ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏତେ ଯୋଜନମାତ୍ରାଚ୍ଚ ସାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧାନ୍ନିଷ୍କୃତାଦପି। ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗସ୍ତଥା ତେଷାଂ ଧାରାସାରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ପୁଷ୍କରାଵର୍ତ୍ତକା ନାମ ଯେ ମେଘାଃ ପକ୍ଷସମ୍ଭଵାଃ ।। ୫୧.

ଏମାନଙ୍କ ଏକ ଯୋଜନା ଓ ଅର୍ଧ ଦୂରରୁ, କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କର ଧାରା ଅବିରତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ମେଘମାନେ ପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଶକ୍ରେଣ ପକ୍ଷାଶ୍ଛିନ୍ନା ଯେ ପର୍ଵତାନାଂ ମହୋଜସାମ୍। କାମଗାନାଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ଶିଵମିଚ୍ଛତା ।। ୫୧.

ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥିଲେ ଏବଂ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।

ପୁଷ୍କରା ନାମ ତେ ମେଘା ବୃହନ୍ତସ୍ତୋଯ ମତ୍ସରାଃ। ପୁଷ୍କରାଵର୍ତ୍ତକାସ୍ତେନ କାରଣେନେହ ଶବ୍ଦିତାଃ ।। ୫୧.

ଏହି ବଡ଼ ମେଘମାନେ ପୁଷ୍କରା ବୋଲି ଜଣାଶୁନ୍ତି, ବଡ଼ ଏବଂ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ନାନାରୂପଧରାଶ୍ଚୈଵ ମହାଘୋରତରାଶ୍ଚ ତେ। କଲ୍ପାନ୍ତଵୃଷ୍ଟେଃ ସ୍ରଷ୍ଟାରଃ ସଂଵର୍ତ୍ତାଗ୍ନେର୍ନିଯାମକାଃ ।। ୫୧.

ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ କଳ୍ପାନ୍ତର ବର୍ଷା ଦେବା ଓ ସଂହାର ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯେତେ ଯୁଗାନ୍ତେଷୁ ତୃତୀଯାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଅନେକରୂପସଂସ୍ଥାନାଃ ପୂରଯନ୍ତୋ ମହୀତଲମ୍ । ଵାଯୁଂ ପରଂ ଵହନ୍ତଃ ସ୍ଯୁରାଶ୍ରିତାଃ କଲ୍ପସାଧକାଃ ।। ୫୧.

ଏହି ତୃତୀୟ ପ୍ରକାରର ମେଘମାନେ ଯୁଗାନ୍ତରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ରୂପ ନେଇ ଭୂମିକୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟୁ ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ।

ଯାନ୍ଯସ୍ଯାଣ୍ଡକପାଲସ୍ଯ ପ୍ରାକୃତସ୍ଯାଭଵଂସ୍ତଦା। ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସମୁତ୍ପନ୍ନଶ୍ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ତାନ୍ଯେଵାଣ୍ଡକପାଲସ୍ଯ ସର୍ଵେ ମେଘାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୧.

ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଅଣ୍ଡର ଖୋଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେହି ଅଣ୍ଡର ଖୋଲରୁ ସମସ୍ତ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେଷାମାପ୍ଯାଯନଂ ଧୂମଃ ସର୍ଵେଷାମଵିଶେଷତଃ । ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତୁ ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚୈଵ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ।। ୫୧.

ସମସ୍ତ ମେଘମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ଧୂମରେ ହୁଏ, ସମାନ ଭାବେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗର ଗଜମାନେ ସହ।

ଗଜାନାଂ ପର୍ଵତାନାଞ୍ଚ ମେଘାନାଂ ଭୋଗିଭିଃ ସହ। କୁଲମେକଂ ପୃଥଗ୍ଭୂତଂ ଯୋନିରେକା ଜଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୧.

ହାତୀ, ପର୍ବତ, ମେଘ ଏବଂ ନାଗମାନଙ୍କର ବଂଶ ଏକାଠି ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ଏକ, ଯାହା ହେଉଛି ଜଳ।

ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦିଗ୍ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମନ୍ତେ ଶୀତସମ୍ଭଵାଃ। ତୁଷାରଵୃଷ୍ଟିଂ ଵର୍ଷନ୍ତି ସର୍ଵସସ୍ଯଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୫୧.

ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ଏବଂ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଶୀତ ଋତୁରେ, ଥଣ୍ଡାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତୁଷାର ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚାଷ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପରିଵହୋ ନାମ ତେଷାଂ ଵାଯୁରପାଶ୍ରଯଃ। ଯୋଽସୌ ବିଭର୍ତ୍ତି ଭଗଵାନ୍ ଗଙ୍ଗାମାକାଶଗୋଚରାମ୍। ଦିଵ୍ଯାମତିଜଲାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗପଥିସ୍ଥିତାମ୍ ।। ୫୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟୁ ପରିବହ ବୋଲି ଜଣାଶୁନ୍ତି, ଯିଏ ଜଳର ଆଧାର। ସେଇ ପବିତ୍ର ଦେବତା ଆକାଶରେ ବିହରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପଥରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ତସ୍ଯାଵିଷ୍ପନ୍ଦଜନ୍ତୋଯଂ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ପୃଥୁଭିଃ କରୈଃ। ଶୀକରଂ ସମ୍ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନୀହାର ଇତି ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୧.

ସେଉଁଠାରେ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଜଳରୁ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଝାଲ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଗିରିର୍ଯୋଽସୌ ହେମକୂଟ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ଉଦଗ୍ ହିମଵତଃ ଶୈଲାଦୁତ୍ତରସ୍ଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନାମ ସମାଖ୍ଯାତଂ ନଗରଂ ତତ୍ର ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପର୍ବତକୁ ହେମକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିମବତର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ସହରକୁ ପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତଂ ଵର୍ଷଂ ଯତ୍ତୁଷାରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତସ୍ତଦାଵହୋ ଵାଯୁର୍ହିମଶୈଲାତ୍ ସମୁଦ୍ଵହନ୍। ଆନଯତ୍ଯାତ୍ମଯୋଗେନ ସିଞ୍ଚମାନୋ ମହାଗିରିମ୍ ।। ୫୧.

ସେଠାରେ ତୁଷାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବର୍ଷା ପଡ଼େ, ତାହାକୁ ପରେ ବାୟୁ ହିମପର୍ବତରୁ ଉଠାଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନେଇ ମହାପର୍ବତକୁ ଛିଟାଇ ଦେଇଥାଏ।

ହିମଵନ୍ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ତତଃ ପରମ୍। ଇହାଭ୍ଯେତି ତତଃ ପଶ୍ଚାଦପରାନ୍ତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୫୧.

ହିମବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଏଠାକୁ ଆସେ, ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

ମେଘାଵାପ୍ଯାଯତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵମେତତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ସୂର୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵୃଷ୍ଟିନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ ।। ୫୧.

ମେଘମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏହି ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଶିଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ।

ଧ୍ରୁଵେଣା ଵେଷ୍ଟିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଵୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵେଣାଵେଷ୍ଟିତୋ ଵାଯୁର୍ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘେରାଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ବର୍ଷା ଆସେ। ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଘେରାଯାଇଲେ, ସେଇ ବର୍ଷାକୁ ପୁଣି ନେଇଯାଏ।

ଗ୍ରହାନ୍ନିଃସୃତ୍ଯ ସୂର୍ଯାତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ଵାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ଧ୍ରୁଵେଣ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ ।। ୫୧.

ଗ୍ରହମାନେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବାହାରି, ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦିନ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ଅତଃ ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯାଥ ସନ୍ନିଵେଶଂ ନିବୋଧତ। ସଂସ୍ଥିତୈନୈକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିନାଭିନା ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ବିନ୍ୟାସ ଶୁଣ। ଏହି ରଥ ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା ଓ ତିନିଟି ନାଭି ସହିତ ଥାଏ।

ହିରଣ୍ମଯେନ ଭଗଵାନ୍ ପର୍ଵଣା ତୁ ମହୌଜସା। ନଷ୍ଟଵର୍ତ୍ମାନ୍ଧକାରେଣ ଷଟ୍‌ପ୍ରକାରୈକନେମିନା। ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପ୍ପତି ।। ୫୧.

ପ୍ରଭାଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୁନାର ଧୁରି ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ହରାଇଯାଇଥିବା ପଥ, ଛଅ ପ୍ରକାର ଏକ ନେମି, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଗତି କରନ୍ତି।

ଦଶ ଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରାଯାମତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଦ୍ଵିଗୁଣୋଽସ୍ଯ ରଥୋପସ୍ଥାଦୀଷାଦଣ୍ଡପ୍ରମାଣତଃ ।। ୫୧.

ଏହି ରଥର ଲମ୍ବ ଓ ପ୍ରସ୍ଥ ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହାର ମଞ୍ଚ ଧୁରି ମାପରେ ଦୁଇଗୁଣା।

ସ ତସ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମଣା ସୃଷ୍ଟୋ ରଥୋ ହ୍ଯର୍ଥଵଶେନ ତୁ। ଅସଙ୍ଗଃ କାଞ୍ଚନୋ ଦିଵ୍ଯୋ ଯୁକ୍ତଃ ପରମଗୈର୍ହଯୈଃ ।। ୫୧.

ଏହି ରଥ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ବିଶେଷ କାମ ପାଇଁ ସୃଷ୍ଟି, ଅଲଗା, ସୁନାର, ଦିବ୍ୟ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦୌଡ଼ିଆ ଘୋଡ଼ା ସହିତ ଯୋଜିତ।

ଛନ୍ଦୋଭିର୍ଵାଜିରୂପୈସ୍ତୁ ଯତଃ ଶୁକ୍ରସ୍ତତଃ ସ୍ଥିତଃ। ଵରୁଣସ୍ଯନ୍ଦନସ୍ତେହ ଲକ୍ଷଣୈଃ ସଦୃଶସ୍ତୁ ସଃ। ତେ ନାଽସୌ ସର୍ପତିଵ୍ଯୋମ୍ନି ଭାସ୍ଵତା ତୁ ଦିଵାକରଃ ।। ୫୧.

ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଥାଇ, ଯେଉଁଠାରେ ଶୁକ୍ର ସାମ୍ନାରେ ଅଛନ୍ତି। ଏଠି ଭିତରେ ବରୁଣଙ୍କ ରଥ ମଧ୍ୟ ଏହି ପ୍ରକାର ଲକ୍ଷଣ ରହିଛି। ଏଭଳି ଭାବେ ଦୀପ୍ତିମାନ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆକାଶରେ ଚଳିଥାଏ।

ଅଥେମାନି ତୁ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ପ୍ରତ୍ଯଙ୍ଗାନି ରଥସ୍ଯ ତୁ। ସଂଵତ୍ସରସ୍ଯାଵଯଵୈଃ କଲ୍ପିତାନି ଯଥା କ୍ରମମ୍ ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକ, ବର୍ଷର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ଅନୁକ୍ରମରେ ବିନ୍ୟାସିତ।

ଅହସ୍ତୁ ନାଭିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଏକଚକ୍ରଃ ସ ଵୈ ସ୍ମୃତଃ। ଆରାଃ ପଞ୍ଚର୍ତ୍ତଵସ୍ତସ୍ଯ ନେମିଃ ଷଢୃତଵଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟର ନାଭି, ଏହାକୁ ଏକ ଚକ୍ର ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ପାଞ୍ଚ ଋତୁ ଏହାର ଆରା, ଛଅ ଋତୁ ଏହାର ନେମି।

ରଥନୀଡଃ ସ୍ମୃତୋ ହ୍ଯବ୍ଦସ୍ତ୍ଵଯନେ କୂବରାଵୁଭୌ । ମୁହୂର୍ତା ବନ୍ଧୁରାସ୍ତସ୍ଯ ଶମ୍ଯା ତସ୍ଯ କଲାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

ବର୍ଷ ହେଉଛି ରଥର ଦେହ, ଦୁଇ ଅୟନ ହେଉଛି ଦୁଇ ଧୁରି। ମୁହୂର୍ତ୍ତଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ବନ୍ଧନ, ଶମୀଗୁଡ଼ିକ ଏହାର ଅଂଶ।

ତସ୍ଯ କାଷ୍ଠାଃ ସ୍ମୃତା ଘୋଣା ଈଷାଦଣ୍ଡଃ କ୍ଷଣାଂସ୍ତୁ ଵୈ। ନିମେଷାଶ୍ଚାନୁକର୍ଷୋଽସ୍ଯ ଈଷା ଚାସ୍ଯ ଲଵାଃ ସ୍ମୃତାଃ ।। ୫୧.

କାଷ୍ଠାଗୁଡ଼ିକ ରଥର ଖୁଟି, ଇଷା ହେଉଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ନିମେଷ ଏହାର ମାପ, ଏବଂ ଲବ ହେଉଛି ଯୋକ।

ରାତ୍ରିର୍ଵରୂଥୋ ଘର୍ମୋଽସ୍ଯ ଧ୍ଵଜ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵସମୁଚ୍ଛ୍ରିତଃ। ଯୁଗାକ୍ଷକୋଟୀ ତେ ତସ୍ଯ ଅର୍ଥକାମାଵୁଭୌ ସ୍ମୃତୌ ।। ୫୧.

ରାତି ହେଉଛି ଆବରଣ, ତାପ ହେଉଛି ଉଚ୍ଚ ଉଠାଯାଇଥିବା ପତାକା। ଯୋକର ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ହେଉଛି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଓ ଆକାଂକ୍ଷା।

ସପ୍ତାଶ୍ଵରୂପାଶ୍ଛନ୍ଦାଂସି ଵହନ୍ତେ ଵାମତୋ ଧୁରାମ୍। ଗାଯତ୍ରୀ ଚୈଵ ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍ ଚ ଅନୁଷ୍ଟୁବ୍ ଜଗତୀ ତଥା ।। ୫୧.

ସାତଟି ଘୋଡ଼ା ରୂପେ ଛନ୍ଦଗୁଡ଼ିକ ବାମପଟେ ଧୁରି ବୋହନ୍ତି। ଗାୟତ୍ରୀ, ତ୍ରିଷ୍ଟୁପ୍, ଅନୁଷ୍ଟୁପ୍ ଓ ଜଗତୀ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ପଙ୍କ୍ତିଶ୍ଚ ବୃହତୀ ଚୈଵ ଉଷ୍ଣିକ୍ ଚୈଵ ତୁ ସପ୍ତମମ୍। ଅକ୍ଷେ ଚକ୍ରଂ ନିବଦ୍ଧନ୍ତୁ ଧ୍ରୁଵେ ତ୍ଵକ୍ଷଃ ସମର୍ପିତଃ ।। ୫୧.

ପଙ୍କ୍ତି, ବୃହତୀ ଓ ଉଷ୍ଣିକ୍ ସପ୍ତମ ଛନ୍ଦ। ଚକ୍ର ଅକ୍ଷରେ ବାନ୍ଧାଯାଇଛି, ଏବଂ ଅକ୍ଷ ଧ୍ରୁବ ତାରା ସହିତ ଯୋଡ଼ାଯାଇଛି।