ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତ୍ଵହର୍ଭାଗୈର୍ଦିଵସାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ସନ୍ଧ୍ଯା ମୁହୂର୍ତମାନନ୍ତୁ ହ୍ରାସେ ଵୃଦ୍ଧୌ ସମା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦିନ ଛୋଟ ବଡ଼ ହେବା ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ସଂଧ୍ୟା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ସଂଧ୍ୟା ଛୋଟ ବଡ଼ ଦୁହିଁ ସମାନ ମନାଯାଏ।

ଲେଖାପ୍ରଭୃତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତାଗତେ ତୁ ଵୈ। ପ୍ରାତସ୍ତନଃ ସ୍ମୃତଃ କାଲୋ ଭାଗସ୍ତ୍ଵହ୍ନଃ ସ ପଞ୍ଚମଃ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ଲେଖାରୁ ଆଦି କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ସମୟକୁ ପ୍ରାତସ୍ତନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାତସ୍ତନାତ୍କାଲାତ୍ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ସଙ୍ଗଵଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍କାଲାଚ୍ଚ ସଙ୍ଗଵାତ୍ ॥ ୫୦.

ସେଇ ପ୍ରାତସ୍ତନ ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସଙ୍ଗବ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

ତସ୍ମାନ୍ମଧ୍ଯନ୍ଦିନାତ୍ କାଲାଦପରାହ୍ନ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ରଯ ଏଵ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍ କାଲାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯମାତ୍ ॥ ୫୦.

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରୁ ପରେ ଯେ ସମୟ, ତାହାକୁ ଅପରାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟମ ସମୟ ହୁଏ।

ଅପରାହ୍ନେ ଵ୍ଯତୀପାତେ କାଲ- ସାଯାହ୍ନ ଉଚ୍ଯତେ। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତ୍ରଯ ଏଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଅପରାହ୍ନ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ସମୟକୁ ସାୟାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତଂ ଵୈ ଅହର୍ଵିଷୁଵତି ସ୍ମୃତମ୍। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ରାତ୍ରିନ୍ଦିଵମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଦିନର ବିଷୁବ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ।

ଵର୍ଧ୍ଧତେ ହ୍ରସତେ ଚୈଵ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ। ଅହସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ରାତ୍ରିଂ ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ତ୍ଵହଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନରେ ଦିନ ଓ ରାତି ବଢ଼େ କିମ୍ବା କମେ; ଦିନ ରାତିକୁ ଗଳିଯାଏ, ରାତି ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଗଳିଯାଏ।

ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଵିଷୁଵନ୍ତଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଅହୋରାତ୍ରଂ କଲାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତ ସୋମଃ ସମଶ୍ରୁତେ ॥ ୫୦.

ଶରଦ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିଷୁବ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଭାଗ ଏବଂ ସପ୍ତ ସୋମ, ସମାନ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ।

ତଥା ପଞ୍ଚଦଶାହାନି ପକ୍ଷ ଇତ୍ଯାଭିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵୌ ପକ୍ଷୌ ଚ ଭଵେନ୍ମାସୋ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵନ୍ତରାଵୃତୁଃ। ଋତୁତ୍ରଯମଯନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵୈଽଯନେ ଵର୍ଷମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି, ପନ୍ଦର ଦିନକୁ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ମାସ, ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ, ତିନି ଋତୁ ଏକ ଅୟନ, ଦୁଇ ଅୟନ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ।

ନିମେଷାଦିକୃତଃ କାଲଃ କାଷ୍ଠାଯା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। କଲାଯାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କାଷ୍ଠା ମାତ୍ରାଘୀତିଦ୍ଵଯାତ୍ମିକା ॥ ୫୦.

ନିମେଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମୟ ଗଠିତ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ଏବଂ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଏକ ମାପ ହୁଏ।

ଶତଘ୍ନୈକୋନକାସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରିଶତ୍ ଷଡୁତ୍ତରା। ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଭାକ୍ ତ୍ରଯୋଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରାଯାଞ୍ଚ ଚଲା ଭଵେତ୍ ॥ ୫୦.

ଶତ, ଏକ, ତିରିଶ ମାତ୍ରା, ତାପରେ ତିରିଶ ଓ ଛଅତିରିଶ ଅଧିକ, ଦୁଇଠି ଷଷ୍ଠି ଭାଗ ଓ ଏକୋଇଶ ମାତ୍ରା—ଏହି ସବୁ ଚଳିତ ମାପ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚ ଵିଦ୍ଯୁତିଃ। ସପ୍ତତିଞ୍ଚାପି ତତ୍ରୈଵ ନଵତିଂ ଵିଦ୍ଧି ନିସ୍ଵଯେ ॥ ୫୦.

ଚାଳିସି ହଜାର ଓ ଆଠ ଶେ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ; ସେଠାରେ ସତରି ଓ ନବେ ନିରବ ଚମକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶତାନ୍ଯାହୁର୍ଵିଦ୍ଯୁତୌ ଵୈଧସଂଯୁଗେ। ଚରାଂଶୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନାଲିକା ଚାତ୍ର କାରଣମ୍ ॥ ୫୦.

ବେଦିକ ଯଜ୍ଞରେ ଚାରି ଶେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚଳିତ ଅଂଶ ଏବଂ ନାଳିକା ଏଠାରେ ମାପ ହୁଏ।

ସଂଵତ୍ସରାଦଯଃ ପଞ୍ଚ ଚତୁର୍ମାନଵିକଲ୍ପିତାଃ। ନିଶ୍ଚଯଃ ସର୍ଵକାଲସ୍ଯ ଯୁଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ବର୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି, ମୁନିମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସମୟର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ।

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ। ପଞ୍ଚମୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ କାଲସ୍ତୁ ପରିସଂଜ୍ଞିତଃ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର, ପଞ୍ଚମ ବତ୍ସର; ଏହି ସବୁ ସମୟର ନାମ।

ଵିଂଶଶତଂ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଣଂ ପର୍ଵଣାଂ ତୁ ରଵେର୍ଯୁଗମ୍। ଏତାନ୍ଯଷ୍ଟାଦଶସ୍ତ୍ରିଂଶଦୁଦଯୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ଯୁଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଦିନ ବିଶହଜାର ଥାଏ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉଦୟ ଏକତିସ ଥର ଅଠରି ଥର ହୁଏ।

ଋତଵସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ ସୌରା ଅଯନାନି ଦଶୈଵ ତୁ। ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ ଶତଂ ଚାପି ଷଷ୍ଟିର୍ମାସାଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତିରିଶଟି ଋତୁ ଓ ଦଶଟି ଅୟନ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପଞ୍ଚତିରିଶ ଶହ ଷଷ୍ଟି ମାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତ୍ରିଂଶଦେଵ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରଂ ସ ତୁ ମାସଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ। ଏକଷଷ୍ଟିସ୍ତ୍ଵହୋରାତ୍ରା ଦନୁରେକୋ ନିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ମାସ ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏବଂ ଏକଷଷ୍ଟି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ରାଶି ହିସାବରେ ଧରାଯାଏ।

ଅହ୍ନାନ୍ତୁ ତ୍ର୍ଯଧିକାଶୀତିଃ ଶତଂ ଚାପ୍ଯଧିକଂ ଭଵେତ୍। ମାନଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରଭାନୋସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ଏକ ବର୍ଷରେ ଦିନ ଏକଶହ ତିରାଶି ଅଧିକ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ଚିତ୍ରଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଜଗତ ପାଇଁ ମାପ।

ସୌରସୌମ୍ଯଂ ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ନକ୍ଷତ୍ରଂ ସାଵନଂ ତଥା। ନାମାନ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଯୈଃ ପୁରାଣଂ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର, ନକ୍ଷତ୍ର ଓ ସାବନ ଏହି ଚାରି ପ୍ରକାର ଗଣନା ଜଣାଯିବା ଉଚିତ; ପୁରାଣ ଏହି ଚାରି ନାମରେ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।

ଖେ ତସ୍ଯୋତ୍ତରତଶ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନ୍ନାମ ପର୍ଵତଃ। ତ୍ରୀଣି ତସ୍ଯ ତୁ ଶ୍ରୃଙ୍ଗାଣି ସ୍ପୃଶନ୍ତୀଵ ନଭସ୍ତଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶରେ ଉତ୍ତରଦିଗରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ନାମକ ପାହାଡ଼ ଅଛି; ଏହାର ତିନିଟି ଶିଖର ମଣେ ହୁଏ ଯେନ ଆକାଶକୁ ଛୁଇଁଅଛି।

ତୈଶ୍ଚାପି ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନ୍ନାମ ସର୍ଵତଶ୍ଚୈଵ ଵିଶ୍ରୁତଃ। ଏକମାର୍ଗଶ୍ଚ ଵିସ୍ତାରୋ ଵିଷ୍କମ୍ଭଶ୍ଚାପି କୀର୍ତିତଃ ॥ ୫୦.

ଏହି ତିନି ଶିଖର ଦ୍ୱାରା ଏହା ସମସ୍ତଠାରେ ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ଭାବେ ପରିଚିତ; ଏହାର ଏକ ମାର୍ଗ, ପ୍ରସ୍ଥ ଓ ବ୍ୟାପକତା ବିବର୍ଣ୍ଣିତ।

ତସ୍ଯ ଵୈ ସର୍ଵତଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ମଧ୍ଯମନ୍ତଦ୍ଧିରଣ୍ମଯମ୍। ଦକ୍ଷିଣଂ ରାଜତଞ୍ଚୈଵ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଂ ତୁ ସ୍ଫଟିକପ୍ରଭମ୍ ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଶିଖର ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଟିଏ ସୁନାର, ଦକ୍ଷିଣ ଶିଖର ରୂପାର ଏବଂ ଏହାର ଏକ ଶିଖର ସ୍ଫଟିକ ପରି ଚମକେ।

ସର୍ଵରତ୍ନମଯଂ ଚୈକଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗମୁତ୍ତରମୁତ୍ତମମ୍। ଏଵଂ କୂଟୈସ୍ରିଭିଃ ଶୈଲୈଃ ଶ୍ରୃଙ୍ଗଵାନିତି ଵିଶ୍ରୁତଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ଓ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଶିଖର ସମସ୍ତ ମୂଲ୍ୟବାନ ରତ୍ନରେ ତିଆରି; ଏପରି ଶିଖର ଓ ପାହାଡ଼ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଶୃଙ୍ଗବାନ୍ ଭାବେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ଯତ୍ତଦ୍ଵିଷୁଵତଂ ଶ୍ରୃଙ୍ଗନ୍ତଦର୍କଃ ପ୍ରତିପଦ୍ଯତେ। ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ମଧ୍ଯମାଂ ଗତିମାସ୍ଥିତଃ। ଅହସ୍ତୁଲ୍ଯାମଥୋ ରାତ୍ରିଂ କରୋତି ତିମିରାପହଃ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁ ଶିଖର ବିଷୁବରେ ଅଛି, ସୂର୍ଯ୍ୟ ସେଠାକୁ ପହଞ୍ଚି ଶରତ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟମ ଗତି ଧରେ; ଏବଂ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ କରେ, ଅନ୍ଧକାର ଦୂର କରେ।

ହରିତାଶ୍ଚ ହଯା ଦିଵ୍ଯାସ୍ତେ ନିଯୁକ୍ତା ମହାରଥେ। ଅନୁଲିପ୍ତା ଇଵାଭାନ୍ତି ପଝରକ୍ତୈର୍ଗଭସ୍ତିଭିଃ ॥ ୫୦.

ସେଠାରେ ହରିତ ବର୍ଣ୍ଣର ଦିବ୍ୟ ଘୋଡ଼ା ମହାରଥରେ ଯୁକ୍ତ; ସୂର୍ଯ୍ୟର କିରଣରେ ସେମାନେ ଲାଲ ରଙ୍ଗରେ ରଙ୍ଗାଯାଇଥିବା ପରି ଦେଖାଯାନ୍ତି।

ମେଷାନ୍ତେ ଚ ତୁଲାନ୍ତେ ଚ ଭାସ୍କରୋଦଯତଃ ସ୍ମୃତାଃ । ମୁହୂର୍ତ୍ତା ଦଶ ପଞ୍ଚୈଵ ଅହୋରାତ୍ରିଶ୍ଚ ତାଵତୀ ॥ ୫୦.

ମେଷ ଓ ତୁଳା ରାଶିର ଶେଷରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟରୁ ପ୍ରତିଦିନ ପନ୍ଦରଟି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଗଣାଯାଏ; ଏବଂ ସେଠାରେ ଦିନ ଓ ରାତି ସମାନ ଥାଏ।

କୃତ୍ତିକାନାଂ ଯଦା ସୂର୍ଯଃ ପ୍ରଥମାଂଶଗତୋ ଭଵେତ୍ । ଵିଶାଖାନାଂ ତଥା ଜ୍ଞେଯଶ୍ଚତୁର୍ଥାଂଶେ ନିଶାକରଃ॥ ୫୦.

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ କୃତ୍ତିକା ନକ୍ଷତ୍ରର ପ୍ରଥମ ଅଂଶରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏବଂ ଚନ୍ଦ୍ର ମଧ୍ୟ ବିଶାଖାର ଚତୁର୍ଥ ଅଂଶରେ ଅଛି।

ଵିଶାଖାଯାଂ ଯଦା ସୂର୍ଯ ଶ୍ଚ୍ରତେଂଽଶଂ ତୃତୀଯକମ୍। ତଦା ଚନ୍ଦ୍ରଂ ଵିଜାନୀଯାତ୍ କୃତ୍ତିକାଶିରସି ସ୍ଥିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଯେତେବେଳେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବିଶାଖାର ତୃତୀୟ ଅଂଶରେ ଅଛନ୍ତି, ସେତେବେଳେ ଚନ୍ଦ୍ର କୃତ୍ତିକା ଶିରରେ ବସିଛି ବୋଲି ଜଣାଯିବ।