ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗନ୍ଧର୍ଵେଭ୍ଯସ୍ତ୍ରିଭିଃ ପାଦୈର୍ହୀନା ଵୈ ସର୍ଵଗୁହ୍ଯକାଃ। ପ୍ରଭାଵତୁଲ୍ଯା ଯକ୍ଷାଣାଂ ଵିଜ୍ଞେଯାଃ ସର୍ଵରାକ୍ଷସାଃ। ଐଶ୍ଵର୍ଯହୀନା ଯକ୍ଷେଭ୍ଯଃ ପିଶାଚାସ୍ତ୍ରି ଗୁଣଂ ପୁନଃ ॥ ୮.

ଗନ୍ଧର୍ବମାନେଠାରୁ ତିନି ଭାଗ କମ ସମସ୍ତ ଗୁହ୍ୟକ; ଯକ୍ଷମାନେ ସହିତ ଶକ୍ତିରେ ସମାନ ରାକ୍ଷସମାନେ; ଆଉ ଯକ୍ଷମାନେଠାରୁ ତିନି ଗୁଣ କମ ପିଶାଚମାନେ।

ଏଵଂ ଧନେନ ରୂପେଣ ଆଯୁଷା ଚ ବଲେନ ଚ। ଧର୍ମୈଶ୍ଵର୍ଯେଣ ବୁଦ୍ଧ୍ଯା ଚ ତପଃଶ୍ରୁତପରାକ୍ରମୈଃ ॥ ୮.

ଏଭଳି ଧନ, ରୂପ, ଆୟୁଷ୍ୟ, ଶକ୍ତି, ଧର୍ମ, ଏଶ୍ୱର୍ୟ, ବୁଦ୍ଧି, ତପ, ଶ୍ରୁତି ଓ ପ୍ରଭାବରେ।

ଦେଵାସୁରେଭ୍ଯୋ ହୀଯନ୍ତେ ତ୍ରୀନ୍ ପାଦାନ୍ ଵୈ ପରସ୍ପରମ୍। ଗନ୍ଧର୍ଵାଦ୍ଯାଃ ପିଶାଚାନ୍ତାଶ୍ଚତସ୍ରୋ ଦେଵଯୋନଯଃ ॥ ୮.

ଦେବତା ଓ ଅସୁରମାନେ ପରସ୍ପର ତିନି ଭାଗ କମ; ଗନ୍ଧର୍ବ ଠାରୁ ପିଶାଚ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଚାରି ପ୍ରକାର ଦେବଯୋନି ଅଛି।

ଅତଃ ଶ୍ରୃଣୁତ ଭଦ୍ରଂ ଵଃ ପ୍ରଜାଃ କ୍ରୋଧଵଶତ୍ମକାଃ । କ୍ରୋଧାଯାଂ କନ୍ଯକା ଜଜ୍ଞେ ଦ୍ଵାଦଶ ହ୍ଯାତ୍ମସମ୍ଭଵାଃ। ତା ଭାର୍ଯାଃ ପୁଲହସ୍ଯାସନ୍ନାମତସ୍ତା ନିବୋଧତ ॥ ୮.

ଏହିପରି, ହେ ଶୁଭ ଲୋକମାନେ, ଯେଉଁମାନଙ୍କର ସ୍ୱଭାବ କ୍ରୋଧରେ ଅଧିନ, ଏବେ ଶୁଣ। କ୍ରୋଧରୁ ଜଣେ କନ୍ୟା ଜନ୍ମିଲେ, ଏବଂ ସେଠାରୁ ତାଙ୍କର ଦ୍ୱାଦଶ ଝିଅ ହେଲେ। ସେମାନେ ପୁଲହଙ୍କର ଘରେ ଘରବାଡ଼ି ହେଲେ। ଏହି ଝିଅମାନଙ୍କର ନାମ ଶୁଣ।

ମୃଗୀ ଚ ମୃଗମନ୍ଦା ଚ ହରିଭଦ୍ରା ଇରାଵତୀ। ଭୂତା ଚ କପିଶା ଦଂଷ୍ଟ୍ରା ନିଶା ତିର୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ଶ୍ଵେତା ଚୈଵ ସ୍ଵରା ଚୈଵ ସୁରସା ଚେତି ଵିଶ୍ରୁତାଃ ॥ ୮.

ମୃଗୀ, ମୃଗମନ୍ଦା, ହରିଭଦ୍ରା, ଇରାବତୀ, ଭୂତା, କପିଶା, ଦଂଷ୍ଟ୍ରା, ନିଶା, ତିର୍ୟା, ଶ୍ୱେତା, ସ୍ୱରା ଏବଂ ସୁରସା—ଏହି ନାମଗୁଡ଼ିକ ଖ୍ୟାତ।

ମୃଗ୍ଯାସ୍ତୁ ହରିଣାଃ ପୁତ୍ରା ମୃଗାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ଶଶାସ୍ତଥା। ନ୍ଯଙ୍କଵଃ ଶରଭା ଯେ ଚ ରୁରଵଃ ପୃଷତାଶ୍ଚ ଯେ ॥ ୮.

ମୃଗୀଠାରୁ ହରିଣମାନେ ଜନ୍ମିଲେ, ମୃଗମନ୍ଦାଠାରୁ ଅନ୍ୟ ମୃଗ ଓ ଶଶମାନେ ହେଲେ। ନ୍ୟଙ୍କବ, ଶରଭ, ରୁରୁ ଓ ପୃଷତମାନେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କଠାରୁ ହେଲେ।

ମୃଗରାଜା ମୃଗମନ୍ଦାଯା ଗଵଯାଶ୍ଚାପରେ ତଥା। ମହିଷୋଷ୍ଟ୍ରଵରାହାଶ୍ଚ ଖଡ୍ଗଗୌରମୁଖାସ୍ତଥା ॥ ୮.

ମୃଗମନ୍ଦାଠାରୁ ପଶୁମାନଙ୍କର ରାଜା, ଗବୟ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପଶୁ, ମହିଷ, ଉଠ, ବନ୍ଦର, ଖଡ୍‌ଗ ଓ ଗୌରମୁଖୀ ପଶୁମାନେ ଜନ୍ମିଲେ।

ହରେସ୍ତୁ ହରଯଃ ପୁତ୍ରା ଗୋଲାଙ୍ଗୁଲତରକ୍ଷଵଃ । ଵାନରାଃ କିନ୍ନରାଶ୍ଚୈଵ ଵ୍ଯାଘ୍ରାଃ କିମ୍ପୁରୁଷାସ୍ତଥା। ଇତ୍ଯେଵମାଦଯୋଽନ୍ଯେଽପି ଇରାଵତ୍ଯା ନିବୋଧତ ॥ ୮.

ହରିଠାରୁ ହରିମାନେ, ଗୋଲାଙ୍ଗୁଳ, ତରକ୍ଷ, ବନ୍ଦର, କିନ୍ନର, ବାଘ ଓ କିମ୍ପୁରୁଷ ଜନ୍ମିଲେ। ଏପରି ଇରାବତୀଠାରୁ ଅନ୍ୟ ଜନ୍ମମାନେ ମଧ୍ୟ ହେଲେ—ଏହି ଗଳ୍ପ ଶୁଣ।

ସୂର୍ଯସ୍ଯାଣ୍ଡକପାଲେ ଦ୍ଵେ ସମାନୀଯ ତୁ ଭୌଵନଃ। ହସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ପରିଗୃହ୍ଯାଥ ରଥନ୍ତରମଗାଯତ ॥ ୮.

ଭୌବନ ଦୁଇଟି ସୂର୍ଯ୍ୟମଣ୍ଡଳର ଖୋଲକୁ ଏକଠା କରି, ଦୁଇ ହାତରେ ଧରି, ରଥନ୍ତର ସାମ ଗାଇଲେ।

ସାମ୍ନା ପ୍ରସୂଯମାନେନ ସଦ୍ଯ ଏଵ ଗଜୋଽଭଵତ୍। ସ ପ୍ରାଯଚ୍ଛଦିରାଵତ୍ଯୈ ପୁତ୍ରାର୍ଥଂ ସ ତୁ ଭୌଵନଃ ॥ ୮.

ସାମ ଗାଉଥିବା ବେଳେ ସହସା ଏକ ହାତୀ ଜନ୍ମିଲା। ଭୌବନ ସେହି ହାତୀକୁ ପୁଅ ପାଇଁ ଇରାବତୀଙ୍କୁ ଦେଲେ।

ଇରାଵତ୍ଯାଃ ସୁତୋ ଯସ୍ମାତ୍ତସ୍ମାଦୈରାଵତଃ ସ୍ମୃତଃ । ଦେଵରାଜୋପଵାହ୍ଯତ୍ଵାତ୍ ପ୍ରଥମଃ ସ ମତଙ୍ଗରାଟ୍। ଶୁଭ୍ରାଭ୍ରଭାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦଂଷ୍ଟ୍ରଃ ଶ୍ରୀମାନୈରାଵତୋ ଗଜଃ ॥ ୮.

ଏହି ହାତୀ ଇରାବତୀଙ୍କର ପୁଅ ଥିବାରୁ ଏହାକୁ ଏଇରାବତ କୁହାଯାଏ। ଦେବତାମାନଙ୍କର ରାଜାଙ୍କ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଇଥିବାରୁ, ସେ ପ୍ରଥମ ମତଙ୍ଗରାଜ ହେଲେ। ଏଇରାବତ ଚାରି ଦଂତ, ଧଳା ମେଘ ପରି ଦେଖାଯାଏ, ଶ୍ରୀମାନ୍।

ଅପ୍ସୁଜସ୍ଯୈକମୂଲସ୍ଯ ସୁଵର୍ଣାଭସ୍ଯ ହସ୍ତିନଃ । ଷଡ୍ଦନ୍ତସ୍ଯ ହି ଭଦ୍ରସ୍ଯ ଔପାଵାହ୍ଯଶ୍ଚ ଵୈ ବଲଃ ॥ ୮.

ଏକମାତ୍ର ମୂଳ ଅପ୍ସୁଜ ଠାରୁ ଜନ୍ମିଥିବା ସୁନା ରଙ୍ଗର ହାତୀ, ଛଅ ଦଂତ ଓ ଉତ୍ତମ, ଭଦ୍ର ହେଉଛି ଯିଏ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଏ, ବଳ ହେଉଛି ତାଙ୍କର ଶକ୍ତି।

ତସ୍ଯ ପୁତ୍ରୋଽଞ୍ଜନଶ୍ଚୈଵ ସୁପ୍ରତୀକୋଽଥ ଵାମନଃ। ପଦ୍ମଶ୍ଚୈଵ ଚତୁର୍ଥୋଽଭୂଦ୍ଧସ୍ତିନୀ ଚାଭ୍ରମୁସ୍ତଥା ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ପୁଅମାନେ ଅଞ୍ଜନ, ସୁପ୍ରତୀକ, ବାମନ ଓ ପଦ୍ମ। ଚତୁର୍ଥ ପଦ୍ମ ହେଲେ, ହସ୍ତିନୀ ଓ ଆଭ୍ରମୁ ମଧ୍ୟ ଜନ୍ମିଲେ।

thumb|400px|ଦିଗ୍ଗଜ1 ଦିଗ୍ଗଜାଂସ୍ତାଂଶ୍ଚ ଚତ୍ଵାରଃ ଶ୍ଵେତାଽଜନଯତାଶୁଗାନ୍ । ଭଦ୍ରଂ ମୃଗଞ୍ଚ ମନ୍ଦଂ ଚ ସଙ୍କୀର୍ଣଂ ଚତୁରଃ ସୁତାନ୍ ॥ ୮.

ଶ୍ୱେତା ଚାରି ଦିଗର ଦ୍ରୁତ ହାତୀକୁ ଜନ୍ମିଲେ—ଭଦ୍ର, ମୃଗ, ମନ୍ଦ ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ—ଏହି ଚାରିପୁଅ।

ସଙ୍କୀର୍ଣୋଽପ୍ଯଞ୍ଜନୋ ଯସ୍ତୁ ଉପଵାହ୍ଯୋ ଯମସ୍ଯ ତୁ। ଭଦ୍ରୋ ଯଃ ସୁପ୍ରତୀକସ୍ତୁ ହରିତଃ ସ ହ୍ଯପାମ୍ପତେଃ ॥ ୮.

ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ଯିଏ ଅଞ୍ଜନ, ସେ ଯମଙ୍କ ରଥକୁ ଯୋଗାଯାଏ। ଭଦ୍ର, ଯିଏ ସୁପ୍ରତୀକ, ସେ ହରିତ ଓ ଜଳର ଦେବତାଙ୍କର।

ପଦ୍ମୋ ମନ୍ଦସ୍ତୁ ଯୋ ଗୌରୋ ଦ୍ଵିପୋ ହ୍ଯୈଲଵିଲସ୍ଯ ସଃ। ମୃଗଃ ଶ୍ଯାମସ୍ତୁ ଯୋ ହସ୍ତୀ ଉପଵାହ୍ଯଃ ସ ପାଵକୈଃ ॥ ୮.

ପଦ୍ମ, ଯିଏ ମନ୍ଦ, ସେ ଧଳା ଓ ଏଇଲଭିଳଙ୍କର ହାତୀ। ମୃଗ, ଯିଏ ଶ୍ୟାମ, ସେ ପାଉଁଡ଼ିଆ ଦେବତାଙ୍କ ରଥର ହାତୀ।

ପଦ୍ମୋତ୍ତରସ୍ତୁ ଯଃ ପଦ୍ମୌ ଗଜୋ ଵୈ ଵରୁଣୋ ଗଣଃ। ଉପଲେପନମେଷଶ୍ଚ ତସ୍ଯାଷ୍ଟୌ ଜଜ୍ଞିରେ ସୁତାଃ ॥ ୮.

ପଦ୍ମୋତ୍ତର, ଯିଏ ପଦ୍ମ, ସେ ବରୁଣଙ୍କ ସେନାର ହାତୀ। ଉପଲେପନ, ଯିଏ ମେଷ, ତାଙ୍କର ଆଠିଏ ପୁଅ ଜନ୍ମିଲେ।

ଉଦଗ୍ରଭାଵେନୋପେତା ଜାଯନ୍ତେ ତସ୍ଯ ଚାନ୍ଵଯେ। ଶ୍ଵେତବାଲନଖାଃ ପିଙ୍ଗା ଵର୍ଷ୍ମଵନ୍ତୋ ମତଙ୍ଗଜାଃ। ମତଙ୍ଗଜାନ୍ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ନାଗାନନ୍ଯାନପି କ୍ରମାତ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଉତ୍ସାହଶୀଳ, ଧଳା ଛୁଆ ନଖ, ପିଙ୍ଗଳ ଓ ବଡ଼ ଦେହ ଥିବା ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମିଲେ। ମୁଁ ମତଙ୍ଗଜ ଓ ଅନ୍ୟ ନାଗମାନଙ୍କ ବିଷୟରେ କ୍ରମରେ କହିବି।

କପିଲଃ ପୁଣ୍ଡରୀକଶ୍ଚ ସୁମନାଭୋ ରଥାନ୍ତରଃ। ଜାତୌ ନାମ୍ନା ସୁତୌ ତାଭ୍ଯାଂ ସୁପ୍ରତିଷ୍ଠପ୍ରମର୍ଦ୍ଦନୌ ॥ ୮.

କପିଳ, ପୁଣ୍ଡରୀକ, ସୁମନାଭ ଓ ରଥାନ୍ତର—ଏହି ଦୁଇ ପୁଅ ନାମରେ ଜନ୍ମିଲେ, ସୁସ୍ଥିର ଓ ପ୍ରବଳ।

ଶୂଲାଃ ସ୍ଥୂଲାଃ ଶିରୋଦାନ୍ତାଃ ଶୁଦ୍ଧବାଲନଖାସ୍ତଥା। ବଲିନଃ ଶକ୍ତିନଶ୍ଚୈଵ ସ୍ମୃତାସ୍ତ୍ଵାକୁଲିକା ଗଜାଃ ॥ ୮.

ଶୂଳ, ସ୍ଥୂଳ, ଶିରୋଦନ୍ତ, ଶୁଦ୍ଧ ଛୁଆ ନଖ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ବଳବାନ—ଏହି ହାତୀମାନେ ଆକୁଳିକ ଭାବେ ପରିଚିତ।

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତୋ ବୃହତ୍ସାମା ଷଡ୍ଦନ୍ତୋ ଦନ୍ତ ପୁଷ୍ପଵାନ୍। ତାମ୍ରଵର୍ଣଶ୍ଚ ତତ୍ପୁତ୍ରଃ ସହଚାରିଵିଷାଣିତଃ ॥ ୮.

ପୁଷ୍ପଦନ୍ତ, ବୃହତ୍ସାମ, ଷଡ୍ଦନ୍ତ, ଦନ୍ତପୁଷ୍ପବାନ ଓ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ—ତାଙ୍କର ପୁଅ, ସହଚର ଓ ଦଂତରେ ଶୋଭିତ।

ଅନ୍ଵଯେ ଚାସ୍ଯ ଜାଯନ୍ତେ ଲମ୍ବୋଷ୍ଠାଶ୍ଚାରୁଦର୍ଶିନଃ। ଶ୍ଯାମାଃ ସୁଦର୍ଶନାଶ୍ଚଣ୍ଡା ନାନାପୀଡାଯତାନନାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ମୋଟା ଓଠ, ରୂପଶୀ ମୁହଁ, କଳାବର୍ଣ୍ଣ, ସୁନ୍ଦର, ଭୟଙ୍କର ଓ ବିଭିନ୍ନ ପୀଡାର ଚିହ୍ନ ଥିବା ମୁହଁ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥାନ୍ତି।

ଵାମଦେଵୋଽଞ୍ଜନଶ୍ଯାମଃ ସାମ୍ନୋ ଜଜ୍ଞେଽଥ ଵାମନଃ। ଭାର୍ଯା ଚୈଵାଙ୍ଗଦା ତସ୍ଯ ନୀଲଵଲ୍ଲକ୍ଷଣୌ ସୁତୌ ॥ ୮.

ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନ ରଙ୍ଗର ବାମଦେବ ଜନ୍ମ ନେଲେ, ତାପରେ ବାମନ ହେଲେ। ତାଙ୍କର ଭାର୍ଯ୍ୟା ଥିଲେ ଆଙ୍ଗଦା, ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ନୀଳଲତାର ଚିହ୍ନ ଧାରଣ କରିଥିଲେ।

ଚଣ୍ଡଶ୍ଚାତ୍ରଶିରୋ ଗ୍ରୀଵା ଵ୍ଯୂଢୋରସ୍କାସ୍ତରସ୍ଵିନଃ। ନରୈର୍ବଦ୍ଧାଃ କୁଲେ ତେଷାଂ ଜାଯନ୍ତେ ଵିକୃତା ଗଜାଃ ॥ ୮.

ସେଠାରେ ଚଣ୍ଡଙ୍କର ମୁଣ୍ଡ ଓ ଗଳା ଥିଲା ଥମ୍ଭା ପରି, ଛାତି ଚଉଡ଼ା ଓ ଶକ୍ତିଶାଳୀ। ସେ ବଂଶରେ ମାନବମାନେ ବାନ୍ଧିଥିବା ବିକୃତ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ସୁପ୍ରତୀକସ୍ତୁ ରୂପେଣ ନାସ୍ତ୍ଯସ୍ଯ ସଦୃଶୋ ଗଜଃ । ତସ୍ଯ ପ୍ରହାରୀ ସମ୍ପାତୀ ପୃଥୁଶ୍ଚିତ୍ତିସୁତାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୮.

ସୁପ୍ରତୀକଙ୍କ ରୂପରେ କୌଣସି ହାତୀ ସମାନ ନଥିଲେ। ତାଙ୍କର ତିନି ପୁଅ ହେଲେ ପ୍ରହାରୀ, ସମ୍ପାତୀ ଓ ପୃଥୁଚିତ୍ତି।

ପଶଵୋ ଦୀର୍ଘତାଲ୍ଵୌଷ୍ଠାଃ ସୁଵିଭକ୍ତଶିରୋଦରାଃ। ଜାଯନ୍ତେ ମୃଦୁସମ୍ଭୂତା ଵଂଶେ ତସ୍ଯ ମତଙ୍ଗଜାଃ ॥ ୮.

ତାଙ୍କର ବଂଶରେ ଦୀର୍ଘ ତାଳୁ ଓ ଓଠ, ଭଲ ଆକୃତିର ମୁଣ୍ଡ ଓ ପେଟ ଥିବା, ମୃଦୁ ସ୍ୱଭାବର ମାତଙ୍ଗ ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଅଞ୍ଜନାଦଞ୍ଜନା ସାମ୍ନୋ ଵିଜଜ୍ଞେ ଚାଞ୍ଜନାଵତୀ। ଏଵଂ ମାତା ତଯୋଶ୍ଚାପି ପ୍ରଥିତାଯୁରଜଃସୁତୌ ॥ ୮.

ଅଞ୍ଜନାରୁ ଅଞ୍ଜନା ଓ ସାମ୍ନରୁ ଅଞ୍ଜନାବତୀ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ଏଭଳି ତାଙ୍କର ମାଆ ପ୍ରସିଦ୍ଧ ହେଲେ, ଏବଂ ତାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ଆୟୁରଜଙ୍କ ସନ୍ତାନ।

ମହାଵିଭକ୍ତଶିରସଃ ସ୍ନିଗ୍ଧଜୀମୂତସନ୍ନିଭାଃ। ସୁଦର୍ଶନାଃ ସୁଵର୍ଷ୍ମାଣଃ ପଦ୍ମାଭାଃ ପରିମଣ୍ଡଲାଃ। ଶୂନାଃ ପୀତାଯତମୁଖା ଗଜାସ୍ତସ୍ଯାନ୍ଵଯେଽଭଵନ୍ ॥ ୮.

ତାଙ୍କ ବଂଶରେ ବଡ଼ ଭାଗ ଭାଗ ମୁଣ୍ଡ, ମୃଦୁ ମେଘ ପରି ରଙ୍ଗ, ସୁନ୍ଦର ଦେହ, ପଦ୍ମ ରଙ୍ଗ, ଗୋଲାକାର, ଦାନ୍ତ ନଥିବା, ହଳଦିଆ ଓ ଲମ୍ବା ମୁହଁ ଥିବା ହାତୀମାନେ ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ।

ଜଜ୍ଞେ ଚନ୍ଦ୍ରମସଃ ସାମ୍ନଃ ପିଙ୍ଗଲା କୁମୁଦଦ୍ଯୁତିଃ। ପିଙ୍ଗଲାଯାଃ ସୁତୌ ତସ୍ଯା ମହାପଦ୍ମୋର୍ମିମାଲିନୌ ॥ ୮.

ଚନ୍ଦ୍ରମସ ଓ ସାମ୍ନରୁ ପିଙ୍ଗଳା, କୁମୁଦ ର ଚାଁଦି ପରି ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଜନ୍ମ ନେଲେ। ପିଙ୍ଗଳାଙ୍କର ଦୁଇ ପୁଅ ହେଲେ ମହାପଦ୍ମ ଓ ଉର୍ମିମାଳୀ।