ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋ ବୃହତ୍ସାମା ଷଡ୍ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତ ପୁଷ୍ପଵାନ୍। ତାମ୍ରଵର୍ଣଶ୍ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଃ ସହଚାରିଵିଷାଣିତଃ ॥ ୮.

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ବୃହତ୍ସାମ, ଷଡ୍ଦନ୍ତ, ଦନ୍ତପୁଷ୍ପବାନ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ—ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସହଚର ଓ ଦଂତରେ ଶୋଭିତ।

ଅନ୍ଵଯେ ଚାସ୍ଯ ଜାଯନ୍ତେ ଲମ୍ବୋଷ୍ଠାଶ୍ଚାରୁଦର୍ଶିନଃ। ଶ୍ଯାମାଃ ସୁଦର୍ଶନାଶ୍ଚଣ୍ଡା ନାନାପୀଡାଯତାନନାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ମୋଟା ଓଠ, ରୂପଶୀ ମୁହଁ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୀଡାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵାମଦେଵୋଽଞ୍ଜନଶ୍ଯାମଃ ସାମ୍ନୋ ଜଜ୍ଞେଽଥ ଵାମନଃ। ଭାର୍ଯା ଚୈଵାଙ୍ଗଦା ତସ୍ଯ ନୀଲଵଲ୍ଲକ୍ଷଣୌ ସୁତୌ ॥ ୮.

ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନ ରଙ୍ଗର ବାମଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବାମନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଆଙ୍ଗଦା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ନୀଳଲତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଚଣ୍ଡଶ୍ଚାତ୍ରଶିରୋ ଗ୍ରୀଵା ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କାସ୍ତରସ୍ଵିନଃ। ନରୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କୁଲେ ତେଷାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵିକୃତା ଗଜାଃ ॥ ୮.

ସେଠାରେ ଚଣ୍ଡଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଥିଲା ଥମ୍ଭା ପରି, ଛାତି ଚଉଡ଼ା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ବଂଶରେ ମାନବମାନେ ବାନ୍ଧିଥିବା ବିକୃତ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ସୁପ୍ରତୀକସ୍ତୁ ରୂପେଣ ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ଗଜଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରହାରୀ ସମ୍ପାତୀ ପୃଥୁଶ୍ଚିତ୍ତିସୁତାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୮.

ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ରୂପରେ କୌଣସି ହାତୀ ସମାନ ନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ହେଲେ ପ୍ରହାରୀ, ସମ୍ପାତୀ ଓ ପୃଥୁଚିତ୍ତି।

ପଶଵୋ ଦୀର୍ଘତାଲ୍ଵୌଷ୍ଠାଃ ସୁଵିଭକ୍ତଶିରୋଦରାଃ। ଜାଯନ୍ତେ ମୃଦୁସମ୍ଭୂତା ଵଂଶେ ତସ୍ଯ ମତଙ୍ଗଜାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଦୀର୍ଘ ତାଳୁ ଓ ଓଠ, ଭଲ ଆକୃତିର ମୁଣ୍ଡ ଓ ପେଟ ଥିବା, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ମାତଙ୍ଗ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଅଞ୍ଜନାଦଞ୍ଜନା ସାମ୍ନୋ ଵିଜଜ୍ଞେ ଚାଞ୍ଜନାଵତୀ। ଏଵଂ ମାତା ତଯୋଶ୍ଚାପି ପ୍ରଥିତାଯୁରଜଃସୁତୌ ॥ ୮.

ଅଞ୍ଜନାରୁ ଅଞ୍ଜନା ଓ ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନାବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କର ମାଆ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ଆୟୁରଜଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ମହାଵିଭକ୍ତଶିରସଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଜୀମୂତସନ୍ନିଭାଃ। ସୁଦର୍ଶନାଃ ସୁଵର୍ଷ୍ମାଣଃ ପଦ୍ମାଭାଃ ପରିମଣ୍ଡଲାଃ। ଶୂନାଃ ପୀତାଯତମୁଖା ଗଜାସ୍ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେଽଭଵନ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଭାଗ ଭାଗ ମୁଣ୍ଡ, ମୃଦୁ ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗ, ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଗୋଲାକାର, ଦାନ୍ତ ନଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଲମ୍ବା ମୁହଁ ଥିବା ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଜଜ୍ଞେ ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସାମ୍ନଃ ପିଙ୍ଗଲା କୁମୁଦଦ୍ଯୁତିଃ। ପିଙ୍ଗଲାଯାଃ ସୁତୌ ତସ୍ଯା ମହାପଦ୍ମୋର୍ମିମାଲିନୌ ॥ ୮.

ଚନ୍ଦ୍ରମସ ଓ ସାମ୍ନରୁ ପିଙ୍ଗଳା, କୁମୁଦ ର ଚାଁଦି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପିଙ୍ଗଳାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ମହାପଦ୍ମ ଓ ଉର୍ମିମାଳୀ।

ସମାଯଵରଦାଂଶ୍ଚଣ୍ଡାନ୍ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧବଲିନୋଦରାନ୍ । ହସ୍ତିଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରିଯାନ୍ନାଗାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତସ୍ଯ କୁଲୋଦ୍ଭଵାନ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ସମାନ ଦାନ ଥିବା, ଭୟଙ୍କର, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପେଟ ଥିବା, ହାତୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରିୟ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଏତାନ୍ ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯାର୍ଥେ ଜଗୃହୁଃ ସୁରାଃ। କୃତାର୍ଥୈଶ୍ଚ ଵିସୃଷ୍ଟାସ୍ତୈଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ଦିଶଃ ॥ ୮.

ଦେବତାମାନେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଏହିମାନେକୁ ନେଇଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ମାନେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ପଠାଯିଥିଲେ।

ଏତେଷାମନ୍ଵଯେ ଜାତାନ୍ ଵିନୀତାଂସ୍ତ୍ରିଦଶା ଦଦୁଃ । ଅଙ୍ଗାଯ ଲୋମପାଦାଯ ସୂତ୍ରକାରାଯ ଵୈ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥ ୮.

ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିକ୍ଷିତ ହାତୀମାନେକୁ ଦେବତାମାନେ ଅଙ୍ଗ, ଲୋମପାଦ ଓ ସୂତ୍ରକାରଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।

ଦ୍ଵିରଦୋ ଦ୍ଵିରଦାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ହସ୍ତାଦ୍ଧସ୍ତୀ କରାତ୍କରୀ। ଵରଣାଦ୍ଵାରଣୋ ଦନ୍ତୀ ଦନ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଗର୍ଜନାଦ୍ଗଜଃ ॥ ୮.

ଦୁଇଟି ଦାନ୍ତ ଥିବାରୁ ହାତୀକୁ ଦ୍ୱିରଦ, ହସ୍ତ ରୁ ହସ୍ତୀ, କର ରୁ କରୀ, ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ବରଣ, ଦାନ୍ତ ଥିବାରୁ ଦନ୍ତୀ, ଗର୍ଜନ କରିବାରୁ ଗଜ ବୋଲାଯାଏ।

କୁଞ୍ଜରଃ କୁଞ୍ଜଚାରିତ୍ଵାନ୍ନାଗୋ ନଗଵିରୋଧତଃ । ମତଙ୍ଗାଦିତି ମାତଙ୍ଗୋ ଦ୍ଵିପୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ସ୍ମୃତଃ। ସାମଜଃ ସାମଜାତତ୍ଵାଦିତି ନିର୍ଵଚନକ୍ରମଃ ॥ ୮.

କୁଞ୍ଜର ଭାବରୁ କୁଞ୍ଜର, ପାହାଡ଼ ସହ ବିରୋଧ କରିବାରୁ ନାଗ, ମତଙ୍ଗ ରୁ ମାତଙ୍ଗ, ଦୁଇ ଭାବରୁ ଦ୍ୱିପ, ସାମ୍ନରୁ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ସାମଜ — ଏହି ଭାବରେ ନାମର ଅର୍ଥ।

ଏଷାଂ ଜିହ୍ଵାପରାଵୃତ୍ତିରିଵାକ୍ତଂ ହ୍ଯଗ୍ନିଶାପଜମ୍। ବଲସ୍ଯାନଵତୋ ଯା ତୁ ଯା ଚୈଷାଂ ଗୂଢମୁଷ୍କତା। ଉଭଯଂ ଦନ୍ତିନାମେତତ୍ସ୍ଵଯମ୍ଭୂସୂରଶାପଜମ୍ ॥ ୮.

ଏମାନଙ୍କ ଜିଭ ଫେରିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା। ଶକ୍ତି ଅଭାବ ଓ ଲୁଚା ଲିଙ୍ଗ ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା।

ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। କନ୍ଯାସୁ ଜାତା ଦିଙ୍ନାଗୈର୍ନାନାସାତ୍ତ୍ଵାସ୍ତତୋ ଗଜାଃ ॥ ୮.

ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ହାତୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ସମ୍ଭୂତିଶ୍ଚ ପ୍ରଭୂତିଶ୍ଚ ନାମନିର୍ଵଚନଂ ତଥା। ଏତଦ୍ଗଜାନାଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଯେଷାଂ ରାଜା ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୮.

ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ, ଏବଂ ନାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ଗଜମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ରାଜା ଭିଭାବସୁ, ସମ୍ପର୍କରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

କୌଶିକାଦ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ଅଞ୍ଜନସ୍ଯୈକମୂଲସ୍ଯ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ନାଗଵନନ୍ତୁ ତତ୍ ॥ ୮.

କୌଶିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମୁଦ୍ରରୁ, ତାପରେ ଗଙ୍ଗାରୁ; ଅଞ୍ଜନଙ୍କ ଏକ ମୂଳରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ନାଗବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଉତ୍ତରା ତସ୍ଯ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣଞ୍ଚ ଯତ୍। ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦାତ୍କରୂଷେଭ୍ଯଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ଯ ତଦ୍ଵନମ୍ ॥ ୮.

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଓ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ, ଗଙ୍ଗାର ଉଦ୍ଭେଦ କରୂଷ ଭୂମିରୁ ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ନାଗବନ ଅଛି।

ଅପରେଣୋତ୍କଲାଚ୍ଚୈଵ ହ୍ଯାଵେଦିଭ୍ଯଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। ଏକଭୂତାତ୍ମନୋସ୍ଯୈତଦ୍ଵାମନସ୍ଯ ଵନଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୮.

ଉତ୍ତର ଦିଗର ଏକ ସୀମା ଓ ଆବେଦି ନାମକ ସ୍ଥାନରୁ ପଞ୍ଚମ ସୀମା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏହି ଅଞ୍ଚଳକୁ ବାମନ ଦେବତାଙ୍କର ଅରଣ୍ୟ ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଅପରେଣ ତୁ ଲୌହିତ୍ଯମାସିନ୍ଧୋଃ ପଶ୍ଚିମେନ ତୁ। ଯମସ୍ଯୈତଦ୍ଵନଂ ପ୍ରୋକ୍ତମନୁପର୍ଵତମେଵ ତତ୍ ॥ ୮.

ଏକ ଅନ୍ୟ ସୀମା ହେଉଛି ଲୌହିତ୍ୟ ନଦୀ, ଏବଂ ସମୁଦ୍ରର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଯମଙ୍କର ଏହି ଅରଣ୍ୟ ପର୍ବତ ଶୃଙ୍ଗ ଛାଡ଼ି ଚାଲିଛି ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଏ।

ଭୂତିର୍ଵିଜଜ୍ଞେ ଭୂତାଂଶ୍ଚ ରୁଦ୍ରସ୍ଯାନୁଚରାନ୍ ପ୍ରଭୋଃ। ସ୍ଥୂଲାନ୍ କୃଶାଂଶ୍ଚ ଦୀର୍ଘାଂଶ୍ଚ ଵାମନାନ୍ ହ୍ରସ୍ଵକାନ୍ ସମାନ୍ ॥ ୮.

ଭୂତି ନାମକ ଦେବୀ ଭୂତମାନେ ଓ ରୁଦ୍ରଙ୍କର ସେବକମାନେଙ୍କୁ ଜନ୍ମ ଦେଲେ—କିଏ ମୋଟା, କିଏ ଶୁକ୍ଲା, କିଏ ଲମ୍ବା, କିଏ ଛୋଟ, କିଏ ସମାନ ଉଚ୍ଚତାର।

ଲମ୍ବକର୍ଣାନ୍ ପ୍ରଲମ୍ବୋଷ୍ଠାନ୍ ଲମ୍ବଜିହ୍ଵାସ୍ତନୋଦରାନ୍। ଏକରୂପାନ୍ ଦ୍ଵିରୂପାଂଶ୍ଚ ଲମ୍ବସ୍ଫିକ୍ସ୍ଥୂଲପିଣ୍ଡିକାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ଲମ୍ବା କାନ, ଲମ୍ବା ଓଠ, ଲମ୍ବା ଜିଭ୍, ଲମ୍ବା ଛାତି ଓ ଉଦର ଥିବା; କିଏ ଏକ ଆକୃତି, କିଏ ଦୁଇଟି ଆକୃତି, କିଏ ଲମ୍ବା ପିଛ ଓ ମୋଟା ପିଣ୍ଡି ଥିବା।

ସରୋଵରସମୁଦ୍ରାଦିନଦୀପୁଲିନଵାସିନଃ। କୃଷ୍ଣାନ୍ ଗୌରାଂଶ୍ଚ ନୀଲାଂଶ୍ଚ ଶ୍ଵେତାଂଶ୍ଚ ଲୋହିତାରୁଣାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀ ତଟରେ ବାସ କରନ୍ତି; କିଏ କଳା, କିଏ ଗୋରା, କିଏ ନୀଳ, କିଏ ଧଳା, କିଏ ଲାଲ ଓ ରକ୍ତ ରଙ୍ଗର।

ବଭ୍ରୂନ୍ ଵୈ ଶବଲାନ୍ ଧୂମ୍ରାନ୍ କଦ୍ରୂନ୍ ରାସଭଦାରୂଣାନ୍। ମୁଞ୍ଜକେଶାନ୍ ହୃଷୀକେଶାନ୍ ସର୍ପଯଜୋପଵୀତିନଃ ॥ ୮.

କିଏ ବାଦାମି, କିଏ ଚିଟିକିତା, କିଏ ଧୂସର, କିଏ ହଳଦିଆ, କିଏ ଗଧା ପରି କଠୋର; କିଏ ମୁଞ୍ଜ ଘାସ ପରି କେଶ, କିଏ ଉଠା କେଶ, କିଏ ସର୍ପକୁ ଜନ୍ୟ ବ୍ରତ ଦାଗିଛନ୍ତି।

ଵିସୃଷ୍ଟାକ୍ଷାନ୍ ଵିରୂପାକ୍ଷାନ୍ କୃଶାକ୍ଷାନେକଲୋଚନାନ୍। ବହୁଶୀର୍ଷାନ୍ ଵିଶୀର୍ଷାଂଶ୍ଚ ଏକଶୀର୍ଷାଂଶ୍ଚ ଶୀର୍ଷକାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ଉଭା ଆଖି, କିଏ ବିକୃତ ଆଖି, କିଏ ଶୁକ୍ଲା ଆଖି, କିଏ ଅନେକ ଆଖି; କିଏ ଅନେକ ମୁଣ୍ଡ, କିଏ ମୁଣ୍ଡ ନାହିଁ, କିଏ ଏକ ମୁଣ୍ଡ ଥିବା।

ଚଣ୍ଡାଂଶ୍ଚ ଵିକଟାଂଶ୍ଚୈଵ ଵିରୋମାନ୍ ରୋମଶାଂସ୍ତଥା। ଅନ୍ଧାଂସ୍ଵ ଜଟିଲାଂଶ୍ଚୈଵ କୁଞ୍ଜାନ୍ ହେଷକଵାମନାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ଭୟଙ୍କର, କିଏ ଭୀଷଣ ଆକୃତିର, କିଏ ରୋମଶ, କିଏ ବହୁତ ରୋମଶ; କିଏ ଅନ୍ଧ, କିଏ ଜଟାଧାରୀ, କିଏ ବାମନ, କିଏ ଘୋଡ଼ା ପରି ହିଁହିଁ କରୁଥିବା।

ସରୋଵରସମୁଦ୍ରାଦିନଦୀପୁଲିନସେଵିନଃ। ଏକକର୍ଣାନ୍ ମହାକର୍ଣାନ୍ ଶଙ୍କୁକର୍ଣାନକର୍ଣିକାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ହ୍ରଦ, ପୋଖରୀ, ସମୁଦ୍ର ଓ ନଦୀ ତଟରେ ବାସ କରନ୍ତି; କିଏ ଏକ କାନ, କିଏ ବଡ଼ କାନ, କିଏ ଶଂଖ ପରି କାନ, କିଏ କାନ ନଥିବା।

ଦଂଷ୍ଟ୍ରିଣୋ ନଖିନଶ୍ଚୈଵ ନିର୍ଦ୍ଦନ୍ତାଂଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜିହ୍ଵକାନ୍। ଏକହସ୍ତାନ୍ ଦ୍ଵିହସ୍ତାଂଶ୍ଚ ତ୍ରିହସ୍ତାଂଶ୍ଚାପ୍ଯହସ୍ତକାନ୍ ॥ ୮.

କିଏ ଦାଁତ ଥିବା, କିଏ ନଖ ଥିବା, କିଏ ଦାଁତ ନଥିବା, କିଏ ଦୁଇ ଜିଭ୍ ଥିବା; କିଏ ଏକ ହାତ, କିଏ ଦୁଇ ହାତ, କିଏ ତିନି ହାତ, କିଏ ହାତ ନଥିବା।