ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଶତଘ୍ନୈକୋନକାସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରିଶତ୍ ଷଡୁତ୍ତରା। ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଭାକ୍ ତ୍ରଯୋଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରାଯାଞ୍ଚ ଚଲା ଭଵେତ୍ ॥ ୫୦.

ଶତ, ଏକ, ତିରିଶ ମାତ୍ରା, ତାପରେ ତିରିଶ ଓ ଛଅତିରିଶ ଅଧିକ, ଦୁଇଠି ଷଷ୍ଠି ଭାଗ ଓ ଏକୋଇଶ ମାତ୍ରା—ଏହି ସବୁ ଚଳିତ ମାପ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚ ଵିଦ୍ଯୁତିଃ। ସପ୍ତତିଞ୍ଚାପି ତତ୍ରୈଵ ନଵତିଂ ଵିଦ୍ଧି ନିସ୍ଵଯେ ॥ ୫୦.

ଚାଳିସି ହଜାର ଓ ଆଠ ଶେ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ; ସେଠାରେ ସତରି ଓ ନବେ ନିରବ ଚମକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶତାନ୍ଯାହୁର୍ଵିଦ୍ଯୁତୌ ଵୈଧସଂଯୁଗେ। ଚରାଂଶୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନାଲିକା ଚାତ୍ର କାରଣମ୍ ॥ ୫୦.

ବେଦିକ ଯଜ୍ଞରେ ଚାରି ଶେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚଳିତ ଅଂଶ ଏବଂ ନାଳିକା ଏଠାରେ ମାପ ହୁଏ।

ସଂଵତ୍ସରାଦଯଃ ପଞ୍ଚ ଚତୁର୍ମାନଵିକଲ୍ପିତାଃ। ନିଶ୍ଚଯଃ ସର୍ଵକାଲସ୍ଯ ଯୁଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ବର୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି, ମୁନିମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସମୟର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ।

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ। ପଞ୍ଚମୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ କାଲସ୍ତୁ ପରିସଂଜ୍ଞିତଃ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର, ପଞ୍ଚମ ବତ୍ସର; ଏହି ସବୁ ସମୟର ନାମ।

ଵିଂଶଶତଂ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଣଂ ପର୍ଵଣାଂ ତୁ ରଵେର୍ଯୁଗମ୍। ଏତାନ୍ଯଷ୍ଟାଦଶସ୍ତ୍ରିଂଶଦୁଦଯୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ଯୁଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଦିନ ବିଶହଜାର ଥାଏ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉଦୟ ଏକତିସ ଥର ଅଠରି ଥର ହୁଏ।

ଋତଵସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ ସୌରା ଅଯନାନି ଦଶୈଵ ତୁ। ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ ଶତଂ ଚାପି ଷଷ୍ଟିର୍ମାସାଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତିରିଶଟି ଋତୁ ଓ ଦଶଟି ଅୟନ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପଞ୍ଚତିରିଶ ଶହ ଷଷ୍ଟି ମାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତ୍ରିଂଶଦେଵ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରଂ ସ ତୁ ମାସଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ। ଏକଷଷ୍ଟିସ୍ତ୍ଵହୋରାତ୍ରା ଦନୁରେକୋ ନିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ମାସ ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏବଂ ଏକଷଷ୍ଟି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ରାଶି ହିସାବରେ ଧରାଯାଏ।

ଅହ୍ନାନ୍ତୁ ତ୍ର୍ଯଧିକାଶୀତିଃ ଶତଂ ଚାପ୍ଯଧିକଂ ଭଵେତ୍। ମାନଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରଭାନୋସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ଏକ ବର୍ଷରେ ଦିନ ଏକଶହ ତିରାଶି ଅଧିକ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ଚିତ୍ରଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଜଗତ ପାଇଁ ମାପ।

ସୌରସୌମ୍ଯଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ସାଵନଂ ତଥା। ନାମାନ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଯୈଃ ପୁରାଣଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସାବନ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଗଣନା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ଏହି ଚାରି ନାମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ଖେ ତସ୍ଯୋତ୍ତରତଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତ୍ରୀଣି ତସ୍ଯ ତୁ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଣି ସ୍ପୃଶନ୍ତୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶରେ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏହାର ତିନିଟି ଶିଖର ମଣେ ହୁଏ ଯେନ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଅଛି।

ତୈଶ୍ଚାପି ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନ୍ନାମ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଃ। ଏକମାର୍ଗଶ୍ଚ ଵିସ୍ତାରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଶ୍ଚାପି କୀର୍ତିତଃ ॥ ୫୦.

ଏହି ତିନି ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତଠାରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହାର ଏକ ମାର୍ଗ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବ୍ୟାପକତା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।

ତସ୍ଯ ଵୈ ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ମଧ୍ଯମନ୍ତଦ୍ଧିରଣ୍ମଯମ୍। ଦକ୍ଷିଣଂ ରାଜତଞ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ତୁ ସ୍ଫଟିକପ୍ରଭମ୍ ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଟିଏ ସୁନାର, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ରୂପାର ଏବଂ ଏହାର ଏକ ଶିଖର ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକେ।

ସର୍ଵରତ୍ନମଯଂ ଚୈକଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗମୁତ୍ତରମୁତ୍ତମମ୍। ଏଵଂ କୂଟୈସ୍ରିଭିଃ ଶୈଲୈଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖର ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ତିଆରି; ଏପରି ଶିଖର ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଯତ୍ତଦ୍ଵିଷୁଵତଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗନ୍ତଦର୍କଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ। ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମଧ୍ଯମାଂ ଗତିମାସ୍ଥିତଃ। ଅହସ୍ତୁଲ୍ଯାମଥୋ ରାତ୍ରିଂ କରୋତି ତିମିରାପହଃ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁ ଶିଖର ବିଷୁବରେ ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଗତି ଧରେ; ଏବଂ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ କରେ, ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ।

ହରିତାଶ୍ଚ ହଯା ଦିଵ୍ଯାସ୍ତେ ନିଯୁକ୍ତା ମହାରଥେ। ଅନୁଲିପ୍ତା ଇଵାଭାନ୍ତି ପଝରକ୍ତୈର୍ଗଭସ୍ତିଭିଃ ॥ ୫୦.

ସେଠାରେ ହରିତ ବର୍ଣ୍ଣର ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ମହାରଥରେ ଯୁକ୍ତ; ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ସେମାନେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ମେଷାନ୍ତେ ଚ ତୁଲାନ୍ତେ ଚ ଭାସ୍କରୋଦଯତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମୁହୂର୍ତ୍ତା ଦଶ ପଞ୍ଚୈଵ ଅହୋରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତାଵତୀ ॥ ୫୦.

ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶିର ଶେଷରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରୁ ପ୍ରତିଦିନ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗଣାଯାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ଥାଏ।

କୃତ୍ତିକାନାଂ ଯଦା ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଥମାଂଶଗତୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଶାଖାନାଂ ତଥା ଜ୍ଞେଯଶ୍ଚତୁର୍ଥାଂଶେ ନିଶାକରଃ॥ ୫୦.

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶାଖାର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶରେ ଅଛି।

ଵିଶାଖାଯାଂ ଯଦା ସୂର୍ଯ ଶ୍ଚ୍ରତେଂଽଶଂ ତୃତୀଯକମ୍। ତଦା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ କୃତ୍ତିକାଶିରସି ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖାର ତୃତୀୟ ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକା ଶିରରେ ବସିଛି ବୋଲି ଜଣାଯିବ।

ଵିଷୁଵନ୍ତଂ ତଦା ଵିଦ୍ଯାଦେଵମାହୁର୍ମହର୍ଷଯଃ। ସୂର୍ଯେଣ ଵିଷୁଵଂ ଵିଦ୍ଯାତ୍ କାଲଂ ସୋମେନ ଲକ୍ଷଯେତ୍ ॥ ୫୦.

ସେତେବେଳେ ବିଷୁବ ଅବସ୍ଥା ଅଛି ବୋଲି ମହାର୍ଷିମାନେ କହନ୍ତି; ବିଷୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ ଓ ସମୟ ଚନ୍ଦ୍ର ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହେବ।

ସମା ରାତ୍ରିରହଶ୍ଚୈଵ ଯଦା ତଦ୍ଵିଷୁଵଦ୍ଭଵେତ୍। ତଦା ଦାନାନି ଦେଯାନି ପିତୃଭ୍ଯୋ ଵିଷୁଵତ୍ଯପି। ବ୍ରାହ୍ମଣେଭ୍ଯୋ ଵିଶେଷେଣ ମୁଖମେତତ୍ତୁ ଦୈଵତମ୍ ॥ ୫୦.

ଯେତେବେଳେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ହୁଏ, ସେହି ସମୟ ବିଷୁବ; ସେତେବେଳେ ପିତୃମାନେ ପାଇଁ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ, ବିଷୁବ ଦିନରେ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ପାଇଁ ବିଶେଷ ଭାବେ ଦାନ ଦେବା ଉଚିତ; ଏହି ସମୟ ଦେବତାଙ୍କୁ ଦାନ ଦେବାର ସର୍ବୋତ୍ତମ।

ଊନରାତ୍ରାଧିମାସୌ ଚ କଲାକାଷ୍ଠାମୁହୂର୍ତ୍ତକାଃ। ପୌର୍ଣମାସୀ ତଥା ଜ୍ଞେଯା ଅମାଵାସ୍ଯା ତଥୈଵ ଚ। ସିନୀଵାଲୀ କୁହୂଶ୍ଚୈଵ ରାକା ଚାନୁମତି ସ୍ତଥା ॥ ୫୦.

ଅଧିକ ମାସ, କମ୍ ରାତି ଥିବା ମାସ, କଳା, କଷ୍ଠା, ମୁହୂର୍ତ୍ତ, ପୂର୍ଣ୍ଣିମା, ଅମାବାସ୍ୟା, ସିନୀବାଳୀ, କୁହୂ, ରାକା ଓ ଅନୁମତି ଏହି ସବୁ ଜଣାଯିବା ଉଚିତ।

ତପସ୍ତପସ୍ଯୌ ମଧୁମାଧଵୌ ଚ ଶୁକ୍ରଃ ଶୁଚିଶ୍ଚାଯନମୁତ୍ତରଂ ସ୍ଯାତ୍। ନଭୋ ନଭଶ୍ଯୋଽଥ ଇଷୁଃ ସହୋର୍ଜଃ ସହଃସହସ୍ଯାଵିତି ଦକ୍ଷିଣଂ ସ୍ଯାତ୍ ॥ ୫୦.

ତପ, ତପସ୍ୟା, ମଧୁ, ମାଧବ, ଶୁକ୍ର, ଶୁଚି — ଏହି ଛଅଟି ଉତ୍ତରାୟଣର ନାମ; ନଭ, ନଭସ୍ୟ, ଇଷୁ, ସହ, ସହସ୍ୟ, ଅବିତି — ଏହି ଛଅଟି ଦକ୍ଷିଣାୟଣର ନାମ।

ସଂଵତ୍ସରାସ୍ତତୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ପଞ୍ଚାବ୍ଦା ବ୍ରବ୍ମଣଃ ସୁତାଃ। ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଋତଵୋ ଜ୍ଞେଯା ଋତଵୋ ହ୍ଯନ୍ତରାଃ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୫୦.

ଏହିଠାରୁ ବର୍ଷଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ, ଏବଂ ପଞ୍ଚ ବର୍ଷକୁ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ସନ୍ତାନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ସେଠାରୁ ଋତୁଗୁଡ଼ିକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ, କାରଣ ଋତୁମାନେ ମଧ୍ୟବର୍ତ୍ତୀ ବୋଲି ଗଣାଯାନ୍ତି।

ତସ୍ମାଦନୁମୁଖା ଜ୍ଞେଯା ଅମାଵାସ୍ଯାସ୍ଯ ପର୍ଵଣଃ. ତସ୍ମାତ୍ତୁ ଵିଷୁଵଂ ଜ୍ଞେଯଂ ପିତୃଦୈଵହିତଂ ସଦା ॥ ୫୦.

ସେଠାରୁ ଅମାବାସ୍ୟାମାନେ ଚନ୍ଦ୍ର ଦିନର ମୁହଁ ଭାବେ ବୁଝିବାକୁ ହୁଏ। ଏବଂ ସେଠାରୁ ବିଷୁବ ଦିନକୁ ବୁଝିବା ଯାଏ, ଯାହା ସଦା ପିତୃ ଓ ଦେବତାଙ୍କ ପାଇଁ ମଙ୍ଗଳକାରୀ।

ଏଵଂ ଜ୍ଞାତ୍ଵା ନ ମୁହ୍ଯେତ ଦୈଵେ ପିତ୍ର୍ଯେ ଚ ମାନଵଃ। ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ମୃତଂ ପ୍ରଜାନାଂ ଵୈ ଵିଷୁଵତ୍ସର୍ଵଗଂ ସଦା ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଜାଣିଲେ, ମଣିଷ ଦେବତା ଓ ପିତୃ କ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଭ୍ରମିତ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହିକାରଣରୁ ବିଷୁବ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କ ପାଇଁ ସାଧାରଣ ଭାବରେ ସ୍ମୃତିରେ ରହିଛି।

ଆଲୋକାନ୍ତଃ ସ୍ମୃତୋ ଲୋକୋ ଲୋକାନ୍ତୋ ଲୋକ ଉଚ୍ଯତେ। ଲୋକପାଲାଃ ସ୍ଥିତାସ୍ତତ୍ର ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ମଧ୍ଯତଃ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁଠାରେ ଆଲୋକର ସେଷ ଅଛି, ସେଠାକୁ ଲୋକ ବୋଲି କୁହାଯାଏ। ତାହା ପରେ ଯାହା ଅଛି, ସେଠାକୁ ଲୋକାନ୍ତ ବୋଲି କୁହନ୍ତି। ଲୋକପାଳମାନେ ସେଠାରେ, ଲୋକ ଓ ଲୋକାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବସିଛନ୍ତି।

ଚତ୍ଵାରସ୍ତେ ମହାତ୍ମାନସ୍ତିଷ୍ଠନ୍ତ୍ଯାଭୂତସମ୍ପ୍ଲଵାତ୍। ସୁଧାମା ଚୈଵ ଵୈରାଜଃ କର୍ଦ୍ଦମଃ ଶଙ୍‌କୃପସ୍ତଥା। ହିରଣ୍ଯଲୋମା ପର୍ଜ୍ଜନ୍ଯଃ କେତୁମାନ୍ ଜାତନିଶ୍ଚଯଃ ॥ ୫୦.

ସେଠାରେ ଚାରିଜଣ ମହାନ ଆତ୍ମା, ଭୂତମାନଙ୍କ ବିଲୟ ପୂର୍ବରୁ ଅଛନ୍ତି—ସୁଧାମା, ବୈରାଜ, କର୍ଦ୍ଦମ, ଶଙ୍କ୍ରପ; ହିରଣ୍ୟଲୋମା, ପର୍ଜ୍ୟନ୍ୟ, କେତୁମାନ୍, ଜାତନିଶ୍ଚୟ।

ନିର୍ଦ୍ଵନ୍ଦ୍ଵା ନିରଭୀମାନା ନିସ୍ତନ୍ତ୍ରା ନିଷ୍ପରିଗ୍ରହାଃ। ଲୋକପାଲାଃ ସ୍ଥିତା ହ୍ଯେତେ ଲୋକାଲୋକେ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ଲୋକପାଳମାନେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିତ, ଅହଂକାର ନାହିଁ, ବନ୍ଧନ ଓ ଆସକ୍ତି ରହିତ। ସେମାନେ ଲୋକ ଓ ଲୋକାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଚାରିଦିଗରେ ବସିଛନ୍ତି।