ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଆଦିତ୍ଯାନ୍ନିଃସୃତୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ। ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୫୨.

ଆଦିତ୍ୟମାନେଠାରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାହୁ ପର୍ବକାଳରେ ସୋମଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁଣି ସୋମଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସୌର ପର୍ବକାଳରେ ଯାଆନ୍ତି।

ଅଥ କେତୁରଥସ୍ଯାଶ୍ଵା ଅଷ୍ଟାଷ୍ଟୌ ଵାତରଂହସଃ। ପଲାଲଧୂମସଙ୍କାଶାଃ ଶବଲା ରାସଭାରୁଣାଃ ।। ୫୨.

କେତୁଙ୍କ ରଥର ଘୋଡ଼ା ଆଠ ଯୁଗଳ, ବାୟୁବେଗର, ଚିତ୍ରା, ଧାନ ଭୁସିର ଧୂଆଁ ଭଳି ରଙ୍ଗର, ଏବଂ ଗଧା ପ୍ରଜାତିର।

ଏତେ ଵାହା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥୈଃ ସହ। ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ ।। ୫୨.

ମୁଁ ଯେଉଁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ବିବରଣୀ ଦେଲି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ବାୟୁର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଏକାତ୍ମ।

ଏତେ ଵୈ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାସ୍ତୁ ଯଥା ଯୋଗଂ ଭ୍ରମନ୍ତି ଵୈ। ଵାଯଵ୍ଯାଭିରଦୃଶ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ ।। ୫୨.

ଏହିମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ବାୟୁ ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି ।

ପରିଭ୍ରମନ୍ତି ତଦ୍ବଦ୍ଧାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହା ଦିଵି। ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧ୍ରୁଵନ୍ତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣାଃ ।। ୫୨.

ସେହି ବନ୍ଧନରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଚାଲିଛନ୍ତି ।

ଯଥା ନଦ୍ଯୁଦକେ ନୌସ୍ତୁ ସଲିଲେନ ସହୋହ୍ଯତେ। ତଥା ଦେଵାଲଯା ହ୍ଯେତେ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଣ ଦୃସ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦେଵଗଣାସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୨.

ଯେପରି ନଦୀରେ ନୌକା ଜଳ ସହିତ ଭସିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସମାନେ ବାୟୁର ଧାରାରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

ଯାଵନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତୁ ତାଵନ୍ତୋ ଵାତରଶ୍ମଯଃ। ସର୍ଵା ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତା ବ୍ରମନ୍ତ୍ଯୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ତମ୍ ।। ୫୨.

ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର ତାନ୍ତୁ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧା, ଘୂରୁଛନ୍ତି ଓ ଧ୍ରୁବକୁ ମଧ୍ୟ ଘୂରାଉଛନ୍ତି ।

ତୈଲପୀଡାକରଂ ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରାମଯତେ ଯଥା। ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାଯବଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୨.

ଯେପରି ତେଲ ଦେଇ ଚକ୍ରକୁ ଘୂରାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବାୟୁରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଘୂରୁଛି ।

ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ। ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵହତେ ପ୍ରଵହଂସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୨.

ଅଲାତର ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ପରି, ବାୟୁର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଚଳିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଜ୍ୟୋତିମାନେ ବାୟୁର ଧାରାରେ ବହିଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଛି ।

ଏଵଂ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧୋଽସୌ ସର୍ପତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ। ସୈଷ ତାରାମଯୋଜ୍ଞେଯଃ ଶିଶୁମାରୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି। ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ଦୃଷ୍ଟଵା ତଂ ନିଶି ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୨.

ଏଭଳି ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଜ୍ୟୋତିମାନେ ଚଳିଯାନ୍ତି; ଏହିଠାକୁ ଶିଶୁମାର ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ଧ୍ରୁବ ତାହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି । ଦିନେ ଯେଉଁ ପାପ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଦେଖି ରାତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।

ଯାଵତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତାଃ ଶିଶୂମାରାଶ୍ରିତା ଦିଵି। ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଭ୍ଯଧିକାନି ତୁ ।। ୫୨.

ଆକାଶରେ ଯେତେ ତାରା ଶିଶୁମାରରେ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ସେମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କିଛି ଅଧିକ ମଧ୍ୟ ।

ଶାଶ୍ଵତଃ ଶିଶୁମାରୋଽସୌ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ। ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଥ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯୁତ୍ତରୋ ହନୁଃ ।। ୫୨.

ଶିଶୁମାର ସଦା ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅନେକ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ; ତାହାର ଉପର ହନୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।

ଯଜ୍ଞୋଽଧରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଦ୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ। ହୃଦି ନାରାଯଣଃ ସାଧ୍ଯଃ ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ ।। ୫୨.

ଯଜ୍ଞ ତାହାର ତଳ ହନୁ, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି, ନାରାୟଣ ସାଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପୂର୍ବ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସସ୍ଥିନି। ଶିଶ୍ରଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରୋଽପାନେ ସମାଶ୍ରିତଃ ।। ୫୨.

ବରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମା ତାହାର ପଛ ଜଂଘାରେ, ଶିଶ୍ର ବର୍ଷ ତାହାର ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗରେ, ମିତ୍ର ତାହାର ପିଛ ଦ୍ୱାରରେ ବସିଛନ୍ତି ।

ପୁଚ୍ଛେଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ। ତାରକାଃ ଶିଶୁମାରଶ୍ଚ ନାସ୍ତମେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୨.

ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଓ ଶିଶୁମାର—ଏହି ଚାରିଟି କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣେଃ ସହ। ଉନ୍ମୁଖାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୀଭୂତାଶ୍ରିତା ଦିଵି ।। ୫୨.

ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ—ସମସ୍ତେ ଉପରକୁ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ମୁହଁ କରି, ଆକାଶରେ ଚକ୍ର ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି ।

ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଃ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵମେଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ପ୍ରଯାନ୍ତୀହ ଵରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମେଧୀଭୂତଂ ଧ୍ରୁଵନ୍ଦିଵି ।। ୫୨.

ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାହିତ ହୋଇ, ଧ୍ରୁବକୁ ଘେରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାନ୍ ।

ଧ୍ରୁଵାଗ୍ନିକଶ୍ଯପାନାନ୍ତୁ ଵରସ୍ଵାସୌ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଏକ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଷ ମେରୁପର୍ଵତମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୫୨.

ଧ୍ରୁବ, ଅଗ୍ନି ଓ କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ରୁବ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେ ଏକାକି ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି ।

ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚକ୍ରମେତଦ୍ଧି ସଦା କର୍ଷତ୍ଯଵାଙ୍ମୁଖଃ। ମେରୁମାଲୋକଯତ୍ଯେଷ ପ୍ରଯାତୀହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୫୨.

ଏହି ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ର ସଦା ତଳକୁ ଟାଣାଯାଏ, ମେରୁକୁ ଦେଖି, ସେ ଏଠାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଛନ୍ତି ।

ଏତଚ୍ଛ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ମୁନଯଃ ପୁନସ୍ତେ ସଂଶଯାନ୍ଵିତାଃ। ପପ୍ରଚ୍ଛୁରୁତ୍ତରଂ ଭୂଯସ୍ତଦା ତେ ଲୋମହର୍ଷଣମ୍ ।। ୫୩.

ଏହି କଥା ଶୁଣି ବୃଦ୍ଧ ଋଷିମାନେ ପୁଣି ସନ୍ଦେହରେ ପଡ଼ି, ତାପରେ ଲୋମହର୍ଷଣଙ୍କୁ ପଚାରିଲେ ।

ଯଦେତଦୁକ୍ତମ୍ଭଵତା ଗୃହାଣ୍ଯେତାନି ଵିଶ୍ରିତମ୍। କଥଂ ଦେଵଗୃହାଣି ସ୍ଯୁଃ କଥଂ ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵର୍ଣଯ ।। ୫୩.

ଆପଣ ଯାହା କହିଛନ୍ତି, ଦୟାକରି ଏହି ଗୃହମାନେ ଭଲଭାବେ ବୁଝାନ୍ତୁ; ଦେବମାନଙ୍କର ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ଜ୍ୟୋତିମାନେ କିପରି, ଏହା ବିସ୍ତାରରେ କହନ୍ତୁ ।

ଏତତ୍ସର୍ଵଂ ସମାଚକ୍ଷ୍ଵ ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚୈଵ ନିଶ୍ଚଯମ୍। ଶ୍ରୁତ୍ଵା ତୁ ଵଚନଂ ତେଷାଂ ତଦା ସୂତଃ ସମାହିତଃ ।। ୫୩.

ଏହି ସବୁ ଆମକୁ କହ, ଏବଂ ତାରାମଣ୍ଡଳ ବିଷୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ତଥ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦେଖା। ସେମାନଙ୍କର କଥା ଶୁଣି, ସୂତା ତାବେ ମନ ଲଗାଇଲେ।

ଅସ୍ମିନ୍ନର୍ଥେ ମହାପ୍ରାଜ୍ଞୈର୍ଯଦୁକ୍ତଂ ଜ୍ଞାନବୁଦ୍ଧିଭିଃ। ତଦ୍ଵୋଽହଂ ସମ୍ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଭଵମ୍। ଯଥା ଦେଵଗୃହାଣୀହ ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗୃହମ୍ ।। ୫୩.

ଏହି ବିଷୟରେ ଯେଉଁଠି ଜ୍ଞାନୀ ଓ ବୁଦ୍ଧିମାନ୍ ଲୋକେ କହିଛନ୍ତି, ସେଥିରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି, ଏବଂ ଦେବତାମାନଙ୍କର ଗୃହମାନେ ମଧ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଗୃହ କିପରି ଅଛି, ଏହି ସବୁ ମୁଁ ତୁମକୁ କହିବି।

ଅତଃ ପରଂ ତ୍ରିଵିଧାଗ୍ନେର୍ଵକ୍ଷ୍ଯେଽହନ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଭଵମ୍। ଦିଵ୍ଯସ୍ଯ ଭୌତିକସ୍ଯାଗ୍ନେରଥାଗ୍ନେଃ ପାର୍ଥିଵସ୍ଯ ଚ ।। ୫୩.

ଏହା ପରେ ମୁଁ ତିନି ପ୍ରକାର ଅଗ୍ନିର ଉତ୍ପତ୍ତି ବିଷୟରେ କହିବି—ଦିବ୍ୟ, ଭୌତିକ ଓ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି।

ଵ୍ଯୁଷ୍ଟାଯାନ୍ତୁ ରଜନ୍ଯାଂ ଵୈ ବ୍ରହ୍ମଣୋଽଵ୍ଯକ୍ତଜନ୍ମନଃ। ଅଵ୍ଯାକୃତମିଦନ୍ତ୍ଵାସୀନ୍ନୈଶେନ ତମସାଵୃତମ୍ ।। ୫୩.

ରାତି ଶେଷ ହେଲାପରେ, ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମ ଥିବା ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କଠାରୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଅବସ୍ଥା ରହିଥିଲା, ଯାହା ରାତିର ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକାଯାଇଥିଲା।

ଚତୁର୍ଭୂତାଵଶିଷ୍ଟେଽସ୍ମିନ୍ ପାର୍ଥିଵଃ ସୋଽଗ୍ନିରୁଚ୍ଯତେ। ଯଶ୍ଚାଦୌ ତପତେ ସୂର୍ଯେ ଶୁଚିରଗ୍ନିସ୍ତୁ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୩.

ଏଠାରେ ଚାରିଟି ଭୂତ ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଲେ, ସେହିପରି ଅଗ୍ନିକୁ ପୃଥିବୀର ଅଗ୍ନି ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ଏବଂ ଆରମ୍ଭରେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଯେଉଁ ଶୁଦ୍ଧ ଅଗ୍ନି ଜ୍ୱଳିଥାଏ, ସେହିଠିକୁ ଅଗ୍ନି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ।

ଵୈଦ୍ଯୁତାଖ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯେଽଥ ଲକ୍ଷଣମ୍। ଵୈଦ୍ଯୁତୋ ଜାଠରଃ ସୌରୋ ହ୍ଯପାଙ୍ଗର୍ଭାସ୍ତ୍ରଯୋଽଗ୍ନଯଃ। ତସ୍ମାଦପଃ ପିବନ୍ ସୂର୍ଯୋ ଗୋଭିଦୀର୍ପ୍ଯତ୍ଯସୌ ଦିଵି ।। ୫୩.

ଯାହାକୁ ବିଦ୍ୟୁତ ନାମରେ ଜଣାଯାଏ, ତାହାର ଲକ୍ଷଣ ମୁଁ କହିବି। ବିଦ୍ୟୁତ, ଜଠର ଅଗ୍ନି ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଗ୍ନି—ଏହି ତିନିଟି ଅଗ୍ନି ଜଳରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ। ଏହି କାରଣରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଜଳ ପିଏ ଏବଂ ଆକାଶରେ ତାହାକୁ ଛାଡ଼ିଦିଏ।

ଵୈଦ୍ଯୁତେନ ସମାଵିଷ୍ଟୋ ଵାର୍କ୍ଷୋ ନାଦ୍ଭିଃ ପ୍ରଶାମ୍ଯତି । ମାନଵାନାଞ୍ଚ କୁକ୍ଷିସ୍ଥୋ ନାଦ୍ଭିଃ ଶାମ୍ଯତି ପାଵକଃ ।। ୫୩.

ବିଦ୍ୟୁତ ଅଗ୍ନି ଯେତେବେଳେ କାଠରେ ଥାଏ, ସେଠାରେ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଅଗ୍ନି ନିବାଯି ନାହିଁ। ଏଭଳି ମାନବ ଦେହର ଜଠର ଅଗ୍ନିକୁ ମଧ୍ୟ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ନିବାଯିପାରେ ନାହିଁ।

ଅର୍ଚ୍ଚିଷ୍ମାନ୍ ପରମଃ ସୋଽଗ୍ନିଃ ପ୍ରଭଵୋ ଜାଠରଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯଶ୍ଚାଯଂ ମଣ୍ଡଲୀ ଶୁକ୍ଲୋ ନିରୂଷ୍ମା ସଂପ୍ରକାଶତେ ।। ୫୩.

ଯେଉଁ ଅଗ୍ନିର ଅନେକ ଶିଖା ଅଛି, ସେହି ପରମ ଅଗ୍ନିକୁ ଜଠର ଉତ୍ପତ୍ତି ବୋଲି ମନେ କରାଯାଏ। ଏଉଁ ମଣ୍ଡଳାକାର, ଧଳା ଓ ତାପ ନଥିବା ଅଗ୍ନି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ହୁଏ।