ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତସ୍ଯାଵିଷ୍ପନ୍ଦଜନ୍ତୋଯଂ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ପୃଥୁଭିଃ କରୈଃ। ଶୀକରଂ ସମ୍ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନୀହାର ଇତି ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୧.

ସେଉଁଠାରେ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଜଳରୁ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଝାଲ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଗିରିର୍ଯୋଽସୌ ହେମକୂଟ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ଉଦଗ୍ ହିମଵତଃ ଶୈଲାଦୁତ୍ତରସ୍ଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନାମ ସମାଖ୍ଯାତଂ ନଗରଂ ତତ୍ର ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପର୍ବତକୁ ହେମକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିମବତର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ସହରକୁ ପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତଂ ଵର୍ଷଂ ଯତ୍ତୁଷାରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତସ୍ତଦାଵହୋ ଵାଯୁର୍ହିମଶୈଲାତ୍ ସମୁଦ୍ଵହନ୍। ଆନଯତ୍ଯାତ୍ମଯୋଗେନ ସିଞ୍ଚମାନୋ ମହାଗିରିମ୍ ।। ୫୧.

ସେଠାରେ ତୁଷାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବର୍ଷା ପଡ଼େ, ତାହାକୁ ପରେ ବାୟୁ ହିମପର୍ବତରୁ ଉଠାଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନେଇ ମହାପର୍ବତକୁ ଛିଟାଇ ଦେଇଥାଏ।

ହିମଵନ୍ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ତତଃ ପରମ୍। ଇହାଭ୍ଯେତି ତତଃ ପଶ୍ଚାଦପରାନ୍ତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୫୧.

ହିମବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଏଠାକୁ ଆସେ, ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

ମେଘାଵାପ୍ଯାଯତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵମେତତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ସୂର୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵୃଷ୍ଟିନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ ।। ୫୧.

ମେଘମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏହି ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଶିଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ।

ଧ୍ରୁଵେଣା ଵେଷ୍ଟିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଵୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵେଣାଵେଷ୍ଟିତୋ ଵାଯୁର୍ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘେରାଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ବର୍ଷା ଆସେ। ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଘେରାଯାଇଲେ, ସେଇ ବର୍ଷାକୁ ପୁଣି ନେଇଯାଏ।

ଗ୍ରହାନ୍ନିଃସୃତ୍ଯ ସୂର୍ଯାତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ଵାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ଧ୍ରୁଵେଣ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ ।। ୫୧.

ଗ୍ରହମାନେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବାହାରି, ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦିନ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ଅତଃ ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯାଥ ସନ୍ନିଵେଶଂ ନିବୋଧତ। ସଂସ୍ଥିତୈନୈକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିନାଭିନା ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ବିନ୍ୟାସ ଶୁଣ। ଏହି ରଥ ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା ଓ ତିନିଟି ନାଭି ସହିତ ଥାଏ।

ହିରଣ୍ମଯେନ ଭଗଵାନ୍ ପର୍ଵଣା ତୁ ମହୌଜସା। ନଷ୍ଟଵର୍ତ୍ମାନ୍ଧକାରେଣ ଷଟ୍‌ପ୍ରକାରୈକନେମିନା। ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପ୍ପତି ।। ୫୧.

ପ୍ରଭାଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୁନାର ଧୁରି ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ହରାଇଯାଇଥିବା ପଥ, ଛଅ ପ୍ରକାର ଏକ ନେମି, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଗତି କରନ୍ତି।

ଦଶ ଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଦ୍ଵିଗୁଣୋଽସ୍ଯ ରଥୋପସ୍ଥାଦୀଷାଦଣ୍ଡପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୧.

ଏହି ରଥର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାର ମଞ୍ଚ ଧୁରି ମାପରେ ଦୁଇଗୁଣା।

ସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥୋ ହ୍ଯର୍ଥଵଶେନ ତୁ। ଅସଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପରମଗୈର୍ହଯୈଃ ।। ୫୧.

ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କାମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ଅଲଗା, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୌଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୋଜିତ।

ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୁ ଯତଃ ଶୁକ୍ରସ୍ତତଃ ସ୍ଥିତଃ। ଵରୁଣସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ତେହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦୃଶସ୍ତୁ ସଃ। ତେ ନାଽସୌ ସର୍ପତିଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵତା ତୁ ଦିଵାକରଃ ।। ୫୧.

ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଥାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଭିତରେ ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅଥେମାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ତୁ। ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥା କ୍ରମମ୍ ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ବର୍ଷର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସିତ।

ଅହସ୍ତୁ ନାଭିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରଃ ସ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ। ଆରାଃ ପଞ୍ଚର୍ତ୍ତଵସ୍ତସ୍ଯ ନେମିଃ ଷଢୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି, ଏହାକୁ ଏକ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ଏହାର ଆରା, ଛଅ ଋତୁ ଏହାର ନେମି।

ରଥନୀଡଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯବ୍ଦସ୍ତ୍ଵଯନେ କୂବରାଵୁଭୌ । ମୁହୂର୍ତା ବନ୍ଧୁରାସ୍ତସ୍ଯ ଶମ୍ଯା ତସ୍ଯ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ବର୍ଷ ହେଉଛି ରଥର ଦେହ, ଦୁଇ ଅୟନ ହେଉଛି ଦୁଇ ଧୁରି। ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ବନ୍ଧନ, ଶମୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅଂଶ।

ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠାଃ ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଈଷାଦଣ୍ଡଃ କ୍ଷଣାଂସ୍ତୁ ଵୈ। ନିମେଷାଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ ଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

କାଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ରଥର ଖୁଟି, ଇଷା ହେଉଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ ଏହାର ମାପ, ଏବଂ ଲବ ହେଉଛି ଯୋକ।

ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଘର୍ମୋଽସ୍ଯ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୧.

ରାତି ହେଉଛି ଆବରଣ, ତାପ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଉଠାଯାଇଥିବା ପତାକା। ଯୋକର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା।

ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାମତୋ ଧୁରାମ୍। ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଅନୁଷ୍ଟୁବ୍ ଜଗତୀ ତଥା ।। ୫୧.

ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବାମପଟେ ଧୁରି ବୋହନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଚୈଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍। ଅକ୍ଷେ ଚକ୍ରଂ ନିବଦ୍ଧନ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ତ୍ଵକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ।। ୫୧.

ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍ ସପ୍ତମ ଛନ୍ଦ। ଚକ୍ର ଅକ୍ଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।

ସହଚକ୍ରୋ ଭ୍ରମତ୍ଯକ୍ଷଃ ସହାକ୍ଷୋ ଭ୍ରମତି ଧ୍ରୁଵଃ। ଅକ୍ଷଃ ସହୈଵ ଚକ୍ରେଣ ଭ୍ରମତେଽସୌ ଧ୍ରୁଵେରିତଃ ।। ୫୧.

ଚକ୍ର ସହିତ ଅକ୍ଷ ଘୂରେ, ଅକ୍ଷ ସହିତ ଧ୍ରୁବ ଘୂରେ। ଅକ୍ଷ ଓ ଚକ୍ର ଏକାସাথে ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘୂରେ।

ଏଵମର୍ଥ ଵଶାତ୍ତସ୍ଯ ସନ୍ନିଵେଶୋ ରଥସ୍ଯ ତୁ। ତଥା ସଂଯୋଗଭାଗେନ ସଂସିଦ୍ଧୋ ଭାସ୍ଵରୋ ରଥଃ ।। ୫୧.

ଏଭଳି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଅନୁଯାୟୀ ରଥର ବିନ୍ୟାସ ହୁଏ। ଏପରି ଏହାର ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଦୀପ୍ତିମାନ ରଥ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ।

ତେନାଽସୌ ତରଣିର୍ଦେଵସ୍ତରସା ସର୍ପତେ ଦିଵି। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟିସମ୍ବଦ୍ଧୌ ରଶ୍ମୀ ଦ୍ଵୌ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ହି ।। ୫୧.

ଏହିପରି ତାରଣି ଦେବତା ବେଗରେ ଆକାଶରେ ଚଳନ୍ତି। ରଥର ଦୁଇଟି କିରଣ ଯୋକ ଓ ଅକ୍ଷର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି।

ଧ୍ରୁଵେଣ ଭ୍ରମତୋ ରଶ୍ମୀ ଵିଚକ୍ରଯୁଗଯୋସ୍ତୁ ଵୈ। ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ସ୍ଯୁଃ ଖେଚରସ୍ଯ ରଥସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା, ଦୁଇଟି ଚକ୍ର ଓ କିରଣ ସହିତ ଘୂରିବା ବେଳେ, ଆକାଶରେ ଚଳିଥିବା ରଥର ଗୋଲାକ ତିଆରି ହୁଏ।

ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଦକ୍ଷିଣେ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତେ ଵୈ ଦ୍ଵିଚକ୍ରଶ୍ଵେତରଜ୍ଜୁଵତ୍ ।। ୫୧.

ସେ ରଥର ଦକ୍ଷିଣ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଯୁଗାକ୍ଷର ଦୁଇଟି ଅନ୍ତ ରହିଛି, ଧ୍ରୁବ ଏହାକୁ ଧରିଛନ୍ତି । ଏହି ରଥର ଦୁଇଟି ଚକା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ଧଳା ଦୱାରି ଦୱାରି ରସି ଦ୍ୱାରା ବାନ୍ଧାଯାଇଛି ।

ଭ୍ରମନ୍ତମନୁଗଚ୍ଛେତାଂ ଧ୍ରୁଵଂ ରଶ୍ମୀ ତୁ ତାଵୁଭୌ । ଯୁଗାକ୍ଷ କୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଵାତୋର୍ମୀ ସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ଯ ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ତାଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ । ରଥର ଯୁଗାକ୍ଷର ଅନ୍ତଗୁଡିକ ହେଉଛି ବାୟୁର ତରଙ୍ଗ ।

କୀଲାସକ୍ତୋ ଯଥା ରଜ୍ଜୁର୍ଭ୍ରମତେ ସର୍ଵତୋ ଦିଶମ୍। ହ୍ରସତସ୍ତସ୍ଯ ରଶ୍ମୀ ତୌ ମଣ୍ଡଲେଷୂତ୍ତରାଯଣେ ।। ୫୧.

ଏକ ଖୁଟିକୁ ରସି ଲଗାଇଲେ ଯେପରି ଚାରିପାଖରେ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହୁଏ, ସେହିପରି ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଉତ୍ତରାୟଣର ଚକ୍ରଗୁଡିକରେ ହେଲେ ଛୋଟ ହୁଏ ।

ଵର୍ଦ୍ଧେତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଧ୍ରୁଵେଣ ସଂଗୃହୀତୌ ତୁ ରସ୍ମୀ ଵୈ ନଯତୋ ରଵିମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣାୟଣରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ ହେବା ସମୟରେ, ସେ ଦୁଇଟି କିରଣ ବଡ଼ ହୁଏ । ଧ୍ରୁବ ଏହି କିରଣ ଧରି ରବିକୁ ନେଇଯାନ୍ତି ।

ଆକୃଷ୍ଯେତେ ଯଦା ତୌ ଵୈ ଧ୍ରୁଵେଣ ସମଧିଷ୍ଠିତୌ। ତଦା ସୋଽଭ୍ଯନ୍ତରଂ ସୂର୍ଯୋ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ସ୍ଥିତ ହୋଇଥିବା ଏହି ଦୁଇଟି କିରଣ ଯେତେବେଳେ ଭିତରେ ଟାଣିଯାଏ, ସେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭିତରେ ଚକ୍ରଗୁଡିକ ଘୂର୍ଣ୍ଣିତ କରି ଚଳିଥାଏ ।

ଅଶୀତିମଣ୍ଡଲଶତଂ କାଷ୍ଠଯୋରୁଭଯୋଶ୍ଚରନ୍ । ଧ୍ରୁଵେଣ ମୁଚ୍ଯମାନାଭ୍ଯାଂ ରଶ୍ମିଭ୍ଯାଂ ପୁନରେଵ ତୁ ।। ୫୧.

ଏହି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ଏଠି ଅସୀ ଶତ ଚକ୍ର ଦୂର ଯାଇ, ଧ୍ରୁବ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଦୁଇ କିରଣରୁ ମୁକ୍ତ ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୁନି ଫେରିଆସେ ।