ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଇରାଵତ୍ଯାଃ ସୁତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୈରାଵତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵରାଜୋପଵାହ୍ଯତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରଥମଃ ସ ମତଙ୍ଗରାଟ୍। ଶୁଭ୍ରାଭ୍ରଭାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ଶ୍ରୀମାନୈରାଵତୋ ଗଜଃ ॥ ୮.

ଏହି ହାତୀ ଇରାବତୀଙ୍କର ପୁଅ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏଇରାବତ କୁହାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରଥମ ମତଙ୍ଗରାଜ ହେଲେ। ଏଇରାବତ ଚାରି ଦଂତ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍।

ଅପ୍ସୁଜସ୍ଯୈକମୂଲସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣାଭସ୍ଯ ହସ୍ତିନଃ । ଷଡ୍ଦନ୍ତସ୍ଯ ହି ଭଦ୍ରସ୍ଯ ଔପାଵାହ୍ଯଶ୍ଚ ଵୈ ବଲଃ ॥ ୮.

ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ଅପ୍ସୁଜ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁନା ରଙ୍ଗର ହାତୀ, ଛଅ ଦଂତ ଓ ଉତ୍ତମ, ଭଦ୍ର ହେଉଛି ଯିଏ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଏ, ବଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଞ୍ଜନଶ୍ଚୈଵ ସୁପ୍ରତୀକୋଽଥ ଵାମନଃ। ପଦ୍ମଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଥୋଽଭୂଦ୍ଧସ୍ତିନୀ ଚାଭ୍ରମୁସ୍ତଥା ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଅଞ୍ଜନ, ସୁପ୍ରତୀକ, ବାମନ ଓ ପଦ୍ମ। ଚତୁର୍ଥ ପଦ୍ମ ହେଲେ, ହସ୍ତିନୀ ଓ ଆଭ୍ରମୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

thumb|400px|ଦିଗ୍ଗଜ1 ଦିଗ୍ଗଜାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରଃ ଶ୍ଵେତାଽଜନଯତାଶୁଗାନ୍ । ଭଦ୍ରଂ ମୃଗଞ୍ଚ ମନ୍ଦଂ ଚ ସଙ୍କୀର୍ଣଂ ଚତୁରଃ ସୁତାନ୍ ॥ ୮.

ଶ୍ୱେତା ଚାରି ଦିଗର ଦ୍ରୁତ ହାତୀକୁ ଜନ୍ମିଲେ—ଭଦ୍ର, ମୃଗ, ମନ୍ଦ ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ଚାରିପୁଅ।

ସଙ୍କୀର୍ଣୋଽପ୍ଯଞ୍ଜନୋ ଯସ୍ତୁ ଉପଵାହ୍ଯୋ ଯମସ୍ଯ ତୁ। ଭଦ୍ରୋ ଯଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ତୁ ହରିତଃ ସ ହ୍ଯପାମ୍ପତେଃ ॥ ୮.

ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ଅଞ୍ଜନ, ସେ ଯମଙ୍କ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଏ। ଭଦ୍ର, ଯିଏ ସୁପ୍ରତୀକ, ସେ ହରିତ ଓ ଜଳର ଦେବତାଙ୍କର।

ପଦ୍ମୋ ମନ୍ଦସ୍ତୁ ଯୋ ଗୌରୋ ଦ୍ଵିପୋ ହ୍ଯୈଲଵିଲସ୍ଯ ସଃ। ମୃଗଃ ଶ୍ଯାମସ୍ତୁ ଯୋ ହସ୍ତୀ ଉପଵାହ୍ଯଃ ସ ପାଵକୈଃ ॥ ୮.

ପଦ୍ମ, ଯିଏ ମନ୍ଦ, ସେ ଧଳା ଓ ଏଇଲଭିଳଙ୍କର ହାତୀ। ମୃଗ, ଯିଏ ଶ୍ୟାମ, ସେ ପାଉଁଡ଼ିଆ ଦେବତାଙ୍କ ରଥର ହାତୀ।

ପଦ୍ମୋତ୍ତରସ୍ତୁ ଯଃ ପଦ୍ମୌ ଗଜୋ ଵୈ ଵରୁଣୋ ଗଣଃ। ଉପଲେପନମେଷଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଷ୍ଟୌ ଜଜ୍ଞିରେ ସୁତାଃ ॥ ୮.

ପଦ୍ମୋତ୍ତର, ଯିଏ ପଦ୍ମ, ସେ ବରୁଣଙ୍କ ସେନାର ହାତୀ। ଉପଲେପନ, ଯିଏ ମେଷ, ତାଙ୍କର ଆଠିଏ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ।

ଉଦଗ୍ରଭାଵେନୋପେତା ଜାଯନ୍ତେ ତସ୍ଯ ଚାନ୍ଵଯେ। ଶ୍ଵେତବାଲନଖାଃ ପିଙ୍ଗା ଵର୍ଷ୍ମଵନ୍ତୋ ମତଙ୍ଗଜାଃ। ମତଙ୍ଗଜାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନନ୍ଯାନପି କ୍ରମାତ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଉତ୍ସାହଶୀଳ, ଧଳା ଛୁଆ ନଖ, ପିଙ୍ଗଳ ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ମୁଁ ମତଙ୍ଗଜ ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମରେ କହିବି।

କପିଲଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଶ୍ଚ ସୁମନାଭୋ ରଥାନ୍ତରଃ। ଜାତୌ ନାମ୍ନା ସୁତୌ ତାଭ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନୌ ॥ ୮.

କପିଳ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ସୁମନାଭ ଓ ରଥାନ୍ତର—ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ନାମରେ ଜନ୍ମିଲେ, ସୁସ୍ଥିର ଓ ପ୍ରବଳ।

ଶୂଲାଃ ସ୍ଥୂଲାଃ ଶିରୋଦାନ୍ତାଃ ଶୁଦ୍ଧବାଲନଖାସ୍ତଥା। ବଲିନଃ ଶକ୍ତିନଶ୍ଚୈଵ ସ୍ମୃତାସ୍ତ୍ଵାକୁଲିକା ଗଜାଃ ॥ ୮.

ଶୂଳ, ସ୍ଥୂଳ, ଶିରୋଦନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଛୁଆ ନଖ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ—ଏହି ହାତୀମାନେ ଆକୁଳିକ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋ ବୃହତ୍ସାମା ଷଡ୍ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତ ପୁଷ୍ପଵାନ୍। ତାମ୍ରଵର୍ଣଶ୍ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଃ ସହଚାରିଵିଷାଣିତଃ ॥ ୮.

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ବୃହତ୍ସାମ, ଷଡ୍ଦନ୍ତ, ଦନ୍ତପୁଷ୍ପବାନ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ—ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସହଚର ଓ ଦଂତରେ ଶୋଭିତ।

ଅନ୍ଵଯେ ଚାସ୍ଯ ଜାଯନ୍ତେ ଲମ୍ବୋଷ୍ଠାଶ୍ଚାରୁଦର୍ଶିନଃ। ଶ୍ଯାମାଃ ସୁଦର୍ଶନାଶ୍ଚଣ୍ଡା ନାନାପୀଡାଯତାନନାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ମୋଟା ଓଠ, ରୂପଶୀ ମୁହଁ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୀଡାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵାମଦେଵୋଽଞ୍ଜନଶ୍ଯାମଃ ସାମ୍ନୋ ଜଜ୍ଞେଽଥ ଵାମନଃ। ଭାର୍ଯା ଚୈଵାଙ୍ଗଦା ତସ୍ଯ ନୀଲଵଲ୍ଲକ୍ଷଣୌ ସୁତୌ ॥ ୮.

ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନ ରଙ୍ଗର ବାମଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବାମନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଆଙ୍ଗଦା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ନୀଳଲତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଚଣ୍ଡଶ୍ଚାତ୍ରଶିରୋ ଗ୍ରୀଵା ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କାସ୍ତରସ୍ଵିନଃ। ନରୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କୁଲେ ତେଷାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵିକୃତା ଗଜାଃ ॥ ୮.

ସେଠାରେ ଚଣ୍ଡଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଥିଲା ଥମ୍ଭା ପରି, ଛାତି ଚଉଡ଼ା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ବଂଶରେ ମାନବମାନେ ବାନ୍ଧିଥିବା ବିକୃତ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ସୁପ୍ରତୀକସ୍ତୁ ରୂପେଣ ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ଗଜଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରହାରୀ ସମ୍ପାତୀ ପୃଥୁଶ୍ଚିତ୍ତିସୁତାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୮.

ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ରୂପରେ କୌଣସି ହାତୀ ସମାନ ନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ହେଲେ ପ୍ରହାରୀ, ସମ୍ପାତୀ ଓ ପୃଥୁଚିତ୍ତି।

ପଶଵୋ ଦୀର୍ଘତାଲ୍ଵୌଷ୍ଠାଃ ସୁଵିଭକ୍ତଶିରୋଦରାଃ। ଜାଯନ୍ତେ ମୃଦୁସମ୍ଭୂତା ଵଂଶେ ତସ୍ଯ ମତଙ୍ଗଜାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଦୀର୍ଘ ତାଳୁ ଓ ଓଠ, ଭଲ ଆକୃତିର ମୁଣ୍ଡ ଓ ପେଟ ଥିବା, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ମାତଙ୍ଗ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଅଞ୍ଜନାଦଞ୍ଜନା ସାମ୍ନୋ ଵିଜଜ୍ଞେ ଚାଞ୍ଜନାଵତୀ। ଏଵଂ ମାତା ତଯୋଶ୍ଚାପି ପ୍ରଥିତାଯୁରଜଃସୁତୌ ॥ ୮.

ଅଞ୍ଜନାରୁ ଅଞ୍ଜନା ଓ ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନାବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କର ମାଆ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ଆୟୁରଜଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ମହାଵିଭକ୍ତଶିରସଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଜୀମୂତସନ୍ନିଭାଃ। ସୁଦର୍ଶନାଃ ସୁଵର୍ଷ୍ମାଣଃ ପଦ୍ମାଭାଃ ପରିମଣ୍ଡଲାଃ। ଶୂନାଃ ପୀତାଯତମୁଖା ଗଜାସ୍ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେଽଭଵନ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଭାଗ ଭାଗ ମୁଣ୍ଡ, ମୃଦୁ ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗ, ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଗୋଲାକାର, ଦାନ୍ତ ନଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଲମ୍ବା ମୁହଁ ଥିବା ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଜଜ୍ଞେ ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସାମ୍ନଃ ପିଙ୍ଗଲା କୁମୁଦଦ୍ଯୁତିଃ। ପିଙ୍ଗଲାଯାଃ ସୁତୌ ତସ୍ଯା ମହାପଦ୍ମୋର୍ମିମାଲିନୌ ॥ ୮.

ଚନ୍ଦ୍ରମସ ଓ ସାମ୍ନରୁ ପିଙ୍ଗଳା, କୁମୁଦ ର ଚାଁଦି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପିଙ୍ଗଳାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ମହାପଦ୍ମ ଓ ଉର୍ମିମାଳୀ।

ସମାଯଵରଦାଂଶ୍ଚଣ୍ଡାନ୍ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧବଲିନୋଦରାନ୍ । ହସ୍ତିଯୁଦ୍ଧେ ପ୍ରିଯାନ୍ନାଗାନ୍ ଵିଦ୍ଧି ତସ୍ଯ କୁଲୋଦ୍ଭଵାନ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ସମାନ ଦାନ ଥିବା, ଭୟଙ୍କର, ବହୁତ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପେଟ ଥିବା, ହାତୀ ଯୁଦ୍ଧରେ ପ୍ରିୟ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଏତାନ୍ ଦେଵାସୁରେ ଯୁଦ୍ଧେ ଜଯାର୍ଥେ ଜଗୃହୁଃ ସୁରାଃ। କୃତାର୍ଥୈଶ୍ଚ ଵିସୃଷ୍ଟାସ୍ତୈଃ ପୂର୍ଵୋକ୍ତାଃ ପ୍ରଯଯୁର୍ଦିଶଃ ॥ ୮.

ଦେବତାମାନେ ଦେବାସୁର ଯୁଦ୍ଧରେ ବିଜୟ ପାଇଁ ଏହିମାନେକୁ ନେଇଥିଲେ। ଲକ୍ଷ୍ୟ ପୂରଣ ହେବା ପରେ, ପୂର୍ବରୁ କହିଥିବା ମାନେ ଦିଗ୍ଗୁଡ଼ିକୁ ପଠାଯିଥିଲେ।

ଏତେଷାମନ୍ଵଯେ ଜାତାନ୍ ଵିନୀତାଂସ୍ତ୍ରିଦଶା ଦଦୁଃ । ଅଙ୍ଗାଯ ଲୋମପାଦାଯ ସୂତ୍ରକାରାଯ ଵୈ ଦ୍ଵିପାନ୍ ॥ ୮.

ଏହି ବଂଶରେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଶିକ୍ଷିତ ହାତୀମାନେକୁ ଦେବତାମାନେ ଅଙ୍ଗ, ଲୋମପାଦ ଓ ସୂତ୍ରକାରଙ୍କୁ ଦେଇଥିଲେ।

ଦ୍ଵିରଦୋ ଦ୍ଵିରଦାଭ୍ଯାଞ୍ଚ ହସ୍ତାଦ୍ଧସ୍ତୀ କରାତ୍କରୀ। ଵରଣାଦ୍ଵାରଣୋ ଦନ୍ତୀ ଦନ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଗର୍ଜନାଦ୍ଗଜଃ ॥ ୮.

ଦୁଇଟି ଦାନ୍ତ ଥିବାରୁ ହାତୀକୁ ଦ୍ୱିରଦ, ହସ୍ତ ରୁ ହସ୍ତୀ, କର ରୁ କରୀ, ରକ୍ଷା କରିବାରୁ ବରଣ, ଦାନ୍ତ ଥିବାରୁ ଦନ୍ତୀ, ଗର୍ଜନ କରିବାରୁ ଗଜ ବୋଲାଯାଏ।

କୁଞ୍ଜରଃ କୁଞ୍ଜଚାରିତ୍ଵାନ୍ନାଗୋ ନଗଵିରୋଧତଃ । ମତଙ୍ଗାଦିତି ମାତଙ୍ଗୋ ଦ୍ଵିପୋ ଦ୍ଵାଭ୍ଯାମପି ସ୍ମୃତଃ। ସାମଜଃ ସାମଜାତତ୍ଵାଦିତି ନିର୍ଵଚନକ୍ରମଃ ॥ ୮.

କୁଞ୍ଜର ଭାବରୁ କୁଞ୍ଜର, ପାହାଡ଼ ସହ ବିରୋଧ କରିବାରୁ ନାଗ, ମତଙ୍ଗ ରୁ ମାତଙ୍ଗ, ଦୁଇ ଭାବରୁ ଦ୍ୱିପ, ସାମ୍ନରୁ ଜନ୍ମ ହେବାରୁ ସାମଜ — ଏହି ଭାବରେ ନାମର ଅର୍ଥ।

ଏଷାଂ ଜିହ୍ଵାପରାଵୃତ୍ତିରିଵାକ୍ତଂ ହ୍ଯଗ୍ନିଶାପଜମ୍। ବଲସ୍ଯାନଵତୋ ଯା ତୁ ଯା ଚୈଷାଂ ଗୂଢମୁଷ୍କତା। ଉଭଯଂ ଦନ୍ତିନାମେତତ୍ସ୍ଵଯମ୍ଭୂସୂରଶାପଜମ୍ ॥ ୮.

ଏମାନଙ୍କ ଜିଭ ଫେରିଯାଏ, ଯେପରି ଅଗ୍ନିଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା। ଶକ୍ତି ଅଭାବ ଓ ଲୁଚା ଲିଙ୍ଗ ଦୁହିଁଟି ମଧ୍ୟ ସ୍ୱୟଂଭୂ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ଶାପ ଦ୍ୱାରା।

ଦେଵଦାନଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପିଶାଚୋରଗରାକ୍ଷସାଃ। କନ୍ଯାସୁ ଜାତା ଦିଙ୍ନାଗୈର୍ନାନାସାତ୍ତ୍ଵାସ୍ତତୋ ଗଜାଃ ॥ ୮.

ଦେବତା, ଦାନବ, ଗନ୍ଧର୍ବ, ପିଶାଚ, ନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ—ତାଙ୍କର କନ୍ୟାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ବିଭିନ୍ନ ଜାତିର ହାତୀ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ସମ୍ଭୂତିଶ୍ଚ ପ୍ରଭୂତିଶ୍ଚ ନାମନିର୍ଵଚନଂ ତଥା। ଏତଦ୍ଗଜାନାଂ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଯେଷାଂ ରାଜା ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୮.

ଉତ୍ପତ୍ତି ଓ ବିକାଶ, ଏବଂ ନାମର ବ୍ୟାଖ୍ୟା—ଏହି ସବୁ ଗଜମାନେ, ଯାହାଙ୍କ ରାଜା ଭିଭାବସୁ, ସମ୍ପର୍କରେ ବୁଝିବା ଉଚିତ।

କୌଶିକାଦ୍ଯାଃ ସମୁଦ୍ରାତ୍ତୁ ଗଙ୍ଗାଯାସ୍ତଦନନ୍ତରମ୍। ଅଞ୍ଜନସ୍ଯୈକମୂଲସ୍ଯ ପ୍ରାଚ୍ଯାନ୍ନାଗଵନନ୍ତୁ ତତ୍ ॥ ୮.

କୌଶିକ ଓ ଅନ୍ୟମାନେ ସମୁଦ୍ରରୁ, ତାପରେ ଗଙ୍ଗାରୁ; ଅଞ୍ଜନଙ୍କ ଏକ ମୂଳରୁ ପୂର୍ବ ଦିଗର ନାଗବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହେଲା।

ଉତ୍ତରା ତସ୍ଯ ଵିନ୍ଧ୍ଯସ୍ଯ ଗଙ୍ଗାଯା ଦକ୍ଷିଣଞ୍ଚ ଯତ୍। ଗଙ୍ଗୋଦ୍ଭେଦାତ୍କରୂଷେଭ୍ଯଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ଯ ତଦ୍ଵନମ୍ ॥ ୮.

ବିନ୍ଧ୍ୟ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଓ ଗଙ୍ଗାର ଦକ୍ଷିଣ, ଗଙ୍ଗାର ଉଦ୍ଭେଦ କରୂଷ ଭୂମିରୁ ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ନାଗବନ ଅଛି।