ଭୂମିଲେଖାଵୃତଃ ସୂର୍ଯଃ ପୂର୍ଣାମାଵାସ୍ଯଯୋସ୍ତଥା। ନଦୃଶ୍ଯତେ ଯଥାକାଲଂ ଶାଘ୍ରତୋଽସ୍ତମୁପୈତି ଚ ।। ୫୩.
ପୃଥିବୀର ରେଖା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆବୃତ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ, ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସମୟରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ ଏବଂ ଶୀଘ୍ର ଅସ୍ତମାନ୍ତି।
ତସ୍ମାଦୁତ୍ତରମାର୍ଗସ୍ଥୋ ହ୍ଯମାଵାସ୍ଯାଂ ନିଶାକରଃ। ଦୃଶ୍ଯତେ ଦକ୍ଷିଣେ ମାର୍ଗେ ନିଯମାଦ୍ଦୃଶ୍ଯତେ ନ ଚ ।। ୫୩.
ସେହିପରି, ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ର ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏ; ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ନିୟମ ଅନୁସାରେ ଦୃଶ୍ୟମାନ ହୁଏନାହିଁ।
ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗତିଯୋଗେନ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵୁଭୌ। ସମାନକାଲାସ୍ତମଯୌ ଵିଷୁଵତ୍ସୁ ସମୋଦଯୌ ।। ୫୩.
ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କର ଗତି ଏବଂ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଦୁହେଁ ବିଷୁବ ଦିନରେ ସମୟରେ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ହୁଅନ୍ତି।
ଉତ୍ତରାସୁ ଚ ଵୀଥୀଷୁ ଵ୍ଯନ୍ତରାସ୍ତମଯୋଦଯୌ। ପୂର୍ଣାମାଵାସ୍ଯଯୋର୍ଜ୍ଞେଯୌ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚକ୍ରାନୁଵର୍ତ୍ତିନୌ ।। ୫୩.
ଉତ୍ତର ଦିଗର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ମଧ୍ୟମ ହୁଏ; ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟା ଦିନରେ ସେମାନେ ଜ୍ୟୋତିର୍ମଣ୍ଡଳକୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି।
ଦକ୍ଷିଣାଯନମାର୍ଗସ୍ଥୋ ଯଦା ଭଵତି ରଶ୍ମିଵାନ୍। ତଦା ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାଂ ସ ସୂର୍ଯୋଽଧସ୍ତାତ୍ ପ୍ରସର୍ପତି ।। ୫୩.
ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ତଳେ ଗତି କରେ।
ଵିସ୍ତୀର୍ଣଂ ମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ଵା ତସ୍ଯୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଞ୍ଚରତେ ଶଶୀ। ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ସୋମାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରସର୍ପତି ।। ୫୩.
ଚନ୍ଦ୍ର ଏକ ବିସ୍ତୃତ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରି, ତା'ଉପରେ ଚାଲିଥାଏ; ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଚନ୍ଦ୍ରର ଉପରେ ଗତି କରେ।
ନକ୍ଷତ୍ରେଭ୍ଯୋ ବୁଧଶ୍ଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ବୁଧାଦୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ବୃହସ୍ପତିଃ। ତସ୍ମାଚ୍ଛନୈଶ୍ଚରଶ୍ଚୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ତସ୍ମାତ୍ସପ୍ତର୍ଷିମଣ୍ଡଲମ୍ । ଋଷୀଣାଞ୍ଚୈଵ ସପ୍ତାନାଂ ଧ୍ରୁଵ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତଃ ।। ୫୩.
ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ଉପରେ ବୁଧ, ବୁଧର ଉପରେ ବୃହସ୍ପତି, ତା'ଉପରେ ଶନି, ତା'ଉପରେ ସପ୍ତୃଷିମଣ୍ଡଳ, ଏବଂ ସପ୍ତ ଋଷିଙ୍କ ଉପରେ ଧ୍ରୁବ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି।
ଦ୍ଵିଗୁଣେଷୁ ସହସ୍ରେଷୁ ଯୋଜନାନାଂ ଶତେଷୁ ଚ। ତାରାଗ୍ରହାନ୍ତରାଣି ସ୍ଯୁରୁପରିଷ୍ଟାଦ୍ଯଥାକ୍ରମମ୍ ।। ୫୩.
ଦୁଇ ହଜାର ଏବଂ ଏକ ଶତ ଯୋଜନା ଅନ୍ତରରେ, ତାରା ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ସ୍ଥାନଗତି ଉପରି ଉପରି ଅନୁକ୍ରମରେ ଥାଏ।
ଗ୍ରହାଶ୍ଚ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯୌ ତୁ ଦିଵି ଦିଵ୍ଯେନ ତେଜସା। ନିତ୍ଯମୃକ୍ଷେଷୁ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତି ଗଚ୍ଛନ୍ତି ନିଯମକ୍ରମାତ୍ ।। ୫୩.
ଗ୍ରହ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିବ୍ୟ ଚେତନା ସହିତ ସଦା ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇ, ନିୟମିତ କ୍ରମରେ ଚଳାଚଳ କରନ୍ତି।
ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରସୂର୍ଯାସ୍ତୁ ନୀଚୋଚ୍ଚମୃଦ୍ଵଵସ୍ଥିତାଃ। ସମାଗମେ ଚ ଭେଦେ ଚ ପଶ୍ଯନ୍ତି ଯୁଗପତ୍ ପ୍ରଜାଃ ।। ୫୩.
ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଚ୍ଚ, ନୀଚ ଓ ସାଧାରଣ ସ୍ଥିତିରେ ଅଛନ୍ତି; ଯୁଗଳ ଓ ବିଚ୍ଛେଦ ସମୟରେ, ଲୋକେ ସେମାନେକୁ ଏକାସାଥି ଦେଖନ୍ତି।
ପରସ୍ପରସ୍ଥିତାଃ ହ୍ଯେତେ ଯୁଜ୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରମ୍। ଅସଙ୍କରେଣ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତେଷାଂ ଯୋଗସ୍ତୁ ଵୈ ବୁଧୈଃ ।। ୫୩.
ଏମାନେ ପରସ୍ପର ସ୍ଥିତିରେ ଥାଇ, ପରସ୍ପର ସହିତ ଯୁକ୍ତ ହୋଇଥାନ୍ତି; ସେମାନଙ୍କର ଯୋଗ ଜଣେ ବୁଦ୍ଧିମାନ ନିର୍ବିକଳଙ୍କୁ ବୁଝିବା ଉଚିତ।
ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଜ୍ଯୌତିଷସ୍ଯ ଚ। ଦ୍ଵୀପାନାମୁଦ୍ନଧୀନାଂ ଚ ପର୍ଵତାନାଂ ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୩.
ଏହିପରି ଭୂମି ଓ ଜ୍ୟୋତିଷମାନଙ୍କର, ଦ୍ୱୀପ, ସମୁଦ୍ର ଓ ପାହାଡ଼ମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତୁମ ପାଇଁ ବର୍ଣ୍ନିତ ହେଲା।
ଵର୍ଷାଣାଂ ଚ ନଦୀନାଞ୍ଚ ଯେଷୁ ତେଷୁ ଵସନ୍ତି ଵୈ। ଏତେ ଚୈଵ ଗ୍ରହାଃ ପୂର୍ଵଂ ନକ୍ଷତ୍ରେଷୁ ସମୁତ୍ଥିତାଃ ।। ୫୩.
ଯେଉଁ ଭୂମି, ନଦୀ ଓ ଅଞ୍ଚଳରେ ଲୋକେ ବସନ୍ତି, ସେଉଁଠି ଗ୍ରହମାନେ ପ୍ରଥମେ ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ।
ଵିଵସ୍ଵାନଦିତେଃ ପୁତ୍ରଃ ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ଚାକ୍ଷୁଷେଽନ୍ତରେ। ଵିଶାଖାସୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନୋ ଗ୍ରହାଣାଂ ପ୍ରଥମୋ ଗ୍ରହଃ ।। ୫୩.
ବିବସ୍ବାନ ଅଦିତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚାକ୍ଷୁଷ ମନ୍ବନ୍ତରରେ, ବିଶାଖା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ।
ତ୍ଵିଷିମାନ୍ ଧର୍ମ୍ମପୁତ୍ରସ୍ତୁ ସୋମୋ ଵିଶ୍ଵାଵସୁସ୍ତଥା। ଶୀତରଶ୍ମିଃ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ କୃତ୍ତିକାସୁ ନିଶାକରଃ ।। ୫୩.
ଧର୍ମପୁତ୍ର ତ୍ୱିଷିମାନ ସୋମ, ଯିଏ ବିଶ୍ୱାବସୁ ନାମରେ ଜଣାଶୁନି, ଶୀତ ରଶ୍ମି ଦେଇଥିବା ନିଶାକର, କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ।
ଷୋଡଶାର୍ଚିର୍ଭୃଗୋଃ ପୁତ୍ରଃ ଶୁକ୍ରଃ ସୂର୍ଯାଦନନ୍ତରମ୍। ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ପ୍ରଵରସ୍ତିଷ୍ଯକ୍ଷେତ୍ରେ ସମୁତ୍ଥିତଃ ।। ୫୩.
ଷୋଡ଼ଶ ରଶ୍ମି ଥିବା ଭୃଗୁଙ୍କ ପୁତ୍ର ଶୁକ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ; ତାରାଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଧାନ, ତିଷ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।
ଗ୍ରହଶ୍ଚାଙ୍ଗିରସଃ ପୁତ୍ରୋ ଦ୍ଵାଦଶାର୍ଚ୍ଚିର୍ବୃହସ୍ପତିଃ। ଫାଲ୍ଗୁନୀଷୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନଃ ସର୍ଵାସୁ ଚ ଜଗଦ୍ଗୁରୁଃ ।। ୫୩.
ଅଙ୍ଗିରାସଙ୍କ ପୁତ୍ର, ଦ୍ୱାଦଶ ରଶ୍ମି ଥିବା ଗ୍ରହ ବୃହସ୍ପତି, ଫାଲଗୁନୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜଗତର ଗୁରୁ।
ନଵାର୍ଚିର୍ଲୋହିତାଙ୍ଗସ୍ତୁ ପ୍ରଜାପତିସୁତୋ ଗ୍ରହଃ । ଆଷାଢାସ୍ଵିହ ପୂର୍ଵାସୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନ ଇତି ଶ୍ରୁତିଃ ।। ୫୩.
ନବ ରଶ୍ମି ଓ ଲାଲ ଦେହ ଥିବା ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ପୁତ୍ର ଗ୍ରହ, ପୂର୍ବାଷାଢ଼ା ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ, ଏହିପରି ଶ୍ରୁତିରେ କହାଯାଇଛି।
ରେଵତୀଷ୍ଵେଵ ସପ୍ତାର୍ଚି ସ୍ତଥା ସୌରଶନୈଶ୍ଚରଃ। ରୋହିଣୀଷୁ ସମୁତ୍ପନ୍ନୌ ଗ୍ରହୌ ଚନ୍ଦ୍ରାର୍କମର୍ଦ୍ଦନୌ ।। ୫୩.
ରେବତୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ସପ୍ତ ରଶ୍ମି ଥିବା ସୌର ଶନି, ଏବଂ ରୋହିଣୀ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପୀଡ଼ା ଦେଇଥିବା ଦୁଇ ଗ୍ରହ ଉଦ୍ଭବ ହୋଇଥିଲେ।
ଏତେ ତାରାଗ୍ରହାଶ୍ଚୈଵ ବୋଦ୍ଧଵ୍ଯା ଭାର୍ଗଵାଦଯ। ଜନ୍ମନକ୍ଷତ୍ରପୀଡାସୁ ଯାନ୍ତି ଵୈଗୁଣ୍ଯତାଂ ଯତଃ। ସ୍ପୃଶନ୍ତେ ତେନ ଦୋଷେଣ ତତସ୍ତା ଗ୍ରହଭକ୍ତିଷୁ ।। ୫୩.
ଏହି ତାରାଗ୍ରହମାନେ ଭାର୍ଗବ ଆଦି ଉପରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ; ଜନ୍ମ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ପୀଡ଼ା ହେଲେ, ସେମାନେ ଅଶୁଭ ହୋଇଯାନ୍ତି ଏବଂ ଏହି ଦୋଷ ଦ୍ୱାରା ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରନ୍ତି।
ସର୍ଵଗ୍ରହାଣାମେତେଷାମାଦିରାଦିତ୍ଯ ଉଚ୍ଯତେ। ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ଶୁକ୍ରସ୍ତୁ କେତୂନାଞ୍ଚୈଵ ଧୂମଵାନ୍ ।। ୫୩.
ସମସ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ପ୍ରଥମ ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ତାରା ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ର ଏବଂ ଉଲ୍କାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଧୂମ୍ର ଅଟା (କେତୁ) ସର୍ବୋପରି।
ଧ୍ରୁଵଃ କାଲୋ ଗ୍ରହାଣାଂ ତୁ ଵିଭକ୍ତାନାଂ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ । ନକ୍ଷତ୍ରାଣାଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠା ସ୍ଯାଦଯନାନାଂ ତଥୋତ୍ତରମ୍ ।। ୫୩.
ଧ୍ରୁବ ହେଉଛି ଚାରି ଦିଗରେ ବିଭକ୍ତ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ପାଇଁ କାଳ ଚିହ୍ନ; ନକ୍ଷତ୍ରମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶ୍ରବିଷ୍ଠା ସର୍ବୋପରି ଏବଂ ଅୟନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଉତ୍ତର ଅୟନ ପ୍ରଥମ।
ଵର୍ଷାଣାଞ୍ଚାପି ପଞ୍ଚାନାମାଦ୍ଯଃ ସଂଵତ୍ସରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଋତୂନାଂ ଶିଶିରଞ୍ଚାପି ମାସାନାଂ ମାଘ ଏଵ ଚ ।। ୫୩.
ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ବର୍ଷକୁ ସଂବତ୍ସର ଭାବେ ଗଣାଯାଏ; ଋତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶିଶିର ଏବଂ ମାସମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମାଘ ସର୍ବୋପରି।
ପକ୍ଷାଣାଂ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ତୁ ତିଥୀନାଂ ପ୍ରତିପତ୍ତଥା। ଅହୋରାତ୍ରଵିଭାଗାନାମହଶ୍ଚାପି ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ।। ୫୩.
ପକ୍ଷମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ପ୍ରଥମ; ତିଥିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରତିପଦ ଏବଂ ଦିନ ରାତି ବିଭାଗରେ ଦିନ ସର୍ବୋପରି ଗଣାଯାଏ।
ମୁହୂର୍ତ୍ତାନାଂ ତଥୈଵାଦିର୍ମୁହୂର୍ତ୍ତୋ ରୁଦ୍ରଦୈଵତଃ। ଅକ୍ଷ୍ଣୋଶ୍ଚାପି ନିମେଷାଦିଃ କାଲଃ କାଲଵିଦୋ ମତଃ ।। ୫୩.
ମୁହୂର୍ତ୍ତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପ୍ରଥମ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ରୁଦ୍ର ଦେବତାଙ୍କ ସମ୍ବନ୍ଧୀ; ଚକ୍ଷୁର ବିଭାଗରେ ନିମେଷକୁ କାଳର ଆରମ୍ଭ ଭାବେ କାଳଜ୍ଞମାନେ ଗଣନା କରନ୍ତି।
ଶ୍ରଵଣାନ୍ତଂ ଶ୍ରଵିଷ୍ଠାଦିଯୁଗଂ ସ୍ଯାତ୍ ପଞ୍ଚଵାର୍ଷିକମ୍। ଭାନୋର୍ଗତିଵିଶେଷେଣ ଚକ୍ରଵତ୍ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ।। ୫୩.
ଶ୍ରବିଷ୍ଠାରୁ ଆରମ୍ଭ ହୋଇ ଶ୍ରବଣ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯୁଗଟି ପାଞ୍ଚ ବର୍ଷର ହୁଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ବିଶେଷ ଗତି ଦ୍ୱାରା ଏହା ଚକ୍ର ପରି ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ।
ଦିଵାକରଃ ସ୍ମୃତସ୍ତସ୍ମାତ୍କାଲସ୍ତଂ ଵିଦ୍ଧି ଚେଶ୍ଵରମ୍। ଚତୁର୍ଵନିଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତକନିଵର୍ତ୍ତକଃ ।। ୫୩.
ଏହିପରି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ କାଳ ଭାବେ ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ସେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଜୀବମାନଙ୍କ କାର୍ଯ୍ୟ ଆରମ୍ଭ ଓ ସମାପ୍ତ କରିଥିବା ନାୟକ ଭାବେ ଜଣା।
ଇତ୍ଯେଷ ଜ୍ଯୋତିଷାମେଵ ସନ୍ନିଵେଶୋଽର୍ଥନିଶ୍ଚଯାତ୍। ଲୋକସଂଵ୍ଯଵହାରାର୍ଥମୀଶ୍ଵରେଣ ଵିନିର୍ମିତଃ ।। ୫୩.
ଏହି ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଅର୍ଥ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ପାଇଁ ଲୋକ ଚାଳିତ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟରେ ଈଶ୍ବରଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ମିତ।
ଉତ୍ପନ୍ନଃ ଶ୍ରଵଣେନାସୌ ସଂକ୍ଷିପ୍ତଶ୍ଚ ଧ୍ରୁଵେ ତଥା। ସର୍ଵତୋଽନ୍ତେଷୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣୋ ଵୃକ୍ଷାକାର ଇତି ସ୍ଥିତିଃ ।। ୫୩.
ଏହା ଶ୍ରବଣରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ଧ୍ରୁବରେ ସଂକ୍ଷିପ୍ତ ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅନ୍ତରେ ବିସ୍ତୃତ; ଏହାର ଆକୃତି ଗଛ ପରି — ଏହି ଅବସ୍ଥା।
ବୁଦ୍ଧିପୂର୍ଵମ୍ଭଗଵତା କଲ୍ପାଦୌ ସଂପ୍ରକୀର୍ତିତଃ। ସାଶ୍ରଯଃ ସୋଽଭିମାନୀ ଚ ସର୍ଵସ୍ଯ ଜ୍ଯୋତିରାତ୍ମକଃ। ଵିଶ୍ଵରୂପଃ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିଣାମୋଽଯମଦ୍ଭୁତଃ ।। ୫୩.
କଳ୍ପର ଆରମ୍ଭରେ ଭଗବାନ ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଏହାକୁ ବର୍ଣ୍ଣନ କରିଥିଲେ; ଏହାର ଆଧାର ଅଛି, ଅଭିମାନ ଅଛି, ସମସ୍ତ ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ମୂଳ ଏବଂ ପ୍ରଧାନର ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ରୂପ ପରିଣାମ।