ଵଂ ସଦାନିଲ। ନାନ୍ଯଃ ସର୍ଵଗତୋ ଦେଵସ୍ତ୍ଵଦୃତେଶ़ସ୍ତି ସମୀରଣ ।। ୫୪.

ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୁମର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି, ହେ ସଦା ବ୍ୟାପକ ବାୟୁ; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତା ନାହିଁ, ହେ ସମୀରଣ।

ଏଷ ଵୈ ଜୀଵଲୋକସ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଃ ସର୍ଵତୋଽନିଲ। ଵେତ୍ଥ ଵାଚସ୍ପତିଂ ଦେଵଂ ମନୋନାଯକମୀସ୍ଵରମ୍ ।। ୫୪.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବାୟୁ, ସବୁଠି ପ୍ରକଟ; ତୁମେ ବାକ୍ପତି, ମନର ନାୟକ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣୁଛ।

ବ୍ରୂହି ତତ୍କଣ୍ଠଦେଶସ୍ଯ କିଂ କୃତା ରୂପଵିକ୍ରିଯା। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯନ୍ତତସ୍ତେଷାମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମାନାମ୍। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଵାଯୁର୍ଲୋକ ନମସ୍କୃତଃ ।। ୫୪.

କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ କଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା, ତାହା କୁହ; ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ କଥା ଶେଷ କରିବା ପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବାୟୁ, ଯେଉଁଥିକି ଲୋକଙ୍କର ପୂଜିତ, ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ପୁରା କୃତଯୁଗେ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦନିର୍ଣଯତତ୍ପରଃ। ଵସିଷ୍ଠୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ମାନସୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୫୪.

ପୁରୁଣା କୃତୟୁଗରେ, ବେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଧର୍ମିକ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ନାମରେ ଥିଲେ।

ପ୍ରପଚ୍ଛ କାର୍ତିକେଯଂ ଵୈ ମଯୂରଵରଵାହନମ୍। ମହିଷାସୁରନାରୀଣାଂ ନଯନାଞ୍ଜନତସ୍କରମ୍ ।। ୫୪.

ସେ କାର୍ତ୍ତିକେୟଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଥିକି ଶିଖି ଅସ୍ତରେ ଚାଲନ୍ତି, ମହିଷାସୁର ନାରୀମାନଙ୍କ ଚକ୍ଷୁର କାଜଳ ଚୋରାଇନ୍ତି।

ମହାସେନଂ ମହାତ୍ମାନଂ ମେଘସ୍ତନିତନିଃସ୍ଵନମ୍। ଉମାମନଃପ୍ରହର୍ଷେଣ ବାଲକଂ ଛଝରୂପିଣମ୍ ।। ୫୪.

ସେ ମହାସେନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, ଯେଉଁଥିକି ମହାତ୍ମା, ମେଘର ଗୁଞ୍ଜନ ଭଳି ଶବ୍ଦ, ଉମାଙ୍କ ମନକୁ ଶିଶୁ ଭାବରେ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିଲେ, ଛଅ ମୁହଁ ଥିବା ରୂପ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଜୀଵିତହର୍ତ୍ତାରଂ ପାର୍ଵତୀହୃଦି ନନ୍ଦନମ୍। ଵସିଷ୍ଠଃ ପୃଚ୍ଛତେ ଭକ୍ତ୍ଯା କାର୍ତିକେଯଂ ମହାବଲମ୍ ।। ୫୪.

କ୍ରଉଞ୍ଚ ଜୀବନ ନେଇଥିବା, ପାର୍ବତୀଙ୍କ ହୃଦୟର ଆନନ୍ଦ, ବସିଷ୍ଠ ଭକ୍ତିରେ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ମହାବଳୀଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ନମସ୍ତେ ହରନନ୍ଦାଯ ଉମାଗର୍ଭ ନମୋ ଽସ୍ତୁ ତେ। ନମସ୍ତେ ଅଗ୍ନିଗର୍ଭାଯ ଗଙ୍ଗାଗର୍ଭ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୪.

ହରଙ୍କ ଆନନ୍ଦ, ଉମାଙ୍କ ଗର୍ଭ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଅଗ୍ନିର ଗର୍ଭ, ଗଙ୍ଗାର ଗର୍ଭ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ନମସ୍ତେ ଶରଗର୍ଭାଯ ନମସ୍ତେ କୃତ୍ତିକାସୁତ। ନମୋ ଦ୍ଵାଦଶନେତ୍ରାଯ ଷଣ୍ମୁଖାଯ ନମୋଽସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୪.

ବାଣର ଗର୍ଭ, କୃତ୍ତିକାର ପୁତ୍ର, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଦ୍ୱାଦଶ ନୟନ, ଷଣ୍ମୁଖ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର।

ନମସ୍ତେ ଶକ୍ତିହସ୍ତାଯ ଦିଵ୍ଯଘଣ୍ଟାପତାକିନେ। ଏଵଂ ସ୍ତୁତ୍ଵା ମହାସେନଂ ପପ୍ରଚ୍ଛ ଶିଖିଵାହନମ୍ ।। ୫୪.

ଶକ୍ତି ହସ୍ତ, ଦିବ୍ୟ ଘଣ୍ଟା ଓ ପତାକାଧାରୀ, ତୁମକୁ ନମସ୍କାର; ଏଭଳି ମହାସେନଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରି, ଶିଖିବାହନଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ଯଦେତଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ଵର୍ଣଂ ଶୁଭଂ ଶୁଭ୍ରାଞ୍ଜନପ୍ରଭମ୍। ତତ୍କିମର୍ଥଂ ସମୁତ୍ପନ୍ନଂ କଣ୍ଠେ କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁସଂପ୍ରଭେ ।। ୫୪.

ଏହି ଶୁଭ୍ର ରଙ୍ଗ, ଯାହା କଣ୍ଠରେ ଚନ୍ଦନ ଓ କୁନ୍ଦ ଫୁଲ ଭଳି ଚମକୁଛି, ଏହା କେଉଁ କାରଣରେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଛି?

ଏତଦାପ୍ତାଯ ଭକ୍ତାଯ ଦାନ୍ତାଯ ବ୍ରୂହି ପୃଚ୍ଛତେ। କଥାଂ ମଙ୍ଗଲସଂଯୁକ୍ତାଂ ପଵିତ୍ରାଂ ପାପନାଶିନୀମ୍ । ମତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ମହାଭାଗ ଵକ୍ତୁମର୍ହସ୍ଯଶେଷତଃ ।। ୫୪.

ଏହି ଶ୍ରଦ୍ଧାଳୁ, ଶାନ୍ତ ଓ ଭକ୍ତିଶୀଳ ପ୍ରଶ୍ନକାରୀଙ୍କୁ, ମୋ ପାଇଁ ତୁମେ ମଙ୍ଗଳମୟ, ପବିତ୍ର ଓ ପାପ ନାଶକ କଥାଟିଏ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ କହିବା ଉଚିତ।

ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯଂ ତତସ୍ତସ୍ଯ ଵସିଷ୍ଠସ୍ଯ ମହାତ୍ମନଃ। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜାଃ ସୁରାରିବଲସୂଦନଃ ।। ୫୪.

ବସିଷ୍ଠଙ୍କର ଏହି ଉକ୍ତି ଶୁଣି, ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁ ଦଳନ କରିଥିବା ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ମହାତ୍ମା ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଶ୍ରୃଣୁଷ୍ଵ ଵଦତାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠ କଥ୍ଯମାନଂ ଵଚୋ ମମ। ଉମୋତ୍ସଙ୍ଗନିଵିଷ୍ଟେନ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଯଥାଶ୍ରୁତମ୍ ।। ୫୪.

ବକ୍ତାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ସ୍ରେଷ୍ଠ, ମୋ ଉକ୍ତି ଶୁଣ, ଯାହାକି ପୂର୍ବରୁ ଉମାଙ୍କ ଆଂକ ଉପରେ ବସି ଶୁଣିଥିଲି, ତାହା ଏବେ କହୁଛି।

ପାର୍ଵତ୍ଯା ସହ ସଂଵାଦଃ ଶର୍ଵସ୍ଯ ଚ ମହାତ୍ମନଃ। ତଦହଙ୍କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ତ୍ଵତ୍ପ୍ରିଯାର୍ଥଂ ମହାମୁନେ ।। ୫୪.

ପାର୍ବତୀ ଓ ମହାତ୍ମା ଶର୍ବଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ସଂବାଦ ହୋଇଥିଲା, ମହାମୁନି, ତୁମ ଆନନ୍ଦ ପାଇଁ ଏହାକୁ ଏବେ କହିବି।

କୈଲାସଶିଖରେ ରମ୍ଯେ ନାନାଧାତୁଵିଚିତ୍ରିତେ। ନାନାଦ୍ରୁମଲତାକୀର୍ଣେ ଚକ୍ରଵାକୋପଶୋଭିତେ ।। ୫୪.

କୈଳାସ ପର୍ବତର ରମ୍ୟ ଶିଖର ଉପରେ, ବିଭିନ୍ନ ଧାତୁରେ ଶୋଭିତ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଗଛ ଓ ଲତାରେ ଭରିଥିବା, ଚକ୍ରବାକ ପକ୍ଷୀମାନେ ଶୋଭା ବଢାଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ,

ଷଟ୍‌ପଦୋଦ୍ଗୀତବହୁଲେ ଧାରାସମ୍ପାତନାଦିତେ। ମତ୍ତକ୍ରୌଞ୍ଚମଯୂରାଣାଂ ନାଦୈରୁଦ୍ଘୁଷ୍ଟକନ୍ଦରେ ।। ୫୪.

ଅନେକ ମଧୁମକୁ ଗାନରେ ଭରିଥିବା, ଝରଣା ଝରିବା ଶବ୍ଦ ଶୁଣିବା, ମଦୋନ୍ମତ କ୍ରଉଞ୍ଚ ଓ ମୟୂରମାନେ ନାଦ କରୁଥିବା ଗୁହାରେ,

ଅପ୍ସରୋଗଣସଙ୍କୀର୍ଣେ କିନ୍ନରୈଶ୍ଚୋପଶୋଭିତେ । ଜୀଵଞ୍ଜୀଵକଜାତୀନାଂ ଵୀରୁଦ୍ଭିରୁପଶୋଭିତେ ।। ୫୪.

ଅପ୍ସରାମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା, କିନ୍ନରମାନେ ଗୀତ ଗାଇ ଶୋଭା ବଢାଇଥିବା, ଜୀବଞ୍ଜୀବିକ ଗଛମାନେ ରହିଥିବା ସ୍ଥାନରେ,

କୋକିଲାରାଵମଧୁରେ ସିଦ୍ଧ ଚାରଣସେଵିତେ। ସୌରଭୈଯୀନିନାଦାଢ୍ଯେ ଅଧସ୍ତନିତନିଃସ୍ଵନେ ।। ୫୪.

କୋକିଳମାନେ ମଧୁର ରବ କରୁଥିବା, ସିଦ୍ଧ ଓ ଚାରଣମାନେ ସେବା କରୁଥିବା, ସୌରଭେୟ ପକ୍ଷୀମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ତଳେ ତୁଡ଼ିର ଗୁଞ୍ଜନ ଶୁଣିବା ସ୍ଥାନରେ,

ଵିନାଯକଭଯୋଦ୍ଵିଗ୍ନେ କୁଞ୍ଜରୈର୍ଯୁକ୍ତକନ୍ଦରେ। ଵୀଣାଵାଦିତ୍ରନିର୍ଘୋଷୈଃ ଶ୍ରୋତ୍ରେନ୍ଦ୍ରିଯମନୋରମୈଃ ।। ୫୪.

ବିନାୟକଙ୍କ ଭୟରେ ହାତୀମାନେ ଦୁଃଖିତ ହୋଇ ଗୁହାରେ ରହିଥିବା, ବୀଣା ଓ ମୃଦଙ୍ଗର ମଧୁର ଶବ୍ଦ ଶ୍ରବଣ ଓ ମନକୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇଥିବା ସ୍ଥାନରେ,

ଦୋଲାଲମ୍ବିତସମ୍ପାତେ ଵନିତାସଙ୍ଘସେଵିତେ। ଧ୍ଵଜୈର୍ଲମ୍ବିତଦୋଲାନାଂ ଘଣ୍ଠାନାଂ ନିନଦାକୁଲେ ।। ୫୪.

ଡୋଲା ଲଟକିଥିବା, ମହିଳାମାନେ ଏହାକୁ ଘେରି ରହିଥିବା, ଡୋଲାର ଧ୍ୱଜ ଉପରେ ଘଣ୍ଟା ଲଟକିଥିବା, ଘଣ୍ଟାର ଶବ୍ଦରେ ସ୍ଥାନ ଭରିଥିବା,

ମୁଖମର୍ଦଲଵାଦିତ୍ରୈର୍ବଲିନାଂ ସ୍ଫୋଟିତୈସ୍ତଥା। କ୍ରୀଡାରଵଵିଚାରାଣାଂ ନିର୍ଘୋଷୈଃ ପୂର୍ଣମନ୍ଦିରେ ।। ୫୪.

ମୁଖ ମର୍ଦଳ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ବାଦ୍ୟ ଶକ୍ତିଶାଳୀମାନେ ଚାଲାଇଥିବା, କ୍ରୀଡା କରୁଥିବାମାନେ ଚିତ୍କାର କରୁଥିବା, ଏହି ଶବ୍ଦରେ ମହଲ ଭରିଯାଇଥିବା,

ହାସୈଃ ସନ୍ତ୍ରାସଜନନୈର୍ଵିକରାଲମୁଖୈସ୍ତଥା। ଦେହଗନ୍ଧୈର୍ଵିଚିତ୍ରୈଶ୍ଚ ପ୍ରକ୍ରୀଡିତଗଣେଶ୍ଚରୈଃ ।। ୫୪.

ହାସ୍ୟ, ଭୟ ଓ ଉତ୍ସାହରେ ବିକୃତ ମୁଖ, ଶରୀରରେ ବିଭିନ୍ନ ସୁଗନ୍ଧ ଲାଗିଥିବା, ଗଣେଶଙ୍କ ସେବକମାନେ ଆନନ୍ଦରେ ଖେଳୁଥିବା,

ଵଜ୍ରସ୍ଫଟିକସୋପାନ ଚିତ୍ରପଟ୍ଟିଶିଲାତଲୈଃ। ଵ୍ଯାଧ୍ରସିଂହମୁଖୈଶଚଵାନ୍ଯୈର୍ଗଜଵାଜିମୁଖୈସ୍ତଥା ।। ୫୪.

ବଜ୍ର ଓ ସ୍ଫଟିକର ସିଢ଼ି, ଚିତ୍ର ପାଟି ଓ ପଥର ତଳ, ବାଘ, ସିଂହ, ହାତୀ ଓ ଘୋଡ଼ାର ମୁଖ ତାଲିତ ଥିବା,