ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵମର୍ଥ ଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ। ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସଂସିଦ୍ଧୋ ଭାସ୍ଵରୋ ରଥଃ ।। ୫୧.

ଏଭଳି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରଥର ବିନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଏପରି ଏହାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ତେନାଽସୌ ତରଣିର୍ଦେଵସ୍ତରସା ସର୍ପତେ ଦିଵି। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟିସମ୍ବଦ୍ଧୌ ରଶ୍ମୀ ଦ୍ଵୌ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ହି ।। ୫୧.

ଏହିପରି ତାରଣି ଦେବତା ବେଗରେ ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି। ରଥର ଦୁଇଟି କିରଣ ଯୋକ ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଧ୍ରୁଵେଣ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ଵିଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ। ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ସ୍ଯୁଃ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଓ କିରଣ ସହିତ ଘୂରିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ରଥର ଗୋଲାକ ତିଆରି ହୁଏ।

ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତେ ଵୈ ଦ୍ଵିଚକ୍ରଶ୍ଵେତରଜ୍ଜୁଵତ୍ ।। ୫୧.

ସେ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୁଗାକ୍ଷର ଦୁଇଟି ଅନ୍ତ ରହିଛି, ଧ୍ରୁବ ଏହାକୁ ଧରିଛନ୍ତି । ଏହି ରଥର ଦୁଇଟି ଚକା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଧଳା ଦୱାରି ଦୱାରି ରସି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି ।

ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛେତାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ରଶ୍ମୀ ତୁ ତାଵୁଭୌ । ଯୁଗାକ୍ଷ କୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ରଥର ଯୁଗାକ୍ଷର ଅନ୍ତଗୁଡିକ ହେଉଛି ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ।

କୀଲାସକ୍ତୋ ଯଥା ରଜ୍ଜୁର୍ଭ୍ରମତେ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ହ୍ରସତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତୌ ମଣ୍ଡଲେଷୂତ୍ତରାଯଣେ ।। ୫୧.

ଏକ ଖୁଟିକୁ ରସି ଲଗାଇଲେ ଯେପରି ଚାରିପାଖରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଉତ୍ତରାୟଣର ଚକ୍ରଗୁଡିକରେ ହେଲେ ଛୋଟ ହୁଏ ।

ଵର୍ଦ୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତୌ ତୁ ରସ୍ମୀ ଵୈ ନଯତୋ ରଵିମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ବଡ଼ ହୁଏ । ଧ୍ରୁବ ଏହି କିରଣ ଧରି ରବିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ।

ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତୌ ଵୈ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତୌ। ତଦା ସୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଟାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରି ଚଳିଥାଏ ।

ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚରନ୍ । ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନାଭ୍ଯାଂ ରଶ୍ମିଭ୍ଯାଂ ପୁନରେଵ ତୁ ।। ୫୧.

ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏଠି ଅସୀ ଶତ ଚକ୍ର ଦୂର ଯାଇ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ କିରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ଫେରିଆସେ ।

ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଉଦ୍ଵେଷ୍ଟଯନ୍ ସ ଵେଗେନ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଗଚ୍ଛତି ।। ୫୧.

ଏହିପରି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାର ଚକ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ । ସେ ତେଜ ଗତିରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଦେଇ ଚଳିଥାଏ ।

ସ ରଥୋଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈରାଦିତ୍ଯୈଋଷିଭିସ୍ତଥା। ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣୀସର୍ପରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୫୨.

ଏହି ରଥକୁ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି ।

ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ କ୍ରମେଣ ତୁ। ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମରେ ବସନ୍ତି — ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ପ୍ରଜାପତି ।

ଉରଗୋ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଙ୍କୀର୍ଣାରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ ।। ୫୨.

ସର୍ପ ଭାସୁକି ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଗାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୁଇଜଣ ।

କ୍ରତୁସ୍ଥଲ୍ଯପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲୀ। ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ରଶ୍ଚ ତପୋର୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

କ୍ରତୁସ୍ଥଳୀ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ତପୋର୍ୟ — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ରକ୍ଷୋ ହେତିଃ ପ୍ରହେତିଶ୍ଚ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ମଧୁମାଧଵଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଵାସନ୍ତୌ ଗ୍ରୈଷ୍ମିକୌ ମାସୌ ମିତ୍ରଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚ ହ। ଋଷିରତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତକ୍ଷକୋ ରମ୍ଭ ଏଵ ଚ ।। ୫୨.

ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ସର୍ପ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭା ।

ମେନକା ସହଜନ୍ଯା ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଚ ହହା ହୁହୂଃ। ରଥସ୍ଵନଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ରଥଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ହହା ଓ ହୁହୁ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥସ୍ୱନ ଓ ରଥଚିତ୍ର — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ପୌରୁଷେଯୋ ଧଵଶ୍ଚୈଵ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଃ ଶୁଚିଶୁକ୍ରଯୋଃ ।। ୫୨.

ପୌରୁଷେୟ ଓ ଧବ, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ତତଃ ସୂର୍ଯେ ପୁନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯା ନିଵସନ୍ତୀହ ଦେଵତାଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁରେଵ ଚ ।। ୫୨.

ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି — ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ ।

ଏଲାପର୍ଣସ୍ତଥା ସର୍ପଃ ଶଙ୍ଖପାଲଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ଵିଶ୍ଵାଵସୂଗ୍ରସେନୌ ଚ ପ୍ରାତଶ୍ଚୈଵାରୁଣଶ୍ଚ ହ ।। ୫୨.

ଏଲାପର୍ଣ୍ଣ ଓ ସର୍ପ ଶଂଖପାଳ, ଦୁଇଜଣ; ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଉଗ୍ରସେନ, ପ୍ରାତ ଓ ଅରୁଣ ।

ପ୍ରମ୍ଲୋଚେତି ଚ ଵିଖ୍ଯାତା ନିମ୍ଲୋଚେତି ଚ ତେ ଉଭେ। ଯାତୁଧାନସ୍ତଥା ସର୍ପୋ ଵ୍ଯାଘ୍ରଃ ଶ୍ଵେତଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ନଭୋନଭସ୍ଯଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ପ୍ରମ୍ଲୋଚା ଓ ନିମ୍ଲୋଚା, ଦୁଇଜଣ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଯାତୁଧାନ ଓ ସର୍ପ, ବ୍ୟାଘ୍ର ଓ ଶ୍ୱେତ — ଦୁଇଜଣ; ନଭସ ଓ ନଭସ୍ୟ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଶରଦୃ-ତୌ ପୁନଃ ଶୁଭ୍ରା ଵସନ୍ତି ମୁନି ଦେଵତାଃ। ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚାଥ ପୂଷା ଚ ଭରଦ୍ଵାଜଃ ସଗୌତମଃ ।। ୫୨.

ଶରତ୍କାଳରେ ପବିତ୍ର ଋଷିମାନେ ଓ ଦେବତାମାନେ ବସିଥାନ୍ତି; ପର୍ଜ୍ଞ୍ୟ, ପୂଷଣ, ଭରଦ୍ୱାଜ ଓ ଗୌତମ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ବସନ୍ତି।

ଵିଶ୍ଵାଵସୁଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵାସ୍ତଥୈଵ ସୁରଭିଶ୍ଚ ଯଃ। ଵିଶ୍ଵାଚୀ ଚ ଘୃତାଚୀ ଚ ଉଭେ ତେ ଶୁଭଲକ୍ଷଣେ ।। ୫୨.

ବିଶ୍ୱାବସୁ ଓ ଗନ୍ଧର୍ବମାନେ, ସହିତ ସୁରଭି, ବିଶ୍ୱାଚୀ ଓ ଘୃତାଚୀ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଲକ୍ଷଣ ଥିବା ମହିଳାମାନେ ମଧ୍ୟ ଏଠାରେ ଅଛନ୍ତି।

ନାଗ ଐରାଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଶ୍ଚ ଧନଞ୍ଜଯଃ। ସେନଜିଚ୍ଚ ସୁଷେଣଶଚଵ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ନାଗ ଏଇରାବତ, ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଧନଞ୍ଜୟ, ସେନାଜିତ, ସୁଷେଣ ଓ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଆପୋ ଵାତଶ୍ଚ ତାଵେତୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ। ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ତୁ ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଶ୍ଚ ଇଷୋର୍ଜଯୋଃ ।। ୫୨.

ଜଳ ଓ ପବନ—ଏହି ଦୁଇଜଣଙ୍କୁ ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଇଷ ଓ ଉର୍ଜା ମାସରେ ବସନ୍ତି।

ହୈମନ୍ତିକୌ ତୁ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ ଵସନ୍ତି ତୁ ଦିଵାକରେ। ଅଂଶୋ ଭଗଶ୍ଚ ଦ୍ଵାଵେତୌ କଶ୍ଯପଶ୍ଚ ଋତୁଶ୍ଚ ହ ।। ୫୨.

ହେମନ୍ତ ଋତୁର ଦୁଇଟି ମାସରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ଅଂଶ ଓ ଭଗ, କଶ୍ୟପ ଓ ଋତୁ ଏମାନେ ବସନ୍ତି।

ଭୁଜଙ୍ଗଶ୍ଚ ମହାପଝଃ ସର୍ପଃ କର୍କୋଟକସ୍ତଥା। ଚିତ୍ରସେନଶ୍ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵ ଊର୍ଣାଯୁଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମହାପଜ୍ହ ନାମକ ସର୍ପ, କର୍କୋଟକ ସର୍ପ, ଗନ୍ଧର୍ବ ଚିତ୍ରସେନ ଓ ଉର୍ଣ୍ଣାୟୁ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ମଧ୍ୟ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଉର୍ଵଶୀ ଵିପ୍ରଚିତ୍ତିଶ୍ଚ ତଥୈଵାପ୍ସରସୌ ଶୁଭେ। ତାର୍କ୍ଷ୍ଯଶ୍ଚାରିଷ୍ଟନେମିଶ୍ଚ ସେନାନୀର୍ଗ୍ରାମଣୀଶ୍ଚ ତୌ ।। ୫୨.

ଉର୍ବଶୀ ଓ ବିପ୍ରଚିତ୍ତି, ଏହି ଦୁଇଜଣ ଶୁଭ୍ର ଅପ୍ସରା, ତାର୍କ୍ଷ୍ୟ ଓ ଅରିଷ୍ଟନେମି, ଏବଂ ଦୁଇଜଣ ସେନାପତି ଗ୍ରାମଣୀ ଏଠି ଅଛନ୍ତି।

ଵିଦ୍ଯୁତ୍ସ୍ଫୂର୍ଜ୍ଜଶ୍ଚ ତାଵୁଗ୍ରୌ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ସହେ ଚୈଵ ସହସ୍ଯେ ଚ ଵସନ୍ତ୍ଯେତେ ଦିଵାକରେ ।। ୫୨.

ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଓ ସ୍ଫୂର୍ଜ—ଏହି ଦୁଇଜଣ ଭୟଙ୍କର ଯାତୁଧାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ସହେ ଓ ସହସ୍ୟ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କ ସହିତ ବସନ୍ତି।