ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ ସୂର୍ଯନିମିତ୍ତୈଷା କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧି ର୍ନିଶାକରେ। ତାରାଗ୍ରହାଣାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସ୍ଵର୍ଭାନୋଶ୍ଚ ରଥଂ ପୁନଃ ।। ୫୨.

ଏଭଳି ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବୃଦ୍ଧି ଓ କ୍ଷୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏବେ ମୁଁ ତାରା, ଗ୍ରହ ଓ ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କର ରଥ ବିଷୟରେ କହିବି।

ତୋଯତେଜୋମଯଃ ଶୁଭ୍ରଃ ସୋମପୁତ୍ରସ୍ଯ ଵୈ ରଥଃ। ଯୁକ୍ତୋ ହଯୈଃ ପିଶଙ୍ଗୈସ୍ତୁ ଅଷ୍ଟାଭିର୍ଵାତରଂହସୈଃ ।। ୫୨.

ସୋମଙ୍କ ପୁଅଙ୍କର ରଥ ଜଳ ଓ ଆଲୋକରୁ ଗଠିତ, ଅତ୍ୟନ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଏବଂ ପବିତ୍ର। ଏହି ରଥ ଆଠଟି ପିଙ୍ଗଳା ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁବେଗର, ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଏ।

ସଵରୂଥଃ ସାନୁକର୍ଷଃ ସୂତୋ ଦିଵ୍ଯୋ ରଥେ ମହାନ୍। ସୋପାସଙ୍ଗପତାକସ୍ତୁ ସଧ୍ଵଜୋ ମେଘସନ୍ନିଭଃ ।। ୫୨.

ଏହି ରଥ ଯୋକ ଓ ଦଣ୍ଡ ସହିତ, ଦିବ୍ୟ ସାରଥି ସହିତ, ମହାନ ଦେବରଥ ଭାବରେ ଅଛି। ଏହା ପାଖରେ ପତାକା ଓ ଧ୍ୱଜ ଲାଗିଛି, ଏବଂ ମେଘ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ।

ଭାର୍ଗଵସ୍ଯ ରଥଃ ଶ୍ରୀଣାଂସ୍ତେଜସା ସୂର୍ଯସନ୍ନିଭଃ। ପୃଥିଵୀସମ୍ଭଵୈର୍ଯୁକ୍ତୋ ନାନାଵର୍ଣୈର୍ହଯୋତ୍ତମୈଃ ।। ୫୨.

ଭାର୍ଗବମାନେ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁ ରଥ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ତାହା ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ଭଳି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ। ଏହି ରଥ ଭୂମିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ବିଭିନ୍ନ ରଙ୍ଗର ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଏକାତ୍ମ।

ଶ୍ଵେତଃ ପିଶଙ୍ଗଃ ସାରଙ୍ଗୋ ନୀଲଃ ପୀତୋ ଵିଲୋହିତଃ। କୃଷ୍ଣଶ୍ଚ ହରିତଶ୍ଚୈଵ ପୃଷତଃ ପୃଷ୍ଣିରେଵ ଚ। ଦଶଭି ସ୍ତୈର୍ମହାଭାଗୈରକୃଶୈର୍ଵାତଵେଗିତୈଃ ।। ୫୨.

ସେଠାରେ ଦଶଟି ଉତ୍ତମ ଘୋଡ଼ା ଅଛନ୍ତି—ଧଳା, ପିଙ୍ଗଳା, ଚିତ୍ରା, ନୀଳ, ହଳଦିଆ, ଲାଲ, କଳା, ହରିତ, ଚିତ୍ରା ଓ ଦାଗଦାର। ସମସ୍ତେ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବାୟୁବେଗର।

ଅଷ୍ଟାଶ୍ଵଃ କାଞ୍ଚନଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ସୋମସ୍ଯାପି ରଥୋଽଭଵତ୍। ଅସଙ୍ଗୈର୍ଲୌହିତୈରଶ୍ଵୈଃ ସର୍ଵଗୈରଗ୍ନିସମ୍ଭଵୈଃ। ସର୍ପତେଽସୌ କୁମାରୋ ଵୈ ଋଜୁଵକ୍ରାନୁଚକ୍ରଗଃ ।। ୫୨.

ସୋମଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ସୁନାର ଏବଂ ଆଠଟି ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଏ। ଏହି ଘୋଡ଼ାମାନେ ଅଲଗା ଅଲଗା, ଲାଲ ରଙ୍ଗର, ସମସ୍ତ ଦିଗକୁ ଯିବା, ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା। ଏହି ରଥରେ ଏକ ଯୁବକ ଚଢ଼ିଛନ୍ତି, ଯାହାର ଚକ୍ର ସିଧା ଓ ମୁଡ଼ା।

ତତସ୍ତ୍ଵାଙ୍ଗିରସୋ ଵିଦ୍ଵାନ୍ ଦେଵାଚାର୍ଯୋ ବୃହସ୍ପତିଃ। ଶୋଣୈରଶ୍ଵୈଃ କାଞ୍ଚନେନ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପତି ।। ୫୨.

ତାପରେ ଅଙ୍ଗିରସଙ୍କ ବଂଶର ବୁଦ୍ଧିମାନ ଦେବ ଗୁରୁ ବୃହସ୍ପତି, ଲାଲ ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଉଥିବା ସୁନାର ରଥରେ ଆଗକୁ ବଢ଼ନ୍ତି।

ଯୁକ୍ତସ୍ତୁ ଵାଜିଭିର୍ଦିଵ୍ଯୈରଷ୍ଟାଭିର୍ଵାତସମ୍ମିତୈଃ। ନକ୍ଷତ୍ରେଽବ୍ଦନ୍ନିଵସତି ସଵେଗସ୍ତେନ ଗଚ୍ଛତି ।। ୫୨.

ଏହି ରଥ ଆଠଟି ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା, ଯେଉଁମାନେ ବାୟୁବେଗର, ଦ୍ୱାରା ଯୋକ୍ତ। ସେ ଏକ ବର୍ଷ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରରେ ବସନ୍ତି ଏବଂ ବେଗରେ ଗତି କରନ୍ତି।

ତତଃ ଶନୈଶ୍ଵରୋପ୍ଯଶ୍ଵୈଃ ଶବଲୈର୍ଵ୍ଯୋମସମ୍ଭଵୈଃ। କାର୍ଷ୍ଣାଯସଂ ସମାରୁହ୍ଯ ସ୍ଯନ୍ଦନଂ ଯାତି ଵୈ ଶନୈଃ ।। ୫୨.

ତାପରେ ଶନି ମଧ୍ୟ ଆକାଶରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ଚିତ୍ରା ଘୋଡ଼ା ଦ୍ୱାରା ଟଣାଯାଉଥିବା କଳା ଲୋହାର ରଥରେ ଧୀରେ ଧୀରେ ଯାଆନ୍ତି।

ସ୍ଵର୍ଭାନୋସ୍ତୁ ତଥୈଵାଶ୍ଵାଃ କୃଷ୍ଣା ହ୍ଯଷ୍ଟୌ ମନୋଜଵାଃ। ରଥନ୍ତମୋମଯନ୍ତସ୍ଯ ସକୃଦ୍ଯୁକ୍ତା ଵହନ୍ତ୍ଯୁତ ।। ୫୨.

ସ୍ୱର୍ଭାନୁଙ୍କ ଘୋଡ଼ା ମଧ୍ୟ ଆଠଟି, କଳା ଓ ମନରେ ଯେପରି ଦ୍ରୁତ, ସେମାନେ ଏକାସାଥିରେ ତାଙ୍କର 'ରଥନ୍ତମ' ନାମକ ରଥକୁ ଟଣନ୍ତି।

ଆଦିତ୍ଯାନ୍ନିଃସୃତୋ ରାହୁଃ ସୋମଂ ଗଚ୍ଛତି ପର୍ଵସୁ। ଆଦିତ୍ଯମେତି ସୋମାଚ୍ଚ ପୁନଃ ସୌରେଷୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୫୨.

ଆଦିତ୍ୟମାନେଠାରୁ ନିଷ୍କ୍ରାନ୍ତ ହୋଇ ରାହୁ ପର୍ବକାଳରେ ସୋମଙ୍କୁ ଯାଆନ୍ତି। ପୁଣି ସୋମଠାରୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସୌର ପର୍ବକାଳରେ ଯାଆନ୍ତି।

ଅଥ କେତୁରଥସ୍ଯାଶ୍ଵା ଅଷ୍ଟାଷ୍ଟୌ ଵାତରଂହସଃ। ପଲାଲଧୂମସଙ୍କାଶାଃ ଶବଲା ରାସଭାରୁଣାଃ ।। ୫୨.

କେତୁଙ୍କ ରଥର ଘୋଡ଼ା ଆଠ ଯୁଗଳ, ବାୟୁବେଗର, ଚିତ୍ରା, ଧାନ ଭୁସିର ଧୂଆଁ ଭଳି ରଙ୍ଗର, ଏବଂ ଗଧା ପ୍ରଜାତିର।

ଏତେ ଵାହା ଗ୍ରହାଣାଂ ଵୈ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତା ରଥୈଃ ସହ। ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତେ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ ।। ୫୨.

ମୁଁ ଯେଉଁ ଗ୍ରହମାନଙ୍କ ରଥ ଓ ଘୋଡ଼ା ବିବରଣୀ ଦେଲି, ସେମାନେ ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ତାରାରେ ବନ୍ଧା ଏବଂ ବାୟୁର ତାନା ଦ୍ୱାରା ଏକାତ୍ମ।

ଏତେ ଵୈ ଭ୍ରାମ୍ଯମାଣାସ୍ତୁ ଯଥା ଯୋଗଂ ଭ୍ରମନ୍ତି ଵୈ। ଵାଯଵ୍ଯାଭିରଦୃଶ୍ଯାଭିଃ ପ୍ରବଦ୍ଧା ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ ।। ୫୨.

ଏହିମାନେ ଅଦୃଶ୍ୟ ବାୟୁ ତାନ୍ତୁରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ, ନିଜ ନିଜ କ୍ରମରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେଉଛନ୍ତି ।

ପରିଭ୍ରମନ୍ତି ତଦ୍ବଦ୍ଧାଶ୍ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଗ୍ରହା ଦିଵି। ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛନ୍ତି ଧ୍ରୁଵନ୍ତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣାଃ ।। ୫୨.

ସେହି ବନ୍ଧନରେ ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଗ୍ରହମାନେ ଆକାଶରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି; ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରି ତାରାମାନେ ଧ୍ରୁବକୁ କେନ୍ଦ୍ର କରି ଚାଲିଛନ୍ତି ।

ଯଥା ନଦ୍ଯୁଦକେ ନୌସ୍ତୁ ସଲିଲେନ ସହୋହ୍ଯତେ। ତଥା ଦେଵାଲଯା ହ୍ଯେତେ ଉହ୍ଯନ୍ତେ ଵାତରଶ୍ମିଭିଃ। ତସ୍ମାତ୍ସର୍ଵେଣ ଦୃସ୍ଯନ୍ତେ ଵ୍ଯୋମ୍ନି ଦେଵଗଣାସ୍ତୁ ତେ ।। ୫୨.

ଯେପରି ନଦୀରେ ନୌକା ଜଳ ସହିତ ଭସିଯାଏ, ସେପରି ଦେବମାନଙ୍କର ନିବାସମାନେ ବାୟୁର ଧାରାରେ ଚାଲିଯାନ୍ତି; ଏହିଠାରୁ ସମସ୍ତ ଦେବମାନେ ଆକାଶରେ ଦେଖାଯାନ୍ତି ।

ଯାଵନ୍ତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତୁ ତାଵନ୍ତୋ ଵାତରଶ୍ମଯଃ। ସର୍ଵା ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧାସ୍ତା ବ୍ରମନ୍ତ୍ଯୋ ଭ୍ରାମଯନ୍ତି ତମ୍ ।। ୫୨.

ଯେତେ ତାରା ଅଛି, ସେତେ ବାୟୁର ତାନ୍ତୁ ଅଛି; ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧା, ଘୂରୁଛନ୍ତି ଓ ଧ୍ରୁବକୁ ମଧ୍ୟ ଘୂରାଉଛନ୍ତି ।

ତୈଲପୀଡାକରଂ ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମଦ୍ଭ୍ରାମଯତେ ଯଥା। ତଥା ଭ୍ରମନ୍ତି ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵାଯବଦ୍ଧାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୫୨.

ଯେପରି ତେଲ ଦେଇ ଚକ୍ରକୁ ଘୂରାଯାଏ, ସେପରି ସମସ୍ତ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବାୟୁରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଘୂରୁଛି ।

ଅଲାତଚକ୍ରଵଦ୍ଯାନ୍ତି ଵାତଚକ୍ରେରିତାନି ତୁ। ତସ୍ମାଜ୍ଜ୍ଯୋତୀଂଷି ଵହତେ ପ୍ରଵହଂସ୍ତେନ ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୨.

ଅଲାତର ଅଗ୍ନି ଚକ୍ର ପରି, ବାୟୁର ଚକ୍ର ଦ୍ୱାରା ଏମାନେ ଚଳିଛନ୍ତି; ଏହିପରି ଜ୍ୟୋତିମାନେ ବାୟୁର ଧାରାରେ ବହିଯାନ୍ତି, ଏହିଠାରୁ ଏହାକୁ ଏହି ନାମ ମିଳିଛି ।

ଏଵଂ ଧ୍ରୁଵନିବଦ୍ଧୋଽସୌ ସର୍ପତେ ଜ୍ଯୋତିଷାଂ ଗଣଃ। ସୈଷ ତାରାମଯୋଜ୍ଞେଯଃ ଶିଶୁମାରୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଦିଵି। ଯଦହ୍ନା କୁରୁତେ ପାପଂ ଦୃଷ୍ଟଵା ତଂ ନିଶି ମୁଚ୍ଯତେ ।। ୫୨.

ଏଭଳି ଧ୍ରୁବରେ ବନ୍ଧା ହୋଇ ଜ୍ୟୋତିମାନେ ଚଳିଯାନ୍ତି; ଏହିଠାକୁ ଶିଶୁମାର ରୂପରେ ଜଣାଯାଏ, ଧ୍ରୁବ ତାହାର କେନ୍ଦ୍ରରେ ଅଛନ୍ତି । ଦିନେ ଯେଉଁ ପାପ ହୁଏ, ଏହାକୁ ଦେଖି ରାତିରେ ମୁକ୍ତି ମିଳେ ।

ଯାଵତ୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାରାସ୍ତାଃ ଶିଶୂମାରାଶ୍ରିତା ଦିଵି। ତାଵନ୍ତ୍ଯେଵ ତୁ ଵର୍ଷାଣି ଜୀଵନ୍ତ୍ଯଭ୍ଯଧିକାନି ତୁ ।। ୫୨.

ଆକାଶରେ ଯେତେ ତାରା ଶିଶୁମାରରେ ଅଛି, ସେତେ ବର୍ଷ ସେମାନେ ବଞ୍ଚନ୍ତି, କିଛି ଅଧିକ ମଧ୍ୟ ।

ଶାଶ୍ଵତଃ ଶିଶୁମାରୋଽସୌ ଵିଜ୍ଞେଯଃ ପ୍ରଵିଭାଗଶଃ। ଉତ୍ତାନପାଦସ୍ତସ୍ଯାଥ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ହ୍ଯୁତ୍ତରୋ ହନୁଃ ।। ୫୨.

ଶିଶୁମାର ସଦା ଅବିନାଶୀ ଏବଂ ଅନେକ ଅଂଶରେ ବିଭକ୍ତ; ତାହାର ଉପର ହନୁ ଉତ୍ତାନପାଦ ବୋଲି ଜଣାଯାଏ ।

ଯଜ୍ଞୋଽଧରସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଧର୍ମୋ ମୂର୍ଦ୍ଧାନମାଶ୍ରିତଃ। ହୃଦି ନାରାଯଣଃ ସାଧ୍ଯଃ ଅଶ୍ଵିନୌ ପୂର୍ଵପାଦଯୋଃ ।। ୫୨.

ଯଜ୍ଞ ତାହାର ତଳ ହନୁ, ଧର୍ମ ମୁଣ୍ଡରେ ବସିଛନ୍ତି, ନାରାୟଣ ସାଧ୍ୟ ହୃଦୟରେ ଅଛନ୍ତି, ଏବଂ ଅଶ୍ୱିନୀଦ୍ୱୟ ପୂର୍ବ ପାଦରେ ଅଛନ୍ତି ।

ଵରୁଣଶ୍ଚାର୍ଯମା ଚୈଵ ପଶ୍ଚିମେ ତସ୍ଯ ସସ୍ଥିନି। ଶିଶ୍ରଃ ସଂଵତ୍ସରସ୍ତସ୍ଯ ମିତ୍ରୋଽପାନେ ସମାଶ୍ରିତଃ ।। ୫୨.

ବରୁଣ ଓ ଆର୍ୟମା ତାହାର ପଛ ଜଂଘାରେ, ଶିଶ୍ର ବର୍ଷ ତାହାର ଗୁପ୍ତାଙ୍ଗରେ, ମିତ୍ର ତାହାର ପିଛ ଦ୍ୱାରରେ ବସିଛନ୍ତି ।

ପୁଚ୍ଛେଽଗ୍ନିଶ୍ଚ ମହେନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚ ମରୀଚିଃ କଶ୍ଯପୋ ଧ୍ରୁଵଃ। ତାରକାଃ ଶିଶୁମାରଶ୍ଚ ନାସ୍ତମେତି ଚତୁଷ୍ଟଯମ୍ ।। ୫୨.

ପୁଛରେ ଅଗ୍ନି, ମହେନ୍ଦ୍ର, ମରୀଚି, କଶ୍ୟପ ଓ ଧ୍ରୁବ ଅଛନ୍ତି; ତାରାମାନେ ଓ ଶିଶୁମାର—ଏହି ଚାରିଟି କେବେ ଅସ୍ତ ହୁଅନ୍ତି ନାହିଁ ।

ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣେଃ ସହ। ଉନ୍ମୁଖାଭିମୁଖାଃ ସର୍ଵେ ଚକ୍ରୀଭୂତାଶ୍ରିତା ଦିଵି ।। ୫୨.

ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ—ସମସ୍ତେ ଉପରକୁ ଓ ପରସ୍ପରକୁ ମୁହଁ କରି, ଆକାଶରେ ଚକ୍ର ରୂପେ ବସିଛନ୍ତି ।

ଧ୍ରୁଵେଣାଧିଷ୍ଠିତାଃ ସର୍ଵେ ଧ୍ରୁଵମେଵ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ । ପ୍ରଯାନ୍ତୀହ ଵରଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠମେଧୀଭୂତଂ ଧ୍ରୁଵନ୍ଦିଵି ।। ୫୨.

ସମସ୍ତେ ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ବାହିତ ହୋଇ, ଧ୍ରୁବକୁ ଘେରି ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରନ୍ତି; ଧ୍ରୁବ ଆକାଶରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ଓ ମହାନ୍ ।

ଧ୍ରୁଵାଗ୍ନିକଶ୍ଯପାନାନ୍ତୁ ଵରସ୍ଵାସୌ ଧ୍ରୁଵଃ ସ୍ମୃତଃ। ଏକ ଏଵ ଭ୍ରମତ୍ଯେଷ ମେରୁପର୍ଵତମୂର୍ଦ୍ଧନି ।। ୫୨.

ଧ୍ରୁବ, ଅଗ୍ନି ଓ କଶ୍ୟପ ମଧ୍ୟରେ ଧ୍ରୁବ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ମନାଯାଏ; ସେ ଏକାକି ମେରୁ ପର୍ବତ ଶିଖରରେ ଘୂରୁଛନ୍ତି ।

ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚକ୍ରମେତଦ୍ଧି ସଦା କର୍ଷତ୍ଯଵାଙ୍ମୁଖଃ। ମେରୁମାଲୋକଯତ୍ଯେଷ ପ୍ରଯାତୀହ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣମ୍ ।। ୫୨.

ଏହି ଜ୍ୟୋତିର ଚକ୍ର ସଦା ତଳକୁ ଟାଣାଯାଏ, ମେରୁକୁ ଦେଖି, ସେ ଏଠାରେ ପ୍ରଦକ୍ଷିଣା କରୁଛନ୍ତି ।