ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଯଦେତଦୁକ୍ତମ୍ଭଵତା ଗୃହାଣ୍ଯେତାନି ଵିଶ୍ରିତମ୍। କଥଂ ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ କଥଂ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣଯ ।। ୫୩.

ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହି ଗୃହମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝାନ୍ତୁ; ଦେବମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ଜ୍ୟୋତିମାନେ କିପରି, ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ ।

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ତେଷାଂ ତଦା ସୂତଃ ସମାହିତଃ ।। ୫୩.

ଏହି ସବୁ ଆମକୁ କହ, ଏବଂ ତାରାମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖା। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୂତା ତାବେ ମନ ଲଗାଇଲେ।

ଅସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଯଦୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ତଦ୍ଵୋଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଭଵମ୍। ଯଥା ଦେଵଗୃହାଣୀହ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗୃହମ୍ ।। ୫୩.

ଏହି ବିଷୟରେ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ଏହି ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

ଅତଃ ପରଂ ତ୍ରିଵିଧାଗ୍ନେର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ଭୌତିକସ୍ଯାଗ୍ନେରଥାଗ୍ନେଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଚ ।। ୫୩.

ଏହା ପରେ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି—ଦିବ୍ୟ, ଭୌତିକ ଓ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାନ୍ତୁ ରଜନ୍ଯାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ। ଅଵ୍ଯାକୃତମିଦନ୍ତ୍ଵାସୀନ୍ନୈଶେନ ତମସାଵୃତମ୍ ।। ୫୩.

ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ରହିଥିଲା, ଯାହା ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା।

ଚତୁର୍ଭୂତାଵଶିଷ୍ଟେଽସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵଃ ସୋଽଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ। ଯଶ୍ଚାଦୌ ତପତେ ସୂର୍ଯେ ଶୁଚିରଗ୍ନିସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୩.

ଏଠାରେ ଚାରିଟି ଭୂତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେହିପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ସେହିଠିକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଵୈଦ୍ଯୁତାଖ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଥ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଜାଠରଃ ସୌରୋ ହ୍ଯପାଙ୍ଗର୍ଭାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ। ତସ୍ମାଦପଃ ପିବନ୍ ସୂର୍ଯୋ ଗୋଭିଦୀର୍ପ୍ଯତ୍ଯସୌ ଦିଵି ।। ୫୩.

ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି। ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠର ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି—ଏହି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି କାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ପିଏ ଏବଂ ଆକାଶରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।

ଵୈଦ୍ଯୁତେନ ସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵାର୍କ୍ଷୋ ନାଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ମାନଵାନାଞ୍ଚ କୁକ୍ଷିସ୍ଥୋ ନାଦ୍ଭିଃ ଶାମ୍ଯତି ପାଵକଃ ।। ୫୩.

ବିଦ୍ୟୁତ ଅଗ୍ନି ଯେତେବେଳେ କାଠରେ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ନିବାଯି ନାହିଁ। ଏଭଳି ମାନବ ଦେହର ଜଠର ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିବାଯିପାରେ ନାହିଁ।

ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମାନ୍ ପରମଃ ସୋଽଗ୍ନିଃ ପ୍ରଭଵୋ ଜାଠରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯଶ୍ଚାଯଂ ମଣ୍ଡଲୀ ଶୁକ୍ଲୋ ନିରୂଷ୍ମା ସଂପ୍ରକାଶତେ ।। ୫୩.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଶିଖା ଅଛି, ସେହି ପରମ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଠର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏଉଁ ମଣ୍ଡଳାକାର, ଧଳା ଓ ତାପ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

ପ୍ରଭା ହି ସୌରୀ ପାଦେନ ହ୍ଯସ୍ତଂ ଯାତି ଦିଵାକରେ। ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦ୍‌ଦୂରାତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକ ତାହାର ଗତି ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବିଶ୍ରାମ କରେ। ରାତିରେ ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଦୂରରୁ ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।

ଉଦ୍ଯନ୍ତଞ୍ଚ ପୁନଃ ସୂର୍ଯମୌଷ୍ଣ୍ଯମାଗ୍ନେଯମାଵିଶତ୍। ପାଦେନ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯାଗ୍ନେସ୍ତସ୍ମାଦଗ୍ନିସ୍ତପତ୍ଯସୌ ।। ୫୩.

ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ତାହାର ତାପ ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନିର ଚଳନ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ।

ପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଞ୍ଚ ସୌରାଗ୍ନେଯେ ତୁ ତେଜସୀ। ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାଦାପ୍ଯାଯେତେ ଦିଵାନିଶମ୍ ।। ୫୩.

ଆଲୋକ ଓ ତାପ—ଏହି ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଶକ୍ତି। ପରସ୍ପର ପ୍ରବେଶ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଦିନ ଓ ରାତି ଭରି ପୁଷ୍ଟି ହୁଏ।

ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ତସ୍ମାଦସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ରାତ୍ରିରାଵିଶତେ ତ୍ଵପଃ। ତସ୍ମାତ୍ତାମ୍ରା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ଦିଵାରାତ୍ରିପ୍ରଵେଶନାତ୍ ।। ୫୩.

ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଅର୍ଦ୍ଧ ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଉଦୟ ହେଲେ, ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହି କାରଣରୁ ଦିନ ଓ ରାତିର ଅଦଳବଦଳରେ ଜଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ଅସ୍ତଂ ଯାତି ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ଅହର୍ଵୈ ପ୍ରଵିଶତ୍ଯପଃ। ତସ୍ମାନ୍ନକ୍ତଂ ପୁନଃ ଶୁକ୍ଲା ଆପୋ ଵିଶ୍ଯନ୍ତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁଣି ଅସ୍ତ ହେଲେ, ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ। ଏହିପରି ରାତିରେ ଜଳ ଶୁଭ୍ର ହୋଇ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯାଏ।

ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ଉଦଯାସ୍ତମଯେ ନିତ୍ଯମହୋରାତ୍ରଂ ଵିଶତ୍ଯପଃ ।। ୫୩.

ଏହି କ୍ରମ ଓ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା, ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅର୍ଦ୍ଧରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତ ହେବାବେଳେ, ଦିନ ଓ ରାତିରେ ଜଳ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଯଶ୍ଚାସୌ ତପତେ ସୂର୍ଯେ ପିବନ୍ନମ୍ଭୋ ଗଭସ୍ତିଭିଃ। ପାର୍ଥିଵୋ ହି ଵିମିଶ୍ରୋଽସୌ ଦିଵ୍ଯଃ ଶୁଚିରିତି ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୩.

ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ତାହା ତାହାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳ ପିଏ। ସେହି ମିଶ୍ରିତ ଓ ଶୁଦ୍ଧ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନିକୁ ଦିବ୍ୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସହସ୍ରପାଦଃ ସୋଽଗ୍ନିସ୍ତୁ ଵୃତ୍ତଃ କୁମ୍ଭନିଭଃ ଶୁଚିଃ। ଆଦତ୍ତେ ତତ୍ତୁ ରଶ୍ମୀନାଂ ସହସ୍ରେଣ ସମନ୍ତତଃ ।। ୫୩.

ସେହି ଅଗ୍ନି ହଜାର ଚରଣ ଥିବା, ମଣ୍ଡଳାକାର, କୁମ୍ଭ ଭଳି ଶୁଦ୍ଧ। ସେ ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷଣ କରେ।

ନାଦେଯୀଶ୍ଚୈଵ ସାମୁଦ୍ରୀଃ କୌପ୍ଯାଶ୍ଚୈଵ ସଧାନ୍ଵନୀଃ। ସ୍ଥାଵରା ଜଙ୍ଗମାଶ୍ଚୈଵ ଯଶ୍ଚ ସୂର୍ଯୋ ହିରଣ୍ମଯଃ। ତସ୍ଯ ରଶ୍ମିସହସ୍ରନ୍ତୁ ଵର୍ଷଶୀତୋଷ୍ଣନିଃସ୍ରଵମ୍ ।। ୫୩.

ନଦୀ, ସମୁଦ୍ର, କୁଆଁ, ଦଳା, ଜଳାଶୟ, ଏବଂ ଚଳନଶୀଳ ଓ ଅଚଳ ଜଳ, ଏବଂ ସୁବର୍ଣ୍ଣମୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ସମସ୍ତଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ହଜାର କିରଣ ଦ୍ୱାରା ବର୍ଷା, ଶୀତ ଓ ତାପ ଦେଇଥାଏ।

ତାସାଞ୍ଚତୁଃଶତା ନାଡ୍ଯୋ ଵର୍ଷନ୍ତି ଚିତ୍ରମୂର୍ତ୍ତଯଃ। ଵନ୍ଦନାଶ୍ଚୈଵ ଵନ୍ଦ୍ଯଶ୍ଚ ଋତନା ନୂତନାସ୍ତଥା। ଅମୃତା ନାମତଃ ସର୍ଵ୍ଵା ରଶ୍ମଯୋ ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଜନାଃ ।। ୫୩.

ଏମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଚାରିଶେ ନାଳୀ ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ଆକୃତିରେ ବର୍ଷା କରେ। କିଛି ପୂଜ୍ୟ, କିଛି ପ୍ରଶଂସାଯୋଗ୍ୟ, କିଛି ଋତୁ ଅନୁସାରେ, କିଛି ନୂତନ। ସମସ୍ତ କିରଣକୁ 'ଅମୃତ' ନାମ ଦିଆଯାଇଛି, ଏହି କିରଣମାନେ ବର୍ଷା ଦେଇଥାଏ।

ହିମଵାହାଶ୍ଚ ତାଭ୍ଯୋଽନ୍ଯା ରଶ୍ମଯସ୍ତ୍ରିଶତାଃ ପୁନଃ। ଦୃଶ୍ଯା ମେଧ୍ଯାଶ୍ଚ ଵାହ୍ଯାଶ୍ଚ ହ୍ରାଦିନ୍ଯୋ ହିମସର୍ଜନାଃ ।। ୫୩.

ସେଠାରୁ ତିନିଶଏ ଅନ୍ୟ ରଶ୍ମି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯାହାକୁ ହିମବାହା ବୋଲାଯାଏ। ଏହି ରଶ୍ମିଗୁଡ଼ିକ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ, ପବିତ୍ର, ବାହାରକୁ ବହୁଥିବା, ଶବ୍ଦ କରୁଥିବା ଏବଂ ହିମ ଉତ୍ପାଦନ କରେ।

ଚନ୍ଦ୍ରାସ୍ତା ନାମତଃ ସର୍ଵାଃ ପୀତାଭାସ୍ତୁ ଗଭସ୍ତଯଃ। ଶୁକ୍ଲାଶ୍ଚ କକୁଭଶ୍ଚୈଵ ଗାଵୋ ଵିଶ୍ଵଭୃତସ୍ତଥା ।। ୫୩.

ଏହି ସମସ୍ତ ରଶ୍ମିକୁ 'ଚନ୍ଦ୍ର' ନାମରେ ଡାକାଯାଏ, ଏମାନଙ୍କର ଆଲୋକ ହଳଦିଆ ରଙ୍ଗର। କିଛି ଧଳା, କିଛି ଦିଗର ଅନୁସାରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଗାଈମାନେ 'ବିଶ୍ୱଭୃତ୍' ଭାବେ ଓ ଜଣାଯାନ୍ତି।

ଶୁକ୍ଲାସ୍ତା ନାମତଃ ସର୍ଵାସ୍ତ୍ରିଶତା ଘର୍ମସର୍ଜନାଃ। ସମଂ ବିଭର୍ତି ତାଭିସ୍ତୁ ମନୁଷ୍ଯପିତୃଦେଵତାଃ ।। ୫୩.

ଏହି ସମସ୍ତ ଧଳା ନାମର ରଶ୍ମି ତିନିଶଏଟି, ଏମାନେ ତାପ ଦେଇଥାନ୍ତି। ଏହି ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ମଣିଷ, ପିତୃ ଏବଂ ଦେବତାମାନେ ସମାନଭାବେ ପୋଷିତ ହୁଅନ୍ତି।

ମନୁଷ୍ଯାନୌଷଧେନେହ ସ୍ଵଧଯା ଚ ପିତୄନପି। ଅମୃତେନ ସୁରାନ୍ ସର୍ଵାଂସ୍ତ୍ରୀଂସ୍ତ୍ରିଭିସ୍ତର୍ପଯତ୍ଯସୌ ।। ୫୩.

ଏଠାରେ, ସେ ମଣିଷମାନେଙ୍କୁ ଔଷଧି ଦ୍ୱାରା, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ଏବଂ ସମସ୍ତ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଏହି ତିନି ଉପାୟରେ ତୃପ୍ତ କରେ।

ଵସନ୍ତେ ଚୈଵ ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ଚ ସତୈଃ ସୁତପତେ ତ୍ରିଭିଃ। ଵର୍ଷାସ୍ଵଥୋ ଶରଦି ଚ ଚତୁର୍ଭିଃ ସମ୍ପ୍ରକର୍ଷତି ।। ୫୩.

ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ଋତୁରେ ସେ ତିନିଶଏ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ଆକର୍ଷଣ କରେ; ବର୍ଷା ଓ ଶରତ୍ ଋତୁରେ ଚାରିଶଏ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା।

ହେମନ୍ତେ ଶିଶିରେ ଚୈଵ ହିମଂ ସ ସୃଜ ତେ ତ୍ରିଭିଃ। ଓଷଧୀଷୁ ବଲନ୍ଧତ୍ତେ ସ୍ଵଧଯା ଚ ପିତୄନପି। ସୂର୍ଯୋଽମରତ୍ଵମମୃତତ୍ରଯନ୍ତ୍ରିଷୁ ନିଯଚ୍ଛତି ।। ୫୩.

ହେମନ୍ତ ଓ ଶୀତ ଋତୁରେ ସେ ତିନିଶଏ ରଶ୍ମି ଦ୍ୱାରା ହିମ ଉତ୍ପାଦନ କରେ। ଓଷଧିମାନେକୁ ଶକ୍ତି ଦେଉଛି, ପିତୃମାନେଙ୍କୁ ସ୍ୱଧା ଦ୍ୱାରା ତୃପ୍ତ କରେ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ପ୍ରକାର ଅମୃତ ଦ୍ୱାରା ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥାଏ।

ଏଵଂ ରଶ୍ମିସହସ୍ରନ୍ତତ୍ ସୌରଂ ଲୋକାର୍ଥ ସାଧକମ୍। ଭିଦ୍ଯତେ ଋତୁମାସାଦ୍ଯ ଜଲଶୀତୋଷ୍ଣନିଃସ୍ରଵମ୍ ।। ୫୩.

ଏଭଳି, ସୂର୍ଯ୍ୟର ହଜାର ରଶ୍ମିର ଜାଲ, ଯାହା ସମସ୍ତ ଲୋକର କାମ ସାଧନ କରେ, ଋତୁ ଅନୁଯାୟୀ ଭାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ଜଳ, ଶୀତ ଓ ତାପ ଉତ୍ସର୍ଗ କରେ।

ଇତ୍ଯେତନ୍ମଣ୍ଡଲଂ ଶୁକ୍ଲଂ ଭାସ୍ଵରଂ ସୂର୍ଯସଂଜ୍ଞିତମ୍। ନକ୍ଷତ୍ରଗ୍ରହସୋମାନାଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠାଯୋନିରେଵ ଚ। ଋକ୍ଷଚନ୍ଦ୍ରଗ୍ରହାଃ ସର୍ଵେ ନିଜ୍ଞେଯାଃ ସୂର୍ଯସମ୍ଭଵାଃ ।। ୫୩.

ଏହିପରି, ଏହି ଧଳା ଏବଂ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ମଣ୍ଡଳକୁ 'ସୂର୍ଯ୍ୟ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏହା ନକ୍ଷତ୍ର, ଗ୍ରହ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ମୂଳ ଏବଂ ଉତ୍ସ। ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ଗ୍ରହ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ନକ୍ଷତ୍ରାଧିପତିଃ ସୋମୋ ଗ୍ରହରାଜୋ ଦିଵାକରଃ। ଶେଷାଃ ପଞ୍ଚଗ୍ରହା ଜ୍ଞେଯା ଈଶ୍ଵରାଃ କାମରୂପିଣଃ ।। ୫୩.

ନକ୍ଷତ୍ରମାନେଙ୍କର ନାଥ ହେଉଛନ୍ତି ଚନ୍ଦ୍ର, ଗ୍ରହମାନେଙ୍କର ରାଜା ହେଉଛନ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟ। ଅନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି ଗ୍ରହ ଇଚ୍ଛାଅନୁସାରେ ରୂପ ଧାରଣ କରୁଥିବା ଦେବତା ଭାବେ ଜଣାଯିବେ।

ପଠ୍ଯତେ ଚାଗ୍ନିରାଦିତ୍ଯ ଔଦକଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ ସ୍ମୃତଃ। ଶେଷାଣାଂ ପ୍ରକୃତିଂ ସମ୍ଯଗ୍ଵର୍ଣ୍ଯମାନାଂ ନିବୋଧତ ।। ୫୩.

ଅଗ୍ନିଙ୍କୁ 'ଆଦିତ୍ୟ' ବୋଲାଯାଏ, ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କୁ ଜଳର ସ୍ୱରୂପ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ବାକି ଗ୍ରହମାନେଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କେମିତି, ଏବେ ଠିକ୍ ଭାବରେ ଶୁଣ।