ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ମେହନାଚ୍ଚ ମିହେର୍ଦ୍ଧାତୋର୍ମେଘତ୍ଵଂ ଵ୍ଯଞ୍ଜଯନ୍ତି ଚ। ନ ଭ୍ରଶ୍ଯନ୍ତି ଯତସ୍ତ୍ଵାପସ୍ତଦଭ୍ରଂ କଵଯୋ ଵିଦୁଃ ।। ୫୧.

ବର୍ଷା ହେବା ଦ୍ୱାରା ମେଘର ସ୍ୱଭାବ ପ୍ରକାଶ ପାଏ; ପାଣି ତଳକୁ ଝରିଯାଏନାହିଁ, ଏହିକୁ ମେଘ ବୋଲି ଜ୍ଞାନୀମାନେ ଜାଣନ୍ତି।

ମେଘାନାଂ ପୁନରୁତ୍ପତ୍ତିସ୍ତ୍ରିଵିଧା ଯୋନିରୁଚ୍ଯତେ। ଆଗ୍ନେଯା ବ୍ରହ୍ମଜାଶ୍ଚୈଵ ପକ୍ଷଜାଶ୍ଚ ପୃଥଗ୍ଵିଧାଃ। ତ୍ରିଧା ଘନାଃ ସମାଖ୍ଯାତାସ୍ତେଷାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସମ୍ଭଵମ୍ ।। ୫୧.

ମେଘମାନଙ୍କ ଉତ୍ପତ୍ତି ତିନି ପ୍ରକାରର—ଅଗ୍ନିରୁ, ବ୍ରହ୍ମାଠାରୁ ଓ ପଖା ଠାରୁ; ଏହି ଭିନ୍ନ ଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର। ମୁଁ ଏହାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି କଥା କହିବି।

ଆଗ୍ନେଯାସ୍ତ୍ଵର୍ଣଜାଃ ପ୍ରୋକ୍ତାସ୍ତେଷାଂ ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନମ୍। ଶୀତଦୁର୍ଦିନଵାତା ଯେ ସ୍ଵଗୁଣାସ୍ତେ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ ।। ୫୧.

ଅଗ୍ନିରୁ ଜନ୍ମ ନେଇଥିବା ମେଘମାନେ ଅଗ୍ନିର ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି; ଯେଉଁମାନେ ଶୀତଳ, ଖରାପ ଦିନ ଓ ବାୟୁ ଗୁଣ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ନିଜ ଗୁଣରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ମହିଷାଶ୍ଚ ଵରାହାଶ୍ଚ ମତ୍ତମାତଙ୍ଗଗାମିନଃ। ଭୂତ୍ଵା ଧରଣିମଭ୍ଯେତ୍ଯ ଵିଚରନ୍ତି ରମନ୍ତି ଚ ।। ୫୧.

ମହିଷ, ବନ୍ଦର, ମଦମସ୍ତ ହାତୀ ଆଦି ଆକୃତି ଧାରଣ କରି, ଭୂମିରେ ଆସି, ଘୁଞ୍ଚିଘୁଞ୍ଚି ଚାଲନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି।

ଜୀମୂତା ନାମ ତେ ମେଘା ଏତେଭ୍ଯୋ ଜୀଵସମ୍ଭଵାଃ। ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗୁଣଵିହୀନାଶ୍ଚ ଜଲଧାରାଵଲମ୍ବିନଃ ।। ୫୧.

ସେମାନେ ଜୀମୂତ ନାମକ ମେଘ; ଏହିଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନେ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଅନ୍ତି। ସେମାନେ ବିଦ୍ୟୁତ ଗୁଣ ନଥିବା, ଜଳଧାରା ଉପରେ ନିର୍ଭର କରନ୍ତି।

ମୂକା ଘନା ମହାକାଯା ପ୍ରଵାହସ୍ଯ ଵଶାନୁଗାଃ। କ୍ରୋଶମାତ୍ରାଚ୍ଚ ଵର୍ଷନ୍ତି କ୍ରୋଶାର୍ଦ୍ଧାଦପି ଵା ପୁନଃ ।। ୫୧.

ମୌନ, ବଡ଼ ଆକାରର ମେଘ, ବାୟୁର ଅନୁସରଣ କରି, ଏକ କ୍ରୋଶ କିମ୍ବା ଅର୍ଦ୍ଧ କ୍ରୋଶ ଦୂରରୁ ବର୍ଷା କରନ୍ତି।

ପର୍ଵତାଗ୍ରନିତମ୍ବେଷୁ ଵର୍ଷନ୍ତି ଚ ରମନ୍ତି ଚ। ବଲାକାଗର୍ଭଦାଶ୍ଚୈଵ ବଲାକାଗର୍ଭଧାରିଣଃ ।। ୫୧.

ସେମାନେ ପାହାଡ଼ର ଚୂଡ଼ା ଓ ଢାଳରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି ଓ ଆନନ୍ଦ କରନ୍ତି; ଏବଂ ଯେଉଁମାନେ ବଲାକା ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରନ୍ତି, ସେମାନେ ବଲାକା ଗର୍ଭ ଧାରଣ କରୁଥିବା ମେଘ।

ବ୍ରହ୍ମଜାନାମ ତେ ମେଘା ବ୍ରହ୍ମନିଃଶ୍ଵାସସମ୍ଭଵାଃ। ତେ ହି ଵିଦ୍ଯୁଦ୍ଗୁଣୋପେତାଃ ସ୍ତନଯନ୍ତି ସ୍ଵନପ୍ରିଯାଃ ।। ୫୧.

ହେ ମେଘମାନେ, ଆମେ ତୁମକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଶ୍ୱାସରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି ଜାଣୁଛୁ। ବିଦ୍ୟୁତର ଗୁଣ ଥିବା ଏହି ମେଘମାନେ ଗର୍ଜନ କରନ୍ତି, ଏବଂ ଶବ୍ଦରେ ଆନନ୍ଦ ପାଆନ୍ତି।

ତେଷାଂ ଶବ୍ଦପ୍ରଣାଦେନ ଭୂମିଃ ସ୍ଵାଙ୍ଗରୁହୋଦ୍ଘମା। ରାଜ୍ଞୀ ରାଜ୍ଞାଭିଷିକ୍ତେଵ ପୁନର୍ଯୌଵନମଶ୍ରୁତେ। ତେଷ୍ଵିଯଂ ପ୍ରୀତିମାସକ୍ତା ଭୂତାନାଂ ଜୀଵିତୋଦ୍ଭଵା ।। ୫୧.

ମେଘମାନଙ୍କର ଗର୍ଜନର ଶବ୍ଦରେ ଭୂମିରେ ଗଛପଲା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଯେପରି ରାଜାଙ୍କ ଅଭିଷେକ ପରେ ରାନୀ ପୁନି ଯୌବନ ପାଉଥିବା ପରି। ଏହି ମେଘମାନେ ପ୍ରତି ଏଇ ଭୂମିର ଅନେକ ଭଲପାଇବା ଅଛି, କାରଣ ଏହାଠାରୁ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ଜୀବନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଜୀମୂତା ନାମ ତେ ମେଘାସ୍ତେଭ୍ଯୋ ଜୀଵସ୍ଯ ସମ୍ଭଵଃ। ଦ୍ଵିତୀଯଂ ପ୍ରଵହଂ ଵାଯୁଂ ମେଘାସ୍ତେ ତୁ ସମାଶ୍ରିତାଃ ।। ୫୧.

ଏହି ମେଘମାନେକୁ ଜୀମୂତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଏହିଠାରୁ ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କର ଜନ୍ମ ହୁଏ। ଏମାନେ ଦ୍ୱିତୀୟ ପବନ ଧାରା ଉପରେ ଭିତି କରି ରହନ୍ତି।

ଏତେ ଯୋଜନମାତ୍ରାଚ୍ଚ ସାର୍ଦ୍ଧାର୍ଦ୍ଧାନ୍ନିଷ୍କୃତାଦପି। ଵୃଷ୍ଟିସର୍ଗସ୍ତଥା ତେଷାଂ ଧାରାସାରାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ପୁଷ୍କରାଵର୍ତ୍ତକା ନାମ ଯେ ମେଘାଃ ପକ୍ଷସମ୍ଭଵାଃ ।। ୫୧.

ଏମାନଙ୍କ ଏକ ଯୋଜନା ଓ ଅର୍ଧ ଦୂରରୁ, କିମ୍ବା ତାହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂରରୁ ବର୍ଷା ହୁଏ। ଏମାନଙ୍କର ଧାରା ଅବିରତ ବୋଲି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଯେଉଁ ମେଘମାନେ ପକ୍ଷରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି ପରିଚିତ।

ଶକ୍ରେଣ ପକ୍ଷାଶ୍ଛିନ୍ନା ଯେ ପର୍ଵତାନାଂ ମହୋଜସାମ୍। କାମଗାନାଂ ପ୍ରଵୃଦ୍ଧାନାଂ ଭୂତାନାଂ ଶିଵମିଚ୍ଛତା ।। ୫୧.

ଏହି ଶକ୍ତିଶାଳୀ ପର୍ବତମାନଙ୍କର ପକ୍ଷ ଇନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା କଟାଯାଇଥିଲା, ଯେଉଁମାନେ ଇଚ୍ଛାମତେ ଚଳିଥିଲେ ଏବଂ ବଢ଼ୁଥିଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର ମଙ୍ଗଳ ପାଇଁ।

ପୁଷ୍କରା ନାମ ତେ ମେଘା ବୃହନ୍ତସ୍ତୋଯ ମତ୍ସରାଃ। ପୁଷ୍କରାଵର୍ତ୍ତକାସ୍ତେନ କାରଣେନେହ ଶବ୍ଦିତାଃ ।। ୫୧.

ଏହି ବଡ଼ ମେଘମାନେ ପୁଷ୍କରା ବୋଲି ଜଣାଶୁନ୍ତି, ବଡ଼ ଏବଂ ଜଳରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ, ପ୍ରତିସ୍ପର୍ଧାରେ ରହନ୍ତି। ଏହି କାରଣରୁ ସେମାନେ ପୁଷ୍କରାବର୍ତ୍ତକ ବୋଲି କୁହାଯାନ୍ତି।

ନାନାରୂପଧରାଶ୍ଚୈଵ ମହାଘୋରତରାଶ୍ଚ ତେ। କଲ୍ପାନ୍ତଵୃଷ୍ଟେଃ ସ୍ରଷ୍ଟାରଃ ସଂଵର୍ତ୍ତାଗ୍ନେର୍ନିଯାମକାଃ ।। ୫୧.

ଏମାନେ ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଧାରଣ କରନ୍ତି ଏବଂ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଭୟଙ୍କର। ସେମାନେ କଳ୍ପାନ୍ତର ବର୍ଷା ଦେବା ଓ ସଂହାର ଅଗ୍ନିକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବାର କାର୍ଯ୍ୟ କରନ୍ତି।

ଵର୍ଷନ୍ତ୍ଯେତେ ଯୁଗାନ୍ତେଷୁ ତୃତୀଯାସ୍ତେ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ। ଅନେକରୂପସଂସ୍ଥାନାଃ ପୂରଯନ୍ତୋ ମହୀତଲମ୍ । ଵାଯୁଂ ପରଂ ଵହନ୍ତଃ ସ୍ଯୁରାଶ୍ରିତାଃ କଲ୍ପସାଧକାଃ ।। ୫୧.

ଏହି ତୃତୀୟ ପ୍ରକାରର ମେଘମାନେ ଯୁଗାନ୍ତରେ ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ବିଭିନ୍ନ ଆକୃତି ଓ ରୂପ ନେଇ ଭୂମିକୁ ପ୍ରଫୁଲ୍ଲିତ କରନ୍ତି, ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟୁ ବହନ କରନ୍ତି ଏବଂ କଳ୍ପର କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିଯୁକ୍ତ।

ଯାନ୍ଯସ୍ଯାଣ୍ଡକପାଲସ୍ଯ ପ୍ରାକୃତସ୍ଯାଭଵଂସ୍ତଦା। ତସ୍ମାଦ୍ବ୍ରହ୍ମା ସମୁତ୍ପନ୍ନଶ୍ଚତୁର୍ଵକ୍ତ୍ରଃ ସ୍ଵଯମ୍ଭୁଵଃ। ତାନ୍ଯେଵାଣ୍ଡକପାଲସ୍ଯ ସର୍ଵେ ମେଘାଃ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତାଃ ।। ୫୧.

ଯେଉଁ ସମସ୍ତ କିଛି ପ୍ରାକୃତିକ ଅଣ୍ଡର ଖୋଲରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିଲା, ସେଠାରୁ ଚାରିମୁହଁ ବ୍ରହ୍ମା ଜନ୍ମ ନେଇଥିଲେ। ସେହି ଅଣ୍ଡର ଖୋଲରୁ ସମସ୍ତ ମେଘ ଉତ୍ପନ୍ନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତେଷାମାପ୍ଯାଯନଂ ଧୂମଃ ସର୍ଵେଷାମଵିଶେଷତଃ । ତେଷାଂ ଶ୍ରେଷ୍ଠସ୍ତୁ ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଶ୍ଚତ୍ଵାରଶ୍ଚୈଵ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ।। ୫୧.

ସମସ୍ତ ମେଘମାନଙ୍କର ପୋଷଣ ଧୂମରେ ହୁଏ, ସମାନ ଭାବେ। ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏବଂ ଚାରି ଦିଗର ଗଜମାନେ ସହ।

ଗଜାନାଂ ପର୍ଵତାନାଞ୍ଚ ମେଘାନାଂ ଭୋଗିଭିଃ ସହ। କୁଲମେକଂ ପୃଥଗ୍ଭୂତଂ ଯୋନିରେକା ଜଲଂ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୧.

ହାତୀ, ପର୍ବତ, ମେଘ ଏବଂ ନାଗମାନଙ୍କର ବଂଶ ଏକାଠି ହୋଇଛି, ସେମାନଙ୍କର ମୂଳ ଏକ, ଯାହା ହେଉଛି ଜଳ।

ପର୍ଜନ୍ଯୋ ଦିଗ୍ଗଜାଶ୍ଚୈଵ ହେମନ୍ତେ ଶୀତସମ୍ଭଵାଃ। ତୁଷାରଵୃଷ୍ଟିଂ ଵର୍ଷନ୍ତି ସର୍ଵସସ୍ଯଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୫୧.

ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ ଏବଂ ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ଶୀତ ଋତୁରେ, ଥଣ୍ଡାରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇ, ତୁଷାର ବର୍ଷା କରନ୍ତି, ସମସ୍ତ ଚାଷ ଉନ୍ନତି ପାଇଁ।

ଶ୍ରେଷ୍ଠଃ ପରିଵହୋ ନାମ ତେଷାଂ ଵାଯୁରପାଶ୍ରଯଃ। ଯୋଽସୌ ବିଭର୍ତ୍ତି ଭଗଵାନ୍ ଗଙ୍ଗାମାକାଶଗୋଚରାମ୍। ଦିଵ୍ଯାମତିଜଲାଂ ପୁଣ୍ଯାଂ ଵିଦ୍ଯାଂ ସ୍ଵର୍ଗପଥିସ୍ଥିତାମ୍ ।। ୫୧.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସର୍ବଶ୍ରେଷ୍ଠ ବାୟୁ ପରିବହ ବୋଲି ଜଣାଶୁନ୍ତି, ଯିଏ ଜଳର ଆଧାର। ସେଇ ପବିତ୍ର ଦେବତା ଆକାଶରେ ବିହରୁଥିବା ଦିବ୍ୟ ଗଙ୍ଗାକୁ ବହନ କରନ୍ତି, ଯାହା ପବିତ୍ର ଏବଂ ସ୍ୱର୍ଗପଥରେ ବିଦ୍ୟମାନ।

ତସ୍ଯାଵିଷ୍ପନ୍ଦଜନ୍ତୋଯଂ ଦିଗ୍ଗଜାଃ ପୃଥୁଭିଃ କରୈଃ। ଶୀକରଂ ସମ୍ପ୍ରମୁଞ୍ଚନ୍ତି ନୀହାର ଇତି ସ ସ୍ମୃତଃ ।। ୫୧.

ସେଉଁଠାରେ ନିଷ୍ପନ୍ଦ ଜଳରୁ, ଦିଗ୍ଗଜମାନେ ତାଙ୍କର ଚଉଡ଼ା ସୁଣ୍ଡ ଦ୍ୱାରା ଝାଲ ଛାଡ଼ନ୍ତି, ଯାହାକୁ କୁହାଯାଏ କୁହୁଡ଼।

ଦକ୍ଷିଣେନ ଗିରିର୍ଯୋଽସୌ ହେମକୂଟ ଇତି ସ୍ମୃତଃ। ଉଦଗ୍ ହିମଵତଃ ଶୈଲାଦୁତ୍ତରସ୍ଯ ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ପୁଣ୍ଡ୍ରଂ ନାମ ସମାଖ୍ଯାତଂ ନଗରଂ ତତ୍ର ଵୈ ସ୍ମୃତମ୍ ।। ୫୧.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଥିବା ପର୍ବତକୁ ହେମକୂଟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ହିମବତର ଉତ୍ତରେ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦକ୍ଷିଣରେ ଥିବା ସହରକୁ ପୁଣ୍ଡ୍ର ବୋଲି ଜଣାଯାଏ।

ତସ୍ମିନ୍ନିପତିତଂ ଵର୍ଷଂ ଯତ୍ତୁଷାରସମୁଦ୍ଭଵମ୍ । ତତସ୍ତଦାଵହୋ ଵାଯୁର୍ହିମଶୈଲାତ୍ ସମୁଦ୍ଵହନ୍। ଆନଯତ୍ଯାତ୍ମଯୋଗେନ ସିଞ୍ଚମାନୋ ମହାଗିରିମ୍ ।। ୫୧.

ସେଠାରେ ତୁଷାରରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ବର୍ଷା ପଡ଼େ, ତାହାକୁ ପରେ ବାୟୁ ହିମପର୍ବତରୁ ଉଠାଇ, ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ନେଇ ମହାପର୍ବତକୁ ଛିଟାଇ ଦେଇଥାଏ।

ହିମଵନ୍ତମତିକ୍ରମ୍ଯ ଵୃଷ୍ଟିଶେଷଂ ତତଃ ପରମ୍। ଇହାଭ୍ଯେତି ତତଃ ପଶ୍ଚାଦପରାନ୍ତଵିଵୃଦ୍ଧଯେ ।। ୫୧.

ହିମବତକୁ ଅତିକ୍ରମ କରି, ଅବଶିଷ୍ଟ ବର୍ଷା ଏଠାକୁ ଆସେ, ପରେ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ବୃଦ୍ଧି ପାଇଁ।

ମେଘାଵାପ୍ଯାଯତଶ୍ଚୈଵ ସର୍ଵମେତତ୍ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ । ସୂର୍ଯ ଏଵ ତୁ ଵୃଷ୍ଟିନାଂ ସ୍ରଷ୍ଟା ସମୁପଦିଶ୍ଯତେ ।। ୫୧.

ମେଘମାନଙ୍କର ବିସ୍ତାର ଏପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି। ଏହି ବର୍ଷାର ସୃଷ୍ଟିକର୍ତ୍ତା କେବଳ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବୋଲି ଶିଖ୍ୟା ଦିଆଯାଏ।

ଧ୍ରୁଵେଣା ଵେଷ୍ଟିତଃ ସୂର୍ଯସ୍ତାଭ୍ଯାଂ ଵୃଷ୍ଟିଃ ପ୍ରଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵେଣାଵେଷ୍ଟିତୋ ଵାଯୁର୍ଵୃଷ୍ଟିଂ ସଂହରତେ ପୁନଃ ।। ୫୧.

ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଘେରାଯାଇଥିବାବେଳେ, ସେ ଦୁଇଟି ଉପାୟରେ ବର୍ଷା ଆସେ। ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ବାୟୁ ଘେରାଯାଇଲେ, ସେଇ ବର୍ଷାକୁ ପୁଣି ନେଇଯାଏ।

ଗ୍ରହାନ୍ନିଃସୃତ୍ଯ ସୂର୍ଯାତ୍ତୁ କୃତ୍ସ୍ନେ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଲେ । ଵାରସ୍ଯାନ୍ତେ ଵିଶତ୍ଯର୍କଂ ଧ୍ରୁଵେଣ ପରିଵେଷ୍ଟିତମ୍ ।। ୫୧.

ଗ୍ରହମାନେ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟରୁ ବାହାରି, ସମସ୍ତ ନକ୍ଷତ୍ରମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟରେ, ଦିନ ଶେଷରେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଯେଉଁଠାରେ ସେ ଧ୍ରୁବ ତାରା ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ଅତଃ ସୂର୍ଯରଥସ୍ଯାଥ ସନ୍ନିଵେଶଂ ନିବୋଧତ। ସଂସ୍ଥିତୈନୈକଚକ୍ରେଣ ପଞ୍ଚାରେଣ ତ୍ରିନାଭିନା ।। ୫୧.

ଏବେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଥର ବିନ୍ୟାସ ଶୁଣ। ଏହି ରଥ ଗୋଟିଏ ଚକ୍ର, ପାଞ୍ଚଟି ଆରା ଓ ତିନିଟି ନାଭି ସହିତ ଥାଏ।

ହିରଣ୍ମଯେନ ଭଗଵାନ୍ ପର୍ଵଣା ତୁ ମହୌଜସା। ନଷ୍ଟଵର୍ତ୍ମାନ୍ଧକାରେଣ ଷଟ୍‌ପ୍ରକାରୈକନେମିନା। ଚକ୍ରେଣ ଭାସ୍ଵତା ସୂର୍ଯଃ ସ୍ଯନ୍ଦନେନ ପ୍ରସର୍ପ୍ପତି ।। ୫୧.

ପ୍ରଭାଶାଳୀ ସୂର୍ଯ୍ୟ, ସୁନାର ଧୁରି ଓ ଅନ୍ଧକାରରେ ହରାଇଯାଇଥିବା ପଥ, ଛଅ ପ୍ରକାର ଏକ ନେମି, ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ ଚକ୍ର ସହିତ ତାଙ୍କ ରଥରେ ଗତି କରନ୍ତି।