ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥୋ ହ୍ଯର୍ଥଵଶେନ ତୁ। ଅସଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପରମଗୈର୍ହଯୈଃ ।। ୫୧.

ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କାମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ଅଲଗା, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୌଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୋଜିତ।

ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୁ ଯତଃ ଶୁକ୍ରସ୍ତତଃ ସ୍ଥିତଃ। ଵରୁଣସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ତେହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦୃଶସ୍ତୁ ସଃ। ତେ ନାଽସୌ ସର୍ପତିଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵତା ତୁ ଦିଵାକରଃ ।। ୫୧.

ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଥାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଭିତରେ ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅଥେମାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ତୁ। ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥା କ୍ରମମ୍ ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ବର୍ଷର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସିତ।

ଅହସ୍ତୁ ନାଭିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରଃ ସ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ। ଆରାଃ ପଞ୍ଚର୍ତ୍ତଵସ୍ତସ୍ଯ ନେମିଃ ଷଢୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି, ଏହାକୁ ଏକ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ଏହାର ଆରା, ଛଅ ଋତୁ ଏହାର ନେମି।

ରଥନୀଡଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯବ୍ଦସ୍ତ୍ଵଯନେ କୂବରାଵୁଭୌ । ମୁହୂର୍ତା ବନ୍ଧୁରାସ୍ତସ୍ଯ ଶମ୍ଯା ତସ୍ଯ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ବର୍ଷ ହେଉଛି ରଥର ଦେହ, ଦୁଇ ଅୟନ ହେଉଛି ଦୁଇ ଧୁରି। ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ବନ୍ଧନ, ଶମୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅଂଶ।

ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠାଃ ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଈଷାଦଣ୍ଡଃ କ୍ଷଣାଂସ୍ତୁ ଵୈ। ନିମେଷାଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ ଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

କାଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ରଥର ଖୁଟି, ଇଷା ହେଉଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ ଏହାର ମାପ, ଏବଂ ଲବ ହେଉଛି ଯୋକ।

ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଘର୍ମୋଽସ୍ଯ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୧.

ରାତି ହେଉଛି ଆବରଣ, ତାପ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଉଠାଯାଇଥିବା ପତାକା। ଯୋକର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା।

ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାମତୋ ଧୁରାମ୍। ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଅନୁଷ୍ଟୁବ୍ ଜଗତୀ ତଥା ।। ୫୧.

ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବାମପଟେ ଧୁରି ବୋହନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଚୈଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍। ଅକ୍ଷେ ଚକ୍ରଂ ନିବଦ୍ଧନ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ତ୍ଵକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ।। ୫୧.

ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍ ସପ୍ତମ ଛନ୍ଦ। ଚକ୍ର ଅକ୍ଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵଃ। ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ।। ୫୧.

ଚକ୍ର ସହିତ ଅକ୍ଷ ଘୂରେ, ଅକ୍ଷ ସହିତ ଧ୍ରୁବ ଘୂରେ। ଅକ୍ଷ ଓ ଚକ୍ର ଏକାସাথে ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘୂରେ।

ଏଵମର୍ଥ ଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ। ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସଂସିଦ୍ଧୋ ଭାସ୍ଵରୋ ରଥଃ ।। ୫୧.

ଏଭଳି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରଥର ବିନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଏପରି ଏହାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ତେନାଽସୌ ତରଣିର୍ଦେଵସ୍ତରସା ସର୍ପତେ ଦିଵି। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟିସମ୍ବଦ୍ଧୌ ରଶ୍ମୀ ଦ୍ଵୌ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ହି ।। ୫୧.

ଏହିପରି ତାରଣି ଦେବତା ବେଗରେ ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି। ରଥର ଦୁଇଟି କିରଣ ଯୋକ ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଧ୍ରୁଵେଣ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ଵିଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ। ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ସ୍ଯୁଃ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଓ କିରଣ ସହିତ ଘୂରିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ରଥର ଗୋଲାକ ତିଆରି ହୁଏ।

ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତେ ଵୈ ଦ୍ଵିଚକ୍ରଶ୍ଵେତରଜ୍ଜୁଵତ୍ ।। ୫୧.

ସେ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୁଗାକ୍ଷର ଦୁଇଟି ଅନ୍ତ ରହିଛି, ଧ୍ରୁବ ଏହାକୁ ଧରିଛନ୍ତି । ଏହି ରଥର ଦୁଇଟି ଚକା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଧଳା ଦୱାରି ଦୱାରି ରସି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି ।

ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛେତାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ରଶ୍ମୀ ତୁ ତାଵୁଭୌ । ଯୁଗାକ୍ଷ କୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ରଥର ଯୁଗାକ୍ଷର ଅନ୍ତଗୁଡିକ ହେଉଛି ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ।

କୀଲାସକ୍ତୋ ଯଥା ରଜ୍ଜୁର୍ଭ୍ରମତେ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ହ୍ରସତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତୌ ମଣ୍ଡଲେଷୂତ୍ତରାଯଣେ ।। ୫୧.

ଏକ ଖୁଟିକୁ ରସି ଲଗାଇଲେ ଯେପରି ଚାରିପାଖରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଉତ୍ତରାୟଣର ଚକ୍ରଗୁଡିକରେ ହେଲେ ଛୋଟ ହୁଏ ।

ଵର୍ଦ୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତୌ ତୁ ରସ୍ମୀ ଵୈ ନଯତୋ ରଵିମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ବଡ଼ ହୁଏ । ଧ୍ରୁବ ଏହି କିରଣ ଧରି ରବିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ।

ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତୌ ଵୈ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତୌ। ତଦା ସୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଟାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରି ଚଳିଥାଏ ।

ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚରନ୍ । ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନାଭ୍ଯାଂ ରଶ୍ମିଭ୍ଯାଂ ପୁନରେଵ ତୁ ।। ୫୧.

ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏଠି ଅସୀ ଶତ ଚକ୍ର ଦୂର ଯାଇ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ କିରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ଫେରିଆସେ ।

ତଥୈଵ ବାହ୍ଯତଃ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଉଦ୍ଵେଷ୍ଟଯନ୍ ସ ଵେଗେନ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ଗଚ୍ଛତି ।। ୫୧.

ଏହିପରି ଭାବରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ବାହାର ଚକ୍ରଗୁଡିକ ମଧ୍ୟ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ । ସେ ତେଜ ଗତିରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଦେଇ ଚଳିଥାଏ ।

ସ ରଥୋଽଧିଷ୍ଠିତୋ ଦେଵୈରାଦିତ୍ଯୈଋଷିଭିସ୍ତଥା। ଗନ୍ଧର୍ଵୈରପ୍ସରୋଭିଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣୀସର୍ପରାକ୍ଷସୈଃ ।। ୫୨.

ଏହି ରଥକୁ ଦେବତା, ଆଦିତ୍ୟ, ଋଷି, ଗନ୍ଧର୍ବ, ଅପ୍ସରା, ଗ୍ରାମଣୀ, ସର୍ପ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ଅଧିଷ୍ଠିତ କରିଛନ୍ତି ।

ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ମାସୌ କ୍ରମେଣ ତୁ। ଧାତାର୍ଯମା ପୁଲସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚ ପୁଲହଶ୍ଚ ପ୍ରଜାପତିଃ ।। ୫୨.

ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ଦୁଇ ଦୁଇ ମାସ କ୍ରମରେ ବସନ୍ତି — ଧାତା, ଅର୍ୟମା, ପୁଲସ୍ତ୍ୟ, ପୁଲହ, ପ୍ରଜାପତି ।

ଉରଗୋ ଵାସୁକିଶ୍ଚୈଵ ସଙ୍କୀର୍ଣାରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ। ତୁମ୍ବୁରୁର୍ନାରଦଶ୍ଚୈଵ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଗାଯତାଂ ଵରୌ ।। ୫୨.

ସର୍ପ ଭାସୁକି ଓ ସଙ୍କୀର୍ଣ୍ଣ, ଗନ୍ଧର୍ବ ତୁମ୍ବୁରୁ ଓ ନାରଦ, ଗାନରେ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦୁଇଜଣ ।

କ୍ରତୁସ୍ଥଲ୍ଯପ୍ସରାଶ୍ଚୈଵ ତଥା ଵୈ ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଲୀ। ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ରଶ୍ଚ ତପୋର୍ଯଶ୍ଚୈଵ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

କ୍ରତୁସ୍ଥଳୀ ଓ ଅପ୍ସରାମାନେ, ପୁଞ୍ଜିକସ୍ଥଳୀ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥକୃଚ୍ଛ୍ର ଓ ତପୋର୍ୟ — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ରକ୍ଷୋ ହେତିଃ ପ୍ରହେତିଶ୍ଚ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ମଧୁମାଧଵଯୋରେଷ ଗଣୋ ଵସତି ଭାସ୍କରେ ।। ୫୨.

ରାକ୍ଷସ ହେତି ଓ ପ୍ରହେତି, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ମଧୁ ଓ ମାଧବ ମାସରେ ଏହି ଦଳ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ଵାସନ୍ତୌ ଗ୍ରୈଷ୍ମିକୌ ମାସୌ ମିତ୍ରଶ୍ଚ ଵରୁଣଶ୍ଚ ହ। ଋଷିରତ୍ରିର୍ଵସିଷ୍ଠଶ୍ଚ ତକ୍ଷକୋ ରମ୍ଭ ଏଵ ଚ ।। ୫୨.

ବସନ୍ତ ଓ ଗ୍ରୀଷ୍ମ ମାସରେ ମିତ୍ର ଓ ବରୁଣ, ଋଷି ଅତ୍ରି ଓ ବସିଷ୍ଠ, ସର୍ପ ତକ୍ଷକ ଓ ରମ୍ଭା ।

ମେନକା ସହଜନ୍ଯା ଚ ଗନ୍ଧର୍ଵୌ ଚ ହହା ହୁହୂଃ। ରଥସ୍ଵନଶ୍ଚ ଗ୍ରାମଣ୍ଯୋ ରଥଚିତ୍ରଶ୍ଚ ତାଵୁଭୌ ।। ୫୨.

ମେନକା ଓ ସହଜନ୍ୟା, ଗନ୍ଧର୍ବ ହହା ଓ ହୁହୁ, ଗ୍ରାମଣୀ ରଥସ୍ୱନ ଓ ରଥଚିତ୍ର — ଏହି ଦୁଇଜଣ ।

ପୌରୁଷେଯୋ ଧଵଶ୍ଚୈଵ ଯାତୁଧାନାଵୁଦାହୃତୌ। ଏତେ ଵସନ୍ତି ଵୈ ସୂର୍ଯେ ମାସଯୋଃ ଶୁଚିଶୁକ୍ରଯୋଃ ।। ୫୨.

ପୌରୁଷେୟ ଓ ଧବ, ଦୁଇ ଯାତୁଧାନ ଉଲ୍ଲେଖିତ; ଶୁଚି ଓ ଶୁକ୍ର ମାସରେ ଏମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି ।

ତତଃ ସୂର୍ଯେ ପୁନସ୍ତ୍ଵନ୍ଯା ନିଵସନ୍ତୀହ ଦେଵତାଃ। ଇନ୍ଦ୍ରଶ୍ଚୈଵ ଵିଵସ୍ଵାଂଶ୍ଚ ଅଙ୍ଗିରା ଭୃଗୁରେଵ ଚ ।। ୫୨.

ତାପରେ, ଅନ୍ୟ ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ସୂର୍ଯ୍ୟରେ ବସନ୍ତି — ଇନ୍ଦ୍ର, ବିବସ୍ୱାନ୍, ଅଙ୍ଗିରା, ଭୃଗୁ ।