ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ ରଥୋଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈରାଦିତ୍ଯୈଋଷିଭିସ୍ତଥା। ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣୀସର୍ପରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୫୨.

ଏହି ରଥକୁ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି ।

ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ କ୍ରମେଣ ତୁ। ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମରେ ବସନ୍ତି — ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ପ୍ରଜାପତି ।

ଉରଗୋ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଙ୍କୀର୍ଣାରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ ।। ୫୨.

ସର୍ପ ଭାସୁକି ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଗାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୁଇଜଣ ।

କ୍ରତୁସ୍ଥଲ୍ଯପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲୀ। ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ରଶ୍ଚ ତପୋର୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

କ୍ରତୁସ୍ଥଳୀ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ତପୋର୍ୟ — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ରକ୍ଷୋ ହେତିଃ ପ୍ରହେତିଶ୍ଚ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ମଧୁମାଧଵଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଵାସନ୍ତୌ ଗ୍ରୈଷ୍ମିକୌ ମାସୌ ମିତ୍ରଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚ ହ। ଋଷିରତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତକ୍ଷକୋ ରମ୍ଭ ଏଵ ଚ ।। ୫୨.

ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ସର୍ପ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭା ।

ମେନକା ସହଜନ୍ଯା ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଚ ହହା ହୁହୂଃ। ରଥସ୍ଵନଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ରଥଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ହହା ଓ ହୁହୁ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥସ୍ୱନ ଓ ରଥଚିତ୍ର — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ପୌରୁଷେଯୋ ଧଵଶ୍ଚୈଵ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଃ ଶୁଚିଶୁକ୍ରଯୋଃ ।। ୫୨.

ପୌରୁଷେୟ ଓ ଧବ, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ତତଃ ସୂର୍ଯେ ପୁନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯା ନିଵସନ୍ତୀହ ଦେଵତାଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁରେଵ ଚ ।। ୫୨.

ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି — ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ ।

ଏଲାପର୍ଣସ୍ତଥା ସର୍ପଃ ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ଵିଶ୍ଵାଵସୂଗ୍ରସେନୌ ଚ ପ୍ରାତଶ୍ଚୈଵାରୁଣଶ୍ଚ ହ ।। ୫୨.

ଏଲାପର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ପ ଶଂଖପାଳ, ଦୁଇଜଣ; ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଉଗ୍ରସେନ, ପ୍ରାତ ଓ ଅରୁଣ ।

ପ୍ରମ୍ଲୋଚେତି ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ନିମ୍ଲୋଚେତି ଚ ତେ ଉଭେ। ଯାତୁଧାନସ୍ତଥା ସର୍ପୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ନଭୋନଭସ୍ଯଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ଲୋଚା, ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯାତୁଧାନ ଓ ସର୍ପ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଶ୍ୱେତ — ଦୁଇଜଣ; ନଭସ ଓ ନଭସ୍ୟ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଶରଦୃ-ତୌ ପୁନଃ ଶୁଭ୍ରା ଵସନ୍ତି ମୁନି ଦେଵତାଃ। ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚାଥ ପୂଷା ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ସଗୌତମଃ ।। ୫୨.

ଶରତ୍କାଳରେ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ପର୍ଜ୍ଞ୍ୟ, ପୂଷଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାଵସୁଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ସୁରଭିଶ୍ଚ ଯଃ। ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ଉଭେ ତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ।। ୫୨.

ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ସହିତ ସୁରଭି, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ନାଗ ଐରାଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସେନଜିଚ୍ଚ ସୁଷେଣଶଚଵ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ନାଗ ଏଇରାବତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ ଓ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଆପୋ ଵାତଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ। ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ତୁ ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଶ୍ଚ ଇଷୋର୍ଜଯୋଃ ।। ୫୨.

ଜଳ ଓ ପବନ—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଇଷ ଓ ଉର୍ଜା ମାସରେ ବସନ୍ତି।

ହୈମନ୍ତିକୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଵସନ୍ତି ତୁ ଦିଵାକରେ। ଅଂଶୋ ଭଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଋତୁଶ୍ଚ ହ ।। ୫୨.

ହେମନ୍ତ ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅଂଶ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ ଋତୁ ଏମାନେ ବସନ୍ତି।

ଭୁଜଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାପଝଃ ସର୍ପଃ କର୍କୋଟକସ୍ତଥା। ଚିତ୍ରସେନଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଊର୍ଣାଯୁଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମହାପଜ୍ହ ନାମକ ସର୍ପ, କର୍କୋଟକ ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଉର୍ଵଶୀ ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ତଥୈଵାପ୍ସରସୌ ଶୁଭେ। ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାରିଷ୍ଟନେମିଶ୍ଚ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ଉର୍ବଶୀ ଓ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଅପ୍ସରା, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ଫୂର୍ଜ୍ଜଶ୍ଚ ତାଵୁଗ୍ରୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ସହେ ଚୈଵ ସହସ୍ଯେ ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ ।। ୫୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସ୍ଫୂର୍ଜ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ତତଃ ଶୈଶିରଯୋଶ୍ଵାପି ମାସଯୋର୍ନିଵସନ୍ତି ଵୈ। ତ୍ଵଷ୍ଟା ଵିଷ୍ଣୁର୍ଜମଦଗ୍ନିର୍ଵିଶ୍ଵାମିତ୍ରସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୨.

ତାପରେ ଶିଶିର ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ତ୍ୱଷ୍ଟା, ବିଷ୍ଣୁ, ଜମଦଗ୍ନି ଓ ବିଶ୍ୱାମିତ୍ର ବସନ୍ତି।

କାଦ୍ରଵେଯୌ ତଥା ନାଗୌ କମ୍ବଲାଶ୍ଵତରାଵୁଭୌ। ଗନ୍ଧର୍ଵୋ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ରଶ୍ଚ ସୂର୍ଯଵର୍ଚ୍ଚାସ୍ତଥୈଵ ଚ ।। ୫୨.

କାଦ୍ରୁ ଜନ୍ମ ନାଗ କମ୍ବଳ ଓ ଅଶ୍ୱତର, ଗନ୍ଧର୍ବ ଧୃତରାଷ୍ଟ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟବର୍ଚ୍ଚାସ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ତିଲୋତ୍ତମାପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ଦେଵୀ ରମ୍ବା ମନୋରମା। ଋତଜିତ୍ସତ୍ଯଜିଚ୍ଚୈଵ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୌ ଲୋକଵିଶ୍ରୁତୌ ।। ୫୨.

ତିଲୋତ୍ତମା ଅପ୍ସରା, ଦେବୀ ରମ୍ଭା, ମନୋରମା, ଋତଜିତ୍ ଓ ସତ୍ୟଜିତ୍—ଏହି ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ବ୍ରହ୍ମୋପେତସ୍ତଥା ଦକ୍ଷୋ ଯଜ୍ଞୋପେତଶ୍ଚ ସ ସ୍ମୃତଃ। ଏତେ ଦେଵା ଵସନ୍ତ୍ଯର୍କେ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ତୁ କ୍ରମେଣ ତୁ ।। ୫୨.

ବ୍ରହ୍ମୋପେତ, ଦକ୍ଷ ଓ ଯଜ୍ଞୋପେତ ବୋଲି ସ୍ମରଣ କରାଯାଏ; ଏହି ଦେବତାମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ସ୍ଥାନାଭିମାନିନୋ ହ୍ଯେତେ ଗଣା ଦ୍ଵାଦଶ ସପ୍ତକାଃ। ସୂର୍ଯମାପ୍ଯାଯଯନ୍ତ୍ଯେତେ ତେଜସା ତେଜ ଉତ୍ତମମ୍ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ଦ୍ୱାଦଶ ଗୋଷ୍ଠୀ ର ସପ୍ତ ସପ୍ତ ଦଳର ଅଧିପତି; ଏମାନଙ୍କର ତେଜରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ପ୍ରଥିତୈସ୍ତୈର୍ଵଚୋବିସ୍ତୁ ସ୍ତୁଵନ୍ତି ମୁନଯୋ ରଵିମ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵାପ୍ସରସଶ୍ଚୈଵ ଗୀତନୃତ୍ଯୈରୁପାସତେ ।। ୫୨.

ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଶବ୍ଦରେ ଋଷିମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ସ୍ତୁତି କରନ୍ତି; ଗନ୍ଧର୍ବ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ ଗୀତ ଓ ନୃତ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ପୂଜା କରନ୍ତି।

ଗ୍ରାମଣୀଯକ୍ଷଭୂତାସ୍ତୁ କୁର୍ଵତେ ଭୀମସଂଗ୍ରହମ୍। ସର୍ପା ଵହନ୍ତି ସୂର୍ଯଞ୍ଚ ଯାତୁଧାନାନୁଯାନ୍ତି ଚ। ଵାଲଖିଲ୍ଯା ନଯନ୍ତ୍ଯସ୍ତଂ ପରିଚାର୍ଯୋଦଯାଦ୍ରଵିମ୍ ।। ୫୨.

ଗ୍ରାମଣୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ଭୂତମାନେ ବଡ଼ ଏକତ୍ରିକରଣ କରନ୍ତି; ସର୍ପମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାତୁଧାନମାନେ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରନ୍ତି, ଓ ବାଲଖିଲ୍ୟମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଅସ୍ତମୟ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ନେଇଯାଆନ୍ତି ଓ ଉଦୟ ସମୟରେ ସେବା କରନ୍ତି।

ଏତେଷାମେଵ ଦେଵାନାଂ ଯତାଵୀର୍ଯଂ ଯଥାତପଃ। ଯଥାଯୋଗଂ ଯଥାସତ୍ଯଂ ଯଥାଧର୍ମଂ ଯତାବଲମ୍ ।। ୫୨.

ଏହି ଦେବତାମାନଙ୍କର ଶକ୍ତି, ତାପ, ଯୋଗ୍ୟତା, ସତ୍ୟତା, ଧର୍ମ ଓ ବଳ ଅନୁଯାୟୀ—

ଯଥା ତପତ୍ଯସୌ ସୂର୍ଯସ୍ତେଷାଂ ସିଦ୍ଧସ୍ତୁ ତେଜସା। ଇତ୍ଯେତେ ଵୈ ଵସନ୍ତୀହ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଦିଵାକରେ ।। ୫୨.

ଯେପରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏମାନଙ୍କର ତେଜରେ ତାପିତ ହୁଏ, ସେପରି ସେ ତେଜରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ଏହିପରି ଏମାନେ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦୁଇ ମାସ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।

ଋଷଯୋ ଦେଵଗନ୍ଧର୍ଵାଃ ପନ୍ନଗାପ୍ସରସାଙ୍ଗଣାଃ । ଗ୍ରାମଣ୍ଯଶ୍ଚ ତଥା ଯକ୍ଷା ଯାତୁଧାନାଶ୍ଚ ଭୂରିଶଃ ।। ୫୨.

ଋଷି, ଦେବତା, ଗନ୍ଧର୍ବ, ସର୍ପ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ଯକ୍ଷ ଓ ଅନେକ ଯାତୁଧାନ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।