ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରମ୍ଲୋଚେତି ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ନିମ୍ଲୋଚେତି ଚ ତେ ଉଭେ। ଯାତୁଧାନସ୍ତଥା ସର୍ପୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ନଭୋନଭସ୍ଯଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ଲୋଚା, ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯାତୁଧାନ ଓ ସର୍ପ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଶ୍ୱେତ — ଦୁଇଜଣ; ନଭସ ଓ ନଭସ୍ୟ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଶରଦୃ-ତୌ ପୁନଃ ଶୁଭ୍ରା ଵସନ୍ତି ମୁନି ଦେଵତାଃ। ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚାଥ ପୂଷା ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ସଗୌତମଃ ।। ୫୨.

ଶରତ୍କାଳରେ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ପର୍ଜ୍ଞ୍ୟ, ପୂଷଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାଵସୁଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ସୁରଭିଶ୍ଚ ଯଃ। ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ଉଭେ ତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ।। ୫୨.

ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ସହିତ ସୁରଭି, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ନାଗ ଐରାଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସେନଜିଚ୍ଚ ସୁଷେଣଶଚଵ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ନାଗ ଏଇରାବତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ ଓ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଆପୋ ଵାତଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ। ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ତୁ ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଶ୍ଚ ଇଷୋର୍ଜଯୋଃ ।। ୫୨.

ଜଳ ଓ ପବନ—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଇଷ ଓ ଉର୍ଜା ମାସରେ ବସନ୍ତି।

ହୈମନ୍ତିକୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଵସନ୍ତି ତୁ ଦିଵାକରେ। ଅଂଶୋ ଭଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଋତୁଶ୍ଚ ହ ।। ୫୨.

ହେମନ୍ତ ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅଂଶ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ ଋତୁ ଏମାନେ ବସନ୍ତି।

ଭୁଜଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାପଝଃ ସର୍ପଃ କର୍କୋଟକସ୍ତଥା। ଚିତ୍ରସେନଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଊର୍ଣାଯୁଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମହାପଜ୍ହ ନାମକ ସର୍ପ, କର୍କୋଟକ ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଉର୍ଵଶୀ ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ତଥୈଵାପ୍ସରସୌ ଶୁଭେ। ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାରିଷ୍ଟନେମିଶ୍ଚ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ଉର୍ବଶୀ ଓ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଅପ୍ସରା, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ଫୂର୍ଜ୍ଜଶ୍ଚ ତାଵୁଗ୍ରୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ସହେ ଚୈଵ ସହସ୍ଯେ ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ ।। ୫୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସ୍ଫୂର୍ଜ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ତତଃ ଶୈଶିରଯୋଶ୍ଵାପି ମାସଯୋର୍ନିଵସନ୍ତି ଵୈ। ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜମଦଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୨.

ତାପରେ ଶିଶିର ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସନ୍ତି।

କାଦ୍ରଵେଯୌ ତଥା ନାଗୌ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ। ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଵର୍ଚ୍ଚାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୨.

କାଦ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚାସ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ତିଲୋତ୍ତମାପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଦେଵୀ ରମ୍ବା ମନୋରମା। ଋତଜିତ୍ସତ୍ଯଜିଚ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତୌ ।। ୫୨.

ତିଲୋତ୍ତମା ଅପ୍ସରା, ଦେବୀ ରମ୍ଭା, ମନୋରମା, ଋତଜିତ୍ ଓ ସତ୍ୟଜିତ୍—ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମୋପେତସ୍ତଥା ଦକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞୋପେତଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ। ଏତେ ଦେଵା ଵସନ୍ତ୍ଯର୍କେ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ତୁ କ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୨.

ବ୍ରହ୍ମୋପେତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଯଜ୍ଞୋପେତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶ ସପ୍ତକାଃ। ସୂର୍ଯମାପ୍ଯାଯଯନ୍ତ୍ଯେତେ ତେଜସା ତେଜ ଉତ୍ତମମ୍ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ ର ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଦଳର ଅଧିପତି; ଏମାନଙ୍କର ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ପ୍ରଥିତୈସ୍ତୈର୍ଵଚୋବିସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ମୁନଯୋ ରଵିମ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଗୀତନୃତ୍ଯୈରୁପାସତେ ।। ୫୨.

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି।

ଗ୍ରାମଣୀଯକ୍ଷଭୂତାସ୍ତୁ କୁର୍ଵତେ ଭୀମସଂଗ୍ରହମ୍। ସର୍ପା ଵହନ୍ତି ସୂର୍ଯଞ୍ଚ ଯାତୁଧାନାନୁଯାନ୍ତି ଚ। ଵାଲଖିଲ୍ଯା ନଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତଂ ପରିଚାର୍ଯୋଦଯାଦ୍ରଵିମ୍ ।। ୫୨.

ଗ୍ରାମଣୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନେ ବଡ଼ ଏକତ୍ରିକରଣ କରନ୍ତି; ସର୍ପମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ତମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଆନ୍ତି ଓ ଉଦୟ ସମୟରେ ସେବା କରନ୍ତି।

ଏତେଷାମେଵ ଦେଵାନାଂ ଯତାଵୀର୍ଯଂ ଯଥାତପଃ। ଯଥାଯୋଗଂ ଯଥାସତ୍ଯଂ ଯଥାଧର୍ମଂ ଯତାବଲମ୍ ।। ୫୨.

ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତାପ, ଯୋଗ୍ୟତା, ସତ୍ୟତା, ଧର୍ମ ଓ ବଳ ଅନୁଯାୟୀ—

ଯଥା ତପତ୍ଯସୌ ସୂର୍ଯସ୍ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧସ୍ତୁ ତେଜସା। ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ଵସନ୍ତୀହ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଦିଵାକରେ ।। ୫୨.

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏମାନଙ୍କର ତେଜରେ ତାପିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପନ୍ନଗାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣାଃ । ଗ୍ରାମଣ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ଯକ୍ଷା ଯାତୁଧାନାଶ୍ଚ ଭୂରିଶଃ ।। ୫୨.

ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନେକ ଯାତୁଧାନ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଏତେ ତପନ୍ତି ଵର୍ଷନ୍ତି ଭାନ୍ତି ଵାନ୍ତି ସୃଜନ୍ତି ଚ। ଭୂତାନାମଶୁଭଂ କର୍ମ ଵ୍ଯପୋହନ୍ତୀହ କୀର୍ତିତାଃ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ଜ୍ଵଳନ୍ତି, ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି, ପବନ ବହାନ୍ତି ଏବଂ ସୃଷ୍ଟି କରନ୍ତି। ଏମାନେ ଏଠାରେ ଜୀବମାନଙ୍କର ଅଶୁଭ କର୍ମକୁ ଦୂର କରନ୍ତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ମାନଵାନାଂ ଶୁଭଂ ହ୍ଯେତେ ହରନ୍ତି ଦୁରିତାତ୍ମନାମ୍। ଦୁରିତଂ ହି ପ୍ରଚାରାଣାଂ ଵ୍ଯପୋହନ୍ତି ଵ୍କଚିତ୍ ଵ୍କଚିତ୍ ।। ୫୨.

ଖରାପ ମନୋଭାବ ଥିବା ଲୋକମାନଙ୍କର ଭଲ ଭାଗ୍ୟକୁ ଏମାନେ ହରିନେଇଯାନ୍ତି; କିନ୍ତୁ କେତେବେଳେ କେତେକଙ୍କର ଦୁର୍ଭାଗ୍ୟକୁ ମଧ୍ୟ ଦୂର କରନ୍ତି।

ଵିମାନେଽଵସ୍ଥିତା ଦିଵ୍ଯେ କାମଗା ଵାତରଂହସଃ। ଏତେ ସହୈଵ ସୂର୍ଯେଣ ଭ୍ରମନ୍ତି ଦିଵସାନୁଗାଃ ।। ୫୨.

ଦିବ୍ୟ ରଥରେ ବସି, ଇଚ୍ଛାମତେ ପବନର ତ୍ୱରାରେ ଚଳି, ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଦିନକୁ ଅନୁସରଣ କରି ଘୁରିବା କରନ୍ତି।

ଵର୍ଷନ୍ତଶ୍ଚ ତପନ୍ତଶ୍ଚ ହ୍ଲାଦଯନ୍ତଶ୍ଚ ଵୈ ପ୍ରଜାଃ। ଗୋପାଯନ୍ତି ତୁ ଭୂତାନି ସର୍ଵାନୀହାମନୁକ୍ଷଯାତ୍ ।। ୫୨.

ବର୍ଷା କରି, ତାପ ଦେଇ, ପ୍ରଜାମାନଙ୍କୁ ଆନନ୍ଦ ଦେଇ, ଏମାନେ ସମସ୍ତ ଜୀବକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ନାଶରୁ ରକ୍ଷା କରନ୍ତି।

ସ୍ଥାନାଭିମାନିନାମେତତ୍ ସ୍ଥାନଂ ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଵୈ। ଅତୀତାନାଗତାନାଂ ଵୈ ଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତନ୍ତୁ ଯେ ।। ୫୨.

ମନ୍ବନ୍ତର ପ୍ରତ୍ୟେକରେ ଯେଉଁମାନେ ନିଜ ଅଞ୍ଚଳର ଅଧିପତି ଅଟୁଟ ଅବସ୍ଥାନରେ ଅଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଏହି ସ୍ଥାନ—ଅତୀତ, ଭବିଷ୍ୟତ ଓ ବର୍ତ୍ତମାନ ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ।

ଏଵଂ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ସପ୍ତକାସ୍ତେ ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଶମ୍। ଚତୁର୍ଦ୍ଦଶସୁ ସର୍ଗେଷୁ ଗଣା ମନ୍ଵନ୍ତରେଷୁ ଚ ।। ୫୨.

ଏଭଳି, ସପ୍ତ ଗୋଷ୍ଠୀ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଚାରିଦିଗରେ, ଚଉଦ ତିଆରି ଓ ମନ୍ବନ୍ତରମାନେ ମଧ୍ୟରେ ବାସ କରନ୍ତି।

ଗ୍ରୀଷ୍ମେ ହିମେ ଚ ଵର୍ଷାସୁ ମୁଞ୍ଚମାନା ଘର୍ମଂ ହିମ़ଞ୍ଚ ଵର୍ଷଞ୍ଚ ଦିନଂ ନିଶାଞ୍ଚ। କାଲେନ ଗଚ୍ଛତ୍ଯୃତୁଵଶାତ୍ ପରିଵୃତ୍ତରଶ୍ମି ର୍ଦେଵାନ୍ ପିତୄଂଶ୍ଚ ମନୁଜାଂଶ୍ଚ ତର୍ପଯନ୍ ଵୈ ।। ୫୨.

ଗ୍ରୀଷ୍ମ, ଶୀତ ଓ ବର୍ଷାକାଳରେ, ତାପ, ଶୀତଳତା ଓ ବର୍ଷା, ଦିନ ଓ ରାତି ଛାଡ଼ି, ସମୟ ଓ ଋତୁର ଶକ୍ତିରେ, ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କିରଣ ଦ୍ୱାରା, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତା, ପିତୃମାନେ ଓ ମନୁଷ୍ୟମାନେଙ୍କୁ ସନ୍ତୁଷ୍ଟ କରନ୍ତି।

ପ୍ରୀଣାତି ଦେଵାନମୃତେନ ସୂର୍ଯଃ ସୋମଂ ସୁଷୁମ୍ନେନ ଵିଵର୍ଦ୍ଧଯିତ୍ଵା । ଶୁକ୍ଲେ ତୁ ପୂର୍ଣଂ ଦିଵସକ୍ରମେଣ ତଂ କୃଷ୍ଣପକ୍ଷେ ଵିବୁଧାଃ ପିବନ୍ତି ।। ୫୨.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଅମୃତ ଦେଇ ପ୍ରସନ୍ନ କରନ୍ତି, ସୁଷୁମ୍ନ କିରଣରେ ସୋମକୁ ବଢ଼ାନ୍ତି; ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଦିନକ୍ରମରେ ସେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ତାହାକୁ ପିଉନ୍ତି।

ପୀତନ୍ତୁ ସୋମଂ ଦ୍ଵିକାଲାଵଶିଷ୍ଟଂ କୃଷ୍ଣକ୍ଷଯେ ରଶ୍ମିଭିସ୍ତଂ କ୍ଷରନ୍ତମ୍। ସୁଧାମୃତଂ ତତ୍ପିତରଃ ପିବନ୍ତି ଦେଵାଶ୍ଚ ସୌମ୍ଯାଶ୍ଚ ତଥୈଵ କଵ୍ଯମ୍ ।। ୫୨.

ସୋମ ଦୁଇ ଅଂଶ ରହିଥିବାବେଳେ, କୃଷ୍ଣପକ୍ଷ ଶେଷରେ, କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଝରିବା ସମୟରେ, ପିତୃମାନେ, ଦେବତାମାନେ, ଶାନ୍ତ ଦେବତା ଓ ପିତୃପୂତ୍ରମାନେ ଏହି ଅମୃତକୁ ପିଉନ୍ତି।

ସୂର୍ଯେଣ ଗୋଭିସ୍ତୁ ସମୁଦ୍ଧୃତାଭିରଦ୍ଭିଃ ପୁନଶ୍ଚୈଵ ସମୁଦ୍ଧୃତାଭିଃ। ଵୃଷ୍ଟ୍ଯାତିଵୃଦ୍ଧାଭିରଥୌଷଧୀଭିର୍ମର୍ତ୍ଯାଃ କ୍ଷୁଧନ୍ତ୍ଵନ୍ନପାନୈର୍ଜଯନ୍ତି ।। ୫୨.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ କିରଣ ଦ୍ୱାରା ଜଳକୁ ଉପରକୁ ଉଠାଇ, ପୁଣି ଏହି ଜଳକୁ ଆଣି, ବର୍ଷା ଓ ଔଷଧିମାନେ ଦ୍ୱାରା ଏହା ବଢ଼ିଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟମାନେ ଖାଦ୍ୟ ଓ ପାନୀୟ ଦ୍ୱାରା ଭୋକକୁ ଜୟ କରନ୍ତି।