ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଧ୍ରୁଵଃ କାଲୋ ଗ୍ରହାଣାଂ ତୁ ଵିଭକ୍ତାନାଂ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠା ସ୍ଯାଦଯନାନାଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ ।। ୫୩.

ଧ୍ରୁବ ହେଉଛି ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ଚିହ୍ନ; ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ସର୍ବୋପରି ଏବଂ ଅୟନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଅୟନ ପ୍ରଥମ।

ଵର୍ଷାଣାଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚାନାମାଦ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଋତୂନାଂ ଶିଶିରଞ୍ଚାପି ମାସାନାଂ ମାଘ ଏଵ ଚ ।। ୫୩.

ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷକୁ ସଂବତ୍ସର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶିର ଏବଂ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସର୍ବୋପରି।

ପକ୍ଷାଣାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ତୁ ତିଥୀନାଂ ପ୍ରତିପତ୍ତଥା। ଅହୋରାତ୍ରଵିଭାଗାନାମହଶ୍ଚାପି ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ।। ୫୩.

ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରଥମ; ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିପଦ ଏବଂ ଦିନ ରାତି ବିଭାଗରେ ଦିନ ସର୍ବୋପରି ଗଣାଯାଏ।

ମୁହୂର୍ତ୍ତାନାଂ ତଥୈଵାଦିର୍ମୁହୂର୍ତ୍ତୋ ରୁଦ୍ରଦୈଵତଃ। ଅକ୍ଷ୍ଣୋଶ୍ଚାପି ନିମେଷାଦିଃ କାଲଃ କାଲଵିଦୋ ମତଃ ।। ୫୩.

ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁଦ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ; ଚକ୍ଷୁର ବିଭାଗରେ ନିମେଷକୁ କାଳର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ କାଳଜ୍ଞମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି।

ଶ୍ରଵଣାନ୍ତଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାଦିଯୁଗଂ ସ୍ଯାତ୍ ପଞ୍ଚଵାର୍ଷିକମ୍। ଭାନୋର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ଚକ୍ରଵତ୍ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୩.

ଶ୍ରବିଷ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶ୍ରବଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଗଟି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚକ୍ର ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।

ଦିଵାକରଃ ସ୍ମୃତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାଲସ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଚେଶ୍ଵରମ୍। ଚତୁର୍ଵନିଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକନିଵର୍ତ୍ତକଃ ।। ୫୩.

ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କାଳ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ଓ ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ନାୟକ ଭାବେ ଜଣା।

ଇତ୍ଯେଷ ଜ୍ଯୋତିଷାମେଵ ସନ୍ନିଵେଶୋଽର୍ଥନିଶ୍ଚଯାତ୍। ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମୀଶ୍ଵରେଣ ଵିନିର୍ମିତଃ ।। ୫୩.

ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଲୋକ ଚାଳିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଈଶ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।

ଉତ୍ପନ୍ନଃ ଶ୍ରଵଣେନାସୌ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵେ ତଥା। ସର୍ଵତୋଽନ୍ତେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵୃକ୍ଷାକାର ଇତି ସ୍ଥିତିଃ ।। ୫୩.

ଏହା ଶ୍ରବଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧ୍ରୁବରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରେ ବିସ୍ତୃତ; ଏହାର ଆକୃତି ଗଛ ପରି — ଏହି ଅବସ୍ଥା।

ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵମ୍ଭଗଵତା କଲ୍ପାଦୌ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ସାଶ୍ରଯଃ ସୋଽଭିମାନୀ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମକଃ। ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିଣାମୋଽଯମଦ୍ଭୁତଃ ।। ୫୩.

କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଥିଲେ; ଏହାର ଆଧାର ଅଛି, ଅଭିମାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଧାନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ପରିଣାମ।

ନୈଵ ଶକ୍ଯଂ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତୁଂ ଯାଥାତଥ୍ଯେନ କେନଚିତ୍। ଗତାଗତଂ ମନୁଷ୍ଯେଷୁ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ମାଂସଚକ୍ଷୁଷା ।। ୫୩.

ଏହାକୁ କେହି ଠିକ୍ ଭାବରେ ଗଣନା କରିପାରିବେ ନାହିଁ — ମାନବମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ଆସିବା ଓ ଯିବା ମାଂସ ଚକ୍ଷୁରେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।

ଆଗମାଦନୁମାନାଚ୍ଚ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାଦୁପପତ୍ତିତଃ। ପରୀକ୍ଷ୍ଯ ନିପୁଣଂ ଭକ୍ତ୍ଯା ଶ୍ରଦ୍ଧାତଵ୍ଯଂ ଵିପଶ୍ଚିତା ।। ୫୩.

ଆଗମ, ଅନୁମାନ, ପ୍ରତ୍ୟକ୍ଷ ଓ ଯୁକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ନିପୁଣ ଭାବେ ପରୀକ୍ଷା କରି ଭକ୍ତି ସହିତ ବିଶ୍ୱାସ କରିବା ଉଚିତ — ଏହିପରି ଜ୍ଞାନୀମାନେ କହନ୍ତି।

ଚକ୍ଷୁଃ ଶାସ୍ତ୍ରଂ ଜଲଂ ଲେଖ୍ଯଂ ଗଣିତଂ ବୁଦ୍ଧିସତ୍ତମାଃ। ପଞ୍ଚୈତେ ହେତଵୋ ଜ୍ଞେଯା ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣଵିଚିନ୍ତନେ ।। ୫୩.

ଦୃଷ୍ଟି, ଶାସ୍ତ୍ର, ଜଳ, ଲେଖା ଓ ଗଣନା — ଏହି ପାଞ୍ଚଟି କାରଣ ଉତ୍କୃଷ୍ଟ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଗଣନାରେ ଜଣା।

କସ୍ମିନ୍ ଦେଶେ ମହାପୁଣ୍ଯମେତଦାଖ୍ଯାନମୁତ୍ତମମ୍। ଵୃତ୍ତଂ ବ୍ରହ୍ମପୁରୋଗାଣାଂ କସ୍ମିନ୍ କାଲେ ମହାଦ୍ଯୁତେ। ଏତଦାଖ୍ଯାହି ନଃ ସମ୍ଯଗ୍ ଯଥା ଵୃତ୍ତଂ ତପୋଧନ ।। ୫୪.

କେଉଁ ଦେଶରେ ଏହି ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଏବଂ ପୁଣ୍ୟମୟ ଆଖ୍ୟାନ ଘଟିଥିଲା, ବ୍ରହ୍ମା ଓ ଅଗ୍ରଗଣ୍ୟମାନେ ଜଡିତ ଥିଲେ? କେଉଁ ଦିନ ଏହି ମହାତ୍ୱ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଘଟଣା ହେଲା? ଆମକୁ ସଠିକ୍ ଭାବରେ କହ, ତପସ୍ୟାରେ ନିଷ୍ଠ ଅଛି।

ଯଥା ଶ୍ରୁତଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ଵାଯୁନା ଜଗଦାଯୁନା। କଥ୍ଯମାନଂ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ସତ୍ରେ ଵର୍ଷସହସ୍ରକେ ।। ୫୪.

ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ ଯେପରି ବାୟୁ, ଜଗତର ପ୍ରାଣ, ଦ୍ୱାରା ଶୁଣିଥିଲି, ଦ୍ୱିଜ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ଦୀର୍ଘ ହଜାର ବର୍ଷ ଯଜ୍ଞରେ ଏହାକୁ କଥାହେଉଥିଲା।

ନୀଲତା ଯେନ କଣ୍ଠସ୍ଯ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ଶୂଲିନଃ। ତଦହଂ କୀର୍ତ୍ତଯିଷ୍ଯାମି ଶ୍ରୃଣୁଧ୍ଵଂ ଶଂସିତଵ୍ରତାଃ ।। ୫୪.

ଯାହା ଦେବଦେବ ତ୍ରିଶୂଳଧାରୀଙ୍କ ଗଳାକୁ ନୀଳ କରିଥିଲା, ମୁଁ ଏହାକୁ କଥାହେବି; ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ରତୀମାନେ, ଶୁଣନ୍ତୁ।

ଉତ୍ତରେ ଶୈଲରାଜସ୍ଯ ସରାଂସି ସରିତୋ ହ୍ରଦାଃ। ପୁଣ୍ଯୋଦ୍ଯାନେଷୁ ତୀର୍ଥେଷୁ ଦେଵତାଯତନେଷୁ ଚ। ଗିରିଶ୍ରୃଙ୍ଗେଷୁ ତୁଙ୍ଗେଷୁ ଗହ୍ଵରୋପଵନେଷୁ ଚ ।। ୫୪.

ପାହାଡ଼ର ରାଜାଙ୍କ ଉତ୍ତରେ ଅନେକ ଝିଲି, ନଦୀ ଓ ପୋଖରୀ ଅଛି; ପୁଣ୍ୟ ଉଦ୍ୟାନ, ତୀର୍ଥ, ଦେବମନ୍ଦିର, ଉଚ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଶିଖର ଓ ଗଭୀର ଜଙ୍ଗଲ ଗଛ ଅଛି।

ଦେଵଭକ୍ତା ମହାତ୍ମାନୋ ମୁନଯଃ ଶଂସିତଵ୍ରତାଃ। ସ୍ତୁଵନ୍ତି ଚ ମହାଦେଵଂ ଯତ୍ର ଯଥାଵିଧି ।। ୫୪.

ସେଠି ଦେବଭକ୍ତ, ମହାତ୍ମା ଏବଂ ନିଷ୍ଠାପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁନିମାନେ, ମହାଦେବଙ୍କୁ ଯଥାବିଧି ପୂଜା କରି ପ୍ରଶଂସା କରନ୍ତି।

ଋଗ୍ଯଜୁଃସାମଵେଦୈଶ୍ଚ ନୃତ୍ଯଗୀତାର୍ଚ୍ଚନାଦିଭିଃ। ଓଙ୍କାରେଣ ନମସ୍କାରୈରର୍ଚ୍ଚଯନ୍ତି ସଦା ଶିଵମ୍ ।। ୫୪.

ଋଗ୍, ଯଜୁର୍ ଓ ସାମ ଵେଦ, ନୃତ୍ୟ, ଗୀତ, ପୂଜା ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଉପାସନା, ଓଁ ଉଚ୍ଚାରଣ ଓ ନମସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ସେମାନେ ସଦା ଶିବଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ପ୍ରଵୃତ୍ତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଚକ୍ରେ ମଧ୍ଯଵ୍ଯାପ୍ତେ ଦିଵାକରେ। ଦେଵତା ନିଯତାତ୍ମାନଃ ସର୍ଵେ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ତାଂ କଥାମ୍ । ଅଥ ନିଯମପ୍ରଵୃତ୍ତାଶ୍ଚ ପ୍ରାଣଶେଷଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୪.

ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟ ଚକ୍ର ଆରମ୍ଭ ହେବା ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ ଥିଲା, ସମସ୍ତ ଦେବତା ନିୟମିତ ମନ ରଖି ଏହି କଥାକୁ ଶୁଣୁଥିଲେ; ଏବଂ ନିୟମରେ ଲଗିଥିବା, କେବଳ ଶ୍ୱାସରେ ଅଟୁଟ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଉପସ୍ଥିତ ଥିଲେ।

ନମସ୍ତେ ନୀଲକଣ୍ଠାଯ ଇତ୍ଯୁଵାଚ ସଦାଗତିଃ। ତଚ୍ଛୁତ୍ଵା ଭାଵିତାତ୍ମାନୋ ମୁନଯଃ ଶଂଶିତଵ୍ରତାଃ। ଵାଲଖିଲ୍ଯେତି ଵିଖ୍ଯାତାଃ ପତଙ୍ଗସହଚାରିଣଃ ।। ୫୪.

ସଦାଗତି ନାମକ ବ୍ୟକ୍ତି କହିଲେ, 'ନମସ୍କାର ନୀଳକଣ୍ଠଙ୍କୁ'; ଏହା ଶୁଣି, ଏକାଗ୍ର ମନ ଓ ଦୃଢ଼ ବ୍ରତ ଧାରଣ କରିଥିବା ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ 'ବାଳଖିଲ୍ୟ' ନାମରେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହଚାରୀ, ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ଅଷ୍ଟାଶୀତିସହସ୍ରାଣି ମୁନୀନାମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତସାମ୍। ତସ୍ମାତ୍ ପୃଚ୍ଛନ୍ତି ଵୈ ଵାଯୁଂ ଵାଯୁପର୍ଣାମ୍ବୁଭୋଜନାଃ ।। ୫୪.

ଅଠାଉଁଠି ଏଠି ହଜାର ଉର୍ଦ୍ଧ୍ଵରେତା ମୁନିମାନେ, ଯେଉଁମାନେ ପବନ, ପତ୍ର ଓ ଜଳ ଖାଇ ଜୀବନ ଯାପନ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ତାପରେ ବାୟୁଙ୍କୁ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ।

ନୀଲକଣ୍ଠେତି ଯତ୍ ପ୍ରୋକ୍ତଂ ତ୍ଵଯା ପଵନସତ୍ତମ। ଏତଦ୍ଦୁହ୍ଯଂ ପଵିତ୍ରାଣାଂ ପୁଣ୍ଯଂ ପୁଣ୍ଯକୃତାଂ ଵରାଃ ।। ୫୪.

ନୀଳକଣ୍ଠ ବିଷୟରେ ତୁମେ ଯାହା କହିଛ, ହେ ପବନର ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏହା ପବିତ୍ରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଗୁପ୍ତ, ଏବଂ ପୁଣ୍ୟବାନ୍ମାନେ ମଧ୍ୟରେ ପୁଣ୍ୟ।

ତଦ୍ଵଯଂ ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛାମସ୍ତ୍ଵତ୍ପ୍ରସାଦାତ୍ପ୍ରଭଞ୍ଜନ। ନୀଲତା ଯେନ କଣ୍ଠସ୍ଯ କାରଣେନାମ୍ବିକାପତେଃ ।। ୫୪.

ତେଣୁ, ହେ ପ୍ରଭଞ୍ଜନ, ତୁମର କୃପାରେ ଆମେ ଆମ୍ବିକାପତିଙ୍କ ନୀଳ କଣ୍ଠର କାରଣ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ।

ଶ୍ରୋତୁମିଚ୍ଛା ମହେ ସମ୍ଯକ୍ ତଵ ଵକ୍ରାଦ୍ଵିଶେଷତଃ। ଯାଵଦ୍ଵାଚଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାର୍ଥାସ୍ତାଶ୍ଚ ତ୍ଵଯେରିତାଃ ।। ୫୪.

ହେ ମହାନ, ଆମେ ଏହି କଥା ତୁମର ମୁଖରୁ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଶୁଣିବାକୁ ଚାହୁଁଛୁ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତୁମର କଥା ଚାଲିଥାଏ, ସେଗୁଡିକ ଅର୍ଥପୂର୍ଣ୍ଣ।

ଵର୍ଣସ୍ଥାନଗତେ ଵାଯୌ ଵାଗ୍ଵିଧିଃ ସଂପ୍ରଵର୍ତତେ। ଜ୍ଞାନଂ ପୂର୍ଵମଥୋତ୍ସାହ ସ୍ତ୍ଵତ୍ତୋ ଵାଯୋ ପ୍ରଵର୍ତତେ ।। ୫୪.୧୩ . ତ୍ଵଯି ନିଷ୍ପନ୍ଦମାନେ ତୁ ଶେଷା ଵର୍ଣପ୍ରଵୃତ୍ତଯଃ। ଯତ୍ର ଵାଚୋ ନିଵର୍ତନ୍ତେ ଦେହବନ୍ଧାଶ୍ଚ ଦୁର୍ଲଭାଃ ।। ୫୪.

ବାୟୁ ଶବ୍ଦର ଠିକ୍ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, ଉଚ୍ଚାରଣ ଆରମ୍ଭ ହୁଏ; ପ୍ରଥମେ ଜ୍ଞାନ, ପରେ ଉତ୍ସାହ, ଏହି ଦୁଇଟି ବାୟୁ ଠାରୁ ଆସେ। ବାୟୁ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ହେଲେ, ଅନ୍ୟ ଶବ୍ଦ ଚଳାଚଳ ବନ୍ଦ ହୁଏ; ସେଠି ଉଚ୍ଚାରଣ ଫେରିଯାଏ, ଦେହର ବନ୍ଧନ ରଖିବା ଅତି କଷ୍ଟକର।

ତତ୍ରାପି ତେଽସ୍ତି ସଦ୍ଭାଵଃ ସର୍ଵଗସ୍ତ୍ଵଂ ସଦାନିଲ। ନାନ୍ଯଃ ସର୍ଵଗତୋ ଦେଵସ୍ତ୍ଵଦୃତେଶ़ସ୍ତି ସମୀରଣ ।। ୫୪.

ସେଠି ମଧ୍ୟ ତୁମର ଉପସ୍ଥିତି ଅଛି, ହେ ସଦା ବ୍ୟାପକ ବାୟୁ; ତୁମ ବ୍ୟତୀତ ଅନ୍ୟ କୌଣସି ସର୍ବବ୍ୟାପୀ ଦେବତା ନାହିଁ, ହେ ସମୀରଣ।

ଏଷ ଵୈ ଜୀଵଲୋକସ୍ତେ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷଃ ସର୍ଵତୋଽନିଲ। ଵେତ୍ଥ ଵାଚସ୍ପତିଂ ଦେଵଂ ମନୋନାଯକମୀସ୍ଵରମ୍ ।। ୫୪.

ତୁମେ ସମସ୍ତ ଜୀବମାନଙ୍କ ଜୀବନ ବାୟୁ, ସବୁଠି ପ୍ରକଟ; ତୁମେ ବାକ୍ପତି, ମନର ନାୟକ ଓ ଈଶ୍ୱରଙ୍କୁ ଜାଣୁଛ।

ବ୍ରୂହି ତତ୍କଣ୍ଠଦେଶସ୍ଯ କିଂ କୃତା ରୂପଵିକ୍ରିଯା। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ଵାକ୍ଯନ୍ତତସ୍ତେଷାମୃଷୀଣାଂ ଭାଵିତାତ୍ମାନାମ୍। ପ୍ରତ୍ଯୁଵାଚ ମହାତେଜା ଵାଯୁର୍ଲୋକ ନମସ୍କୃତଃ ।। ୫୪.

କଣ୍ଠ ଅଞ୍ଚଳରେ କଣ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୋଇଥିଲା, ତାହା କୁହ; ଏକାଗ୍ର ମନ ଥିବା ଋଷିମାନେ କଥା ଶେଷ କରିବା ପରେ, ମହାତେଜସ୍ବୀ ବାୟୁ, ଯେଉଁଥିକି ଲୋକଙ୍କର ପୂଜିତ, ପ୍ରତିଉତ୍ତର ଦେଲେ।

ପୁରା କୃତଯୁଗେ ଵିପ୍ରୋ ଵେଦନିର୍ଣଯତତ୍ପରଃ। ଵସିଷ୍ଠୋ ନାମ ଧର୍ମାତ୍ମା ମାନସୋ ଵୈ ପ୍ରଜାପତେଃ ।। ୫୪.

ପୁରୁଣା କୃତୟୁଗରେ, ବେଦ ନିର୍ଣ୍ଣୟରେ ନିଷ୍ଠା ଥିବା, ଧର୍ମିକ ଓ ପ୍ରଜାପତିଙ୍କର ମନରୁ ଜନ୍ମିତ ବ୍ରାହ୍ମଣ ବସିଷ୍ଠ ନାମରେ ଥିଲେ।