ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ ଏଵ କାଲଶ୍ଚାଗ୍ନିଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଦଶାତ୍ମା ପ୍ରଜାପତିଃ। ତପତ୍ଯେଷ ଦ୍ଵିଜଶ୍ରେଷ୍ଟାସ୍ତ୍ରୈଲୋକ୍ଯଂ ସଚରାଚରମ୍ ।। ୫୩.

ସେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ହେଉଛନ୍ତି ସମୟ, ଅଗ୍ନି ଓ ଦ୍ୱାଦଶ ରୂପରେ ପ୍ରଜାପତି; ହେ ଦ୍ୱିଜଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେ ଏହି ତିନି ଜଗତ—ଚଳାଚଳ ସମେତ—କୁ ତାପି ରଖନ୍ତି।

ସ ଏଷ ତେଜସାଂ ରାଶିଃ ସମସ୍ତଃ ସାର୍ଵଲୌକିକଃ। ଉତ୍ତମଂ ମାର୍ଗମାସ୍ଥାଯ ଵାଯୋଭାଭିରିଦଞ୍ଜଗତ୍। ପାର୍ଶ୍ଵମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚୈଵ ତାପଯତ୍ଯେଷ ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୩.

ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସମସ୍ତ ତେଜର ଏକାତ୍ମ ରାଶି, ସମସ୍ତ ଜଗତର; ସର୍ବୋତ୍ତମ ପଥ ଧରି, ବାୟୁର ତେଜରେ, ସେ ଏହି ଜଗତକୁ ପାର୍ଶ୍ୱ, ଉପର, ତଳ—ସବୁଦିଗରୁ ତାପି ରଖନ୍ତି।

ରଵେରଶ୍ମିସହସ୍ରଂ ଯତ୍ ପ୍ରାଙ୍ମଯା ସମୁଦାହୃତମ୍ । ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠାଃ ପୁନଃ ସପ୍ତ ରଶ୍ମଯୋ ଗ୍ରହଯୋନଯଃ ।। ୫୩.

ମୁଁ ପୂର୍ବରୁ ଯେଉଁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର ରଶ୍ମି ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଥିଲି, ସେଗୁଡ଼ିକ ମଧ୍ୟରୁ ସାତଟି ସର୍ବୋତ୍ତମ, ଏହି ରଶ୍ମିମାନେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ମୂଳ।

ସୁଷୁମ୍ନୋ ହରିକେଶଶ୍ଚ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ତଥୈଵ ଚ। ଵିଶ୍ଵଶ୍ରଵାଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ଯଃ ସଂଯଦ୍ଵସୁରତଃ ପରମ୍ । ଅର୍ଵାଵସୁଃ ପୁନଶ୍ଚାନ୍ଯୋ ମଯା ଚାତ୍ର ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ ।। ୫୩.

ସୁଷୁମ୍ଣା, ହରିକେଶ, ବିଶ୍ୱକର୍ମା, ବିଶ୍ୱଶ୍ରବା, ସଂୟଦ୍ବସୁ ଓ ଅର୍ବ୍ବାବସୁ—ଏହି ସବୁ ରଶ୍ମିମାନେ ମୁଁ ଏଠାରେ କହିଛି।

ସୁଷୁମ୍ନଃ ସୂର୍ଯରଶ୍ମିସ୍ତୁ କ୍ଷୀଣଂ ଶଶିନମେଧଯନ୍। ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵପ୍ରଭାଵୋଽସୌ ସୁଷୁମ୍ନଃ ପରିକୀର୍ତ୍ଯତେ ।। ୫୩.

ସୁଷୁମ୍ଣା ହେଉଛି ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏମିତି ଏକ ରଶ୍ମି, ଯାହା କ୍ଷୀଣ ଚନ୍ଦ୍ରକୁ ପୋଷଣ କରେ; ଏହାର ତେଜ ତିର୍ଯ୍ୟକ ଓ ଉପରକୁ ପ୍ରସାରିତ, ଏହାକୁ ସୁଷୁମ୍ଣା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ହରିକେଶଃ ପୁରସ୍ତ୍ଵାଦ୍ଯା ଋକ୍ଷଯୋନିଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ଯତେ। ଦକ୍ଷିଣେ ଵିଶ୍ଵକର୍ମା ତୁ ରଶ୍ମିର୍ଵର୍ଦ୍ଧଯତେ ବୁଧମ୍ ।। ୫୩.

ହରିକେଶ ପ୍ରଥମ ଏବଂ ମୁଖ୍ୟ, ତାହାକୁ ତାରାମାନଙ୍କର ମୂଳ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ବିଶ୍ୱକର୍ମା ରଶ୍ମି ବୁଧକୁ ବଢ଼ାଏ।

ଵିଶ୍ଵଶ୍ରଵାସ୍ତୁ ଯଃ ପଶ୍ଚାତ୍ ଶୁକ୍ରଯୋନିଃ ସ୍ମୃତୋ ବୁଧୈଃ। ସଂଯଦ୍ଵସୁଶ୍ଚ ଯୋ ରଶ୍ମିଃ ସା ଯୋନିର୍ଲୋହିତସ୍ଯ ଚ ।। ୫୩.

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ବିଶ୍ୱଶ୍ରବାକୁ ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଶୁକ୍ରର ମୂଳ ବୋଲି ଜାଣନ୍ତି; ସଂୟଦ୍ବସୁ ହେଉଛି ଯେଉଁ ରଶ୍ମି, ତାହା ମଙ୍ଗଳର ମୂଳ।

ଷଷ୍ଠସ୍ତ୍ଵର୍ଵାଵସୂ ରଶ୍ମିର୍ଯୋନିସ୍ତୁ ସ ବୃହସ୍ପତେଃ। ଶନୈଶ୍ଚରଂ ପୁନଶ୍ଚାପି ରଶ୍ମିରାପ୍ଯାଯତେ ସ୍ଵରାଟ୍ ।। ୫୩.

ଷଷ୍ଠ ରଶ୍ମି ଅର୍ବ୍ବାବସୁ, ସେହିଁଠିଏ ବୃହସ୍ପତିଙ୍କର ମୂଳ; ପୁଣି ଏକ ରଶ୍ମି ଅଛି, ସେ ଶନିକୁ ପୋଷଣ କରେ, ତାହାକୁ ସ୍ୱରାଟ୍ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏଵଂ ସୂର୍ଯପ୍ରଭାଵେଣ ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରତାରକାଃ। ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତେ ଵିଦିତାଃ ସର୍ଵା ଵିଶ୍ଵଞ୍ଚୈଦଂ ପୁନର୍ଜଗତ୍ । ନକ୍ଷୀଯନ୍ତେ ପୁନସ୍ତାନି ତସ୍ମାନ୍ନକ୍ଷତ୍ରତା ସ୍ମୃତା ।। ୫୩.

ଏଭଳି ସୂର୍ଯ୍ୟର ତେଜରେ ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ରମାନେ ବଢ଼ନ୍ତି, ଏହା ସବୁ ଜଣାଶୁଣା; ଏହି ସମସ୍ତ ଜଗତ ପୁନି ନୂତନ ହୁଏ; ପୁଣି ସେହି ତାରାମାନେ କମିଯାଆନ୍ତି, ତେଣୁ ସେମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ବୋଲି ପରିଚିତ।

କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯେତାନି ଵୈ ପୂର୍ଵମାପତନ୍ତି ଗଭସ୍ତିଭିଃ। ତେଷାଂ କ୍ଷେତ୍ରାଣ୍ଯଥାଦତ୍ତେ ସୂର୍ଯୋ ନକ୍ଷତ୍ରତାଙ୍ଗତଃ ।। ୫୩.

ଏହି କ୍ଷେତ୍ରମାନେ ପ୍ରଥମେ ରଶ୍ମିମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଅନ୍ତି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ନକ୍ଷତ୍ର ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରି, ସେମାନଙ୍କର କ୍ଷେତ୍ର ଅନୁଯାୟୀ ଗ୍ରହଣ କରନ୍ତି।

ତୀର୍ଣାନାଂ ସୁକୃତେନେହ ସୁକୃତାନ୍ତେ ଗ୍ରହାଶ୍ରଯାତ୍ । ତାରାଣାଂ ତାରକା ହ୍ଯେତାଃ ଶୁକ୍ଲତ୍ଵାଚ୍ଚୈଵ ତାରକାଃ ।। ୫୩.

ଏଠାରେ ନିଜର ଭଲ କାମରେ ଯେଉଁମାନେ ପାର ହୋଇଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଭଲ କାମ ଶେଷରେ ଗ୍ରହମାନଙ୍କର ଆଶ୍ରୟରେ ଏହି ତାରାମାନେ ନକ୍ଷତ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି; ଏବଂ ସେମାନେ ଧଳା ଥିବାରୁ ତାରା ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଦିଵ୍ଯାନାଂ ପାର୍ଥିଵାନାଞ୍ଚ ନୈଶାନାଞ୍ଚୈଵ ସର୍ଵଶଃ । ଆଦାନାନ୍ନିତ୍ଯମାଦିତ୍ଯସ୍ତମସାଂ ତେଜସାଂ ମହାନ୍ ।। ୫୩.

ଦେବତା, ପୃଥିବୀ ଓ ରାତିର ସମସ୍ତ ଉପାଦାନ ନେଇ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସଦା ଅନ୍ଧକାର ଓ ତେଜ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ସୁଵତି ସ୍ପନ୍ଦନାର୍ଥେ ଚ ଧାତୁରେଷ ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ସଵନାତ୍ତେଜସୋଽପାଞ୍ଚ ତେନାସୌ ସଵିତା ମତଃ ।। ୫୩.

ଚଳନ ଓ ସ୍ପନ୍ଦନ ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱକୁ ଦେଖାଯାଏ; ସବନ କ୍ରମରେ ତେଜ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଏହି କାରଣରୁ ସେ ସବିତା ବୋଲି ମନାଯାନ୍ତି।

ବହ୍ଵର୍ଥଶ୍ଚନ୍ଦ୍ର ଇତ୍ଯେଷ ହ୍ଲାଦନେ ଧାତୁରିଷ୍ଯତେ । ଶୁକ୍ଲତ୍ଵେ ଚାମୃତତ୍ଵେ ଚ ଶୀତତ୍ଵେ ଚ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୫୩.

ଚନ୍ଦ୍ର ଅନେକ କାମରେ ଲାଗେ; ଶୀତଳତା ପାଇଁ ଏହି ତତ୍ତ୍ୱ ଆବଶ୍ୟକ, ଧଳାପଣ, ଅମରତ୍ୱ ଓ ଶୀତଳତାରେ ଏହାକୁ ଦେଖାଯାଏ।

ସୁର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଦିଵ୍ଯେ ମଣ୍ଡଲେ ଭାସ୍ଵରେ ଖଗେ। ଜ୍ଵଲତ୍ତେଜୋମଯେ ଶୁକ୍ଲେ ଵୃତ୍ତକୁମ୍ଭନିଭେ ଶୁଭେ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଦିବ୍ୟ, ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ଆକାଶମଣ୍ଡଳରେ, ତେଜରେ ଜ୍ୱଳନ୍ତ, ଧଳା, ଗୋଲାକାର ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ କୁମ୍ଭ ଭଳି ଶୋଭାମୟ।

ଘନତୋଯାତ୍ମକଂ ତତ୍ର ମଣ୍ଡଲଂ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଘନତେଜୋମଯଂ ଶୁକ୍ଲଂ ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୩.

ସେଠାରେ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ଘନ ଜଳରୁ ଗଠିତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ ହେଉଛି ଧଳା ଏବଂ ଘନ ଆଲୋକରୁ ତିଆରି।

ଵିଶନ୍ତି ସର୍ଵଦେଵାସ୍ତୁ ସ୍ଥାନାନ୍ଯେତାନି ସର୍ଵଶଃ। ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ଋକ୍ଷସୂର୍ଯଗ୍ରହାଶ୍ରଯାଃ ।। ୫୩.

ସମସ୍ତ ଦେବତାମାନେ ଏହି ସ୍ଥାନଗୁଡ଼ିକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି; ପ୍ରତ୍ୟେକ ମନ୍ବନ୍ତରରେ ସେମାନେ ତାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ସହିତ ଜଡିତ।

ତାନି ଦେଵଗୃହାଣ୍ଯେଵ ତଦାଖ୍ଯାସ୍ତେ ଭଵନ୍ତି ଚ। ସୌରଂ ସୂର୍ଯୋ ଵିଶସ୍ଥାନଂ ସୌମ୍ଯଂ ସୋମସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୩.

ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଘର ଭାବରେ ଅଛି, ଏବଂ ସେମାନଙ୍କ ନାମରେ ଡାକାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘରକୁ, ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଶୌକ୍ରଂ ଶୁକ୍ରୋ ଵିଶସ୍ଥାନଂ ଷୋଡଶାର୍ଚ୍ଚିଃ ପ୍ରତାପଵାନ୍। ବୃହଦ୍ବୃହସ୍ପତିଶ୍ଚୈଵ ଲୋହିତଶ୍ଚୈଵ ଲୌହିତଃ । ଶାନୈଶ୍ଚରଂ ତଥା ସ୍ଥାନଂ ଦେଵ ଶ୍ଚୈଵ ଶନୈଶ୍ଚରଃ ।। ୫୩.

ଶୁକ୍ର ଶୁକ୍ର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି, ଯାହା ଷୋଳ ରଶି ଓ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ; ବୃହସ୍ପତି ଓ ଲୋହିତ (ମଙ୍ଗଳ) ତାଙ୍କ ଘରକୁ, ଶନି ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଘରକୁ ପ୍ରବେଶ କରନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯରଶ୍ମିସଂଯୋଗାତ୍ ସଂପ୍ରକାଶାତ୍ମିକାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଃ ସଵିତୁଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣ ସହିତ ଯୋଗ ହେବାରୁ ସେମାନେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଗୁଣର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ସୂର୍ଯ୍ୟର ବ୍ୟାସ ନବହଜାର ଯୋଜନା ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତ୍ରିଗୁଣସ୍ତସ୍ଯ ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଡଲଞ୍ଚ ପ୍ରମାଣତଃ। ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ସୂର୍ଯଵିସ୍ତାରାଦ୍ଵିସ୍ତାରଃ ଶଶିନଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟର ବିସ୍ତାର ତିନିଗୁଣ ଅଟେ, ଏବଂ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏହି ଅନୁସାରେ ମାପାଯାଏ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବିସ୍ତାର ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୁଇଗୁଣ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତୁଲ୍ଯସ୍ତଯୋସ୍ତୁ ସ୍ଵର୍ଭାନୁର୍ଭୂତ୍ଵାଧସ୍ତାତ୍ ପ୍ରସର୍ପତି। ଉଦ୍ଧୃତ୍ଯ ପାର୍ଥିଵଚ୍ଛାଯାଂ ନିର୍ମିତୋ ମଣ୍ଡଲାକୃତିଃ ।। ୫୩.

ସ୍ୱର୍ଭାନୁ, ଦୁଇଁଜଣଙ୍କ ସମାନ ହୋଇ, ସେମାନଙ୍କ ତଳେ ଚଳିଯାନ୍ତି, ପୃଥିବୀର ଛାୟା ଉଠାଇ ନେଇ, ଏକ ମଣ୍ଡଳ ଆକାର ଧାରଣ କରନ୍ତି।

ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ବୃହତ୍ ସ୍ଥାନନ୍ନିର୍ମିତଂ ଯତ୍ତମୋମଯମ୍। ଆଦିତ୍ଯାତ୍ତଚ୍ଚ ନିଷ୍କ୍ରମ୍ଯ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ ।। ୫୩.

ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ବଡ଼ ଘର ଅନ୍ଧକାରରୁ ତିଆରି; ସେ ସୂର୍ଯ୍ୟଠାରୁ ବାହାରି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ପୂର୍ଣ୍ଣିମା ଓ ଅମାବାସ୍ୟାରେ ଯାଆନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୋମଞ୍ଚ ପର୍ଵସୁ। ସ୍ଵର୍ଭାସାନୁଦତେ ଯସ୍ମାତ୍ତତଃ ସ୍ଵର୍ଭାନୁରୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୩.

ସେ ଚନ୍ଦ୍ରଠାରୁ ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପର୍ବସମୟରେ ଯାଆନ୍ତି; ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଆଲୋକ ସହ ଉଦୟ ହେବାରୁ ଏହାକୁ ସ୍ୱର୍ଭାନୁ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଚନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ଷୋଡଶୋ ଭାଗୋ ଭାର୍ଗଵଶ୍ଚ ନିଧୀଯତେ। ଵିଷ୍କମ୍ଭାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ ପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୩.

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ଷୋଳ ଭାଗର ଏକ ଭାଗ ଭାର୍ଗବଙ୍କ (ଶୁକ୍ର) ପାଇଁ ରହିଛି, ଯାହା ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଯୋଜନା ଶିରାରୁ ମାପାଯାଏ।

ଭାର୍ଗଵାତ୍ପାଦହୀନସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଵୈ ବୃହସ୍ପତିଃ। ବୁହସ୍ପତେଃ ପାଦହୀନୌ କୁଜସୌରାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ । ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଚ୍ଚୈଵ ପାଦହୀନସ୍ତଯୋର୍ବୁଧଃ ।। ୫୩.

ଭାର୍ଗବଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ଥିବା ବୃହସ୍ପତି ବୋଲି ବୁଝିବା; ବୃହସ୍ପତିଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ଥିବା ମଙ୍ଗଳ ଓ ଶନି; ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳଠାରୁ ଏକ ପାଦ କମ୍ ଥିବା ବୁଧ।

ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ସ୍ଵପୁଷ୍ମନ୍ତୀହ ଯାନି ଵୈ। ବୁଧେନ ସମତୁଲ୍ଯାନି ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଡଲାଦଥ ।। ୫୩.

ଏଠାରେ ଯେଉଁ ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ନିଜ ଆଲୋକରେ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ସେମାନଙ୍କର ବ୍ୟାସ ଓ ମଣ୍ଡଳରେ ବୁଧ ସମାନ ଅଟେ।

ପ୍ରାଯଶଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରଯୋଗାନି ଵିଦ୍ଯାଦୃକ୍ଷାଣି ତତ୍ତ୍ଵଵିତ୍। ତାରାନକ୍ଷତ୍ରରୂପାଣି ହୀନାନି ତୁ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୫୩.

ଯେଉଁଠି ତାତ୍ତ୍ୱିକ ଜ୍ଞାନ ଥାଏ, ସେ ଅଧିକାଂଶ ତାରା ଚନ୍ଦ୍ର ସହିତ ଯୋଗ ହୋଇଥିବା ବୁଝିବା; ତାରା ଓ ନକ୍ଷତ୍ର ଆକୃତି ଏକାଅପରକୁ କମ୍ ଅଟେ।

ଶତାନି ପଞ୍ଚ ଚତ୍ଵାରି ତ୍ରୀଣି ଦ୍ଵେ ଚୈଵ ଯୋଜନେ। ପୂର୍ଵାପରନିକୃଷ୍ଟାନି ତାରକାମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଯୋଜନାନ୍ଯର୍ଦ୍ଧମାତ୍ରାଣି ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ରସ୍ଵଂ ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୫୩.

ପାଞ୍ଚଶେ, ଚାରିଶେ, ତିନିଶେ ଓ ଦୁଇଶେ ଯୋଜନା ଅଛି, ତାରାମଣ୍ଡଳ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମରେ ଅଧିକ ଦୂରେ ଅଛି; ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କୌଣସି ମଣ୍ଡଳ ଅର୍ଧ ଯୋଜନା ଠାରୁ କମ୍ ନୁହେଁ।