ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ। ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ଗିରେଃ ॥ ୫୦.

ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ର ଭିତରକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।

ଏତାଵାନେଵ ଲୋକସ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵତଃ ପରମ୍। ଲୋକାଲୋକ ଏକଧା ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵନେକଧା ॥ ୫୦.

ଏଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ସଂସାର, ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ଲୋକାଲୋକ ଗୋଟିଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ବହୁ ପ୍ରକାର।

ଲୋକାଲୋକନ୍ତୁ ସନ୍ଧତ୍ତେ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଗ୍ରହମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯେତି ତାମାହୁରୁଷାଵ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍ । ଉଷା ରାତ୍ରିଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରୈର୍ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଶ୍ଚାପି ତ୍ଵହଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକାଲୋକକୁ ଘେରି ରଖିଥିବାରୁ ସେହି ସୀମାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ଉଷା ଓ ଦିନାର ମଧ୍ୟର ଯେଉଁ ଅନ୍ତରାଳ, ତାହାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉଷାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ରାତି ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଦିନାକୁ ଦିନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ସୂର୍ଯଂ ହି ଗ୍ରସମାନାନାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲେ ହି ରକ୍ଷସାମ୍। ପ୍ରଜାପତିନିଯୋଗେନ ଶାପସ୍ତେଷାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । ଅକ୍ଷଯତ୍ଵଞ୍ଚ ଦେହସ୍ଯ ପ୍ରାପିତା ମରଣଂ ତଥା ॥ ୫୦.

ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗିଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟମନା ଉପରେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦେହକୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲା।

ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଖ୍ଯାତା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ। ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ସହସ୍ରାଂଶୁମୁଦଯନ୍ତି ଦିନେ ଦିନେ। ତାପଯନ୍ତୋ ଦୁରାତ୍ମାନଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ ॥ ୫୦.

ତିନି କୋଟି 'ମନ୍ଦେହ' ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଥ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତେଷାଞ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ ସୁଦାରୁଣମ୍। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ତମାଃ। ସନ୍ଧ୍ଯେତି ସମୁପାସନ୍ତଃ କ୍ଷେପଯନ୍ତି ମହାଜଲମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପୂଜା କରି, ବଡ଼ ପରିମାଣର ଜଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଓଙ୍କାରବ୍ରହ୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍। ତେନ ଦହ୍ଯନ୍ତି ତେ ଦୈତ୍ଯା ଵଜ୍ରଭୂତେନ ଵାରିଣା ॥ ୫୦.

ଓଁକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଜଳ ବଜ୍ର ସମାନ ହୋଇ, ସେଇ ଦାନବମାନେ ଦହିଦିଏ।

ତତଃ ପୁନର୍ମହାତେଜା ମହାଦ୍ଯୁତିପରାକ୍ରମଃ. ଯୋଜନାନାଂ ସହ ସ୍ରାଣି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୁତ୍ତିଷ୍ଠତେ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ, କିରଣଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଶତ ଯୋଜନ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଯାତି ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵାଲଖିଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ କୃତାର୍ଥୈଃ ସମରୀଚିଭିଃ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମୁନି ଭଳି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, କିରଣ ଭଳି ଚମକି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।

କାଷ୍ଠା ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଗଣଯେତ୍ କଲାନ୍ତମ୍ । ତ୍ରିଂଶତ୍ କଲାଶ୍ଚୈଵ ଭଵେନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଂଶତା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସମେତେ ॥ ୫୦.

ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା ହୁଏ, ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା ହୁଏ; ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏମିତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଗଣାଯାଏ।

ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତ୍ଵହର୍ଭାଗୈର୍ଦିଵସାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ସନ୍ଧ୍ଯା ମୁହୂର୍ତମାନନ୍ତୁ ହ୍ରାସେ ଵୃଦ୍ଧୌ ସମା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦିନ ଛୋଟ ବଡ଼ ହେବା ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ସଂଧ୍ୟା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ସଂଧ୍ୟା ଛୋଟ ବଡ଼ ଦୁହିଁ ସମାନ ମନାଯାଏ।

ଲେଖାପ୍ରଭୃତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତାଗତେ ତୁ ଵୈ। ପ୍ରାତସ୍ତନଃ ସ୍ମୃତଃ କାଲୋ ଭାଗସ୍ତ୍ଵହ୍ନଃ ସ ପଞ୍ଚମଃ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ଲେଖାରୁ ଆଦି କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ସମୟକୁ ପ୍ରାତସ୍ତନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାତସ୍ତନାତ୍କାଲାତ୍ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ସଙ୍ଗଵଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍କାଲାଚ୍ଚ ସଙ୍ଗଵାତ୍ ॥ ୫୦.

ସେଇ ପ୍ରାତସ୍ତନ ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସଙ୍ଗବ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

ତସ୍ମାନ୍ମଧ୍ଯନ୍ଦିନାତ୍ କାଲାଦପରାହ୍ନ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ରଯ ଏଵ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍ କାଲାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯମାତ୍ ॥ ୫୦.

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରୁ ପରେ ଯେ ସମୟ, ତାହାକୁ ଅପରାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟମ ସମୟ ହୁଏ।

ଅପରାହ୍ନେ ଵ୍ଯତୀପାତେ କାଲ- ସାଯାହ୍ନ ଉଚ୍ଯତେ। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତ୍ରଯ ଏଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଅପରାହ୍ନ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ସମୟକୁ ସାୟାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତଂ ଵୈ ଅହର୍ଵିଷୁଵତି ସ୍ମୃତମ୍। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ରାତ୍ରିନ୍ଦିଵମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଦିନର ବିଷୁବ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ।

ଵର୍ଧ୍ଧତେ ହ୍ରସତେ ଚୈଵ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ। ଅହସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ରାତ୍ରିଂ ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ତ୍ଵହଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନରେ ଦିନ ଓ ରାତି ବଢ଼େ କିମ୍ବା କମେ; ଦିନ ରାତିକୁ ଗଳିଯାଏ, ରାତି ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଗଳିଯାଏ।

ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଵିଷୁଵନ୍ତଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଅହୋରାତ୍ରଂ କଲାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତ ସୋମଃ ସମଶ୍ରୁତେ ॥ ୫୦.

ଶରଦ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିଷୁବ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଭାଗ ଏବଂ ସପ୍ତ ସୋମ, ସମାନ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ।

ତଥା ପଞ୍ଚଦଶାହାନି ପକ୍ଷ ଇତ୍ଯାଭିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵୌ ପକ୍ଷୌ ଚ ଭଵେନ୍ମାସୋ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵନ୍ତରାଵୃତୁଃ। ଋତୁତ୍ରଯମଯନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵୈଽଯନେ ଵର୍ଷମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି, ପନ୍ଦର ଦିନକୁ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ମାସ, ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ, ତିନି ଋତୁ ଏକ ଅୟନ, ଦୁଇ ଅୟନ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ।

ନିମେଷାଦିକୃତଃ କାଲଃ କାଷ୍ଠାଯା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚ। କଲାଯାସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ କାଷ୍ଠା ମାତ୍ରାଘୀତିଦ୍ଵଯାତ୍ମିକା ॥ ୫୦.

ନିମେଷରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ସମୟ ଗଠିତ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ଏକ କାଷ୍ଠା, ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା, ଏବଂ ଦୁଇ ମାତ୍ରା ଏକ ମାପ ହୁଏ।

ଶତଘ୍ନୈକୋନକାସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମାତ୍ରାତ୍ରିଶତ୍ ଷଡୁତ୍ତରା। ଦ୍ଵିଷଷ୍ଟିଭାକ୍ ତ୍ରଯୋଵିଂଶନ୍ମାତ୍ରାଯାଞ୍ଚ ଚଲା ଭଵେତ୍ ॥ ୫୦.

ଶତ, ଏକ, ତିରିଶ ମାତ୍ରା, ତାପରେ ତିରିଶ ଓ ଛଅତିରିଶ ଅଧିକ, ଦୁଇଠି ଷଷ୍ଠି ଭାଗ ଓ ଏକୋଇଶ ମାତ୍ରା—ଏହି ସବୁ ଚଳିତ ମାପ ହୁଏ।

ଚତ୍ଵାରିଂଶତ୍ସହସ୍ରାଣି ଶତାନ୍ଯଷ୍ଟୌ ଚ ଵିଦ୍ଯୁତିଃ। ସପ୍ତତିଞ୍ଚାପି ତତ୍ରୈଵ ନଵତିଂ ଵିଦ୍ଧି ନିସ୍ଵଯେ ॥ ୫୦.

ଚାଳିସି ହଜାର ଓ ଆଠ ଶେ ହେଉଛି ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ; ସେଠାରେ ସତରି ଓ ନବେ ନିରବ ଚମକ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ଚତ୍ଵାର୍ଯେଵ ଶତାନ୍ଯାହୁର୍ଵିଦ୍ଯୁତୌ ଵୈଧସଂଯୁଗେ। ଚରାଂଶୋ ହ୍ଯେଷ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ନାଲିକା ଚାତ୍ର କାରଣମ୍ ॥ ୫୦.

ବେଦିକ ଯଜ୍ଞରେ ଚାରି ଶେ ବିଦ୍ୟୁତ୍ ଚମକ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଚଳିତ ଅଂଶ ଏବଂ ନାଳିକା ଏଠାରେ ମାପ ହୁଏ।

ସଂଵତ୍ସରାଦଯଃ ପଞ୍ଚ ଚତୁର୍ମାନଵିକଲ୍ପିତାଃ। ନିଶ୍ଚଯଃ ସର୍ଵକାଲସ୍ଯ ଯୁଗ ଇତ୍ଯଭିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ବର୍ଷ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ପାଞ୍ଚଟି, ମୁନିମାନେ ଚାରି ପ୍ରକାର ଭାବେ ଭାବନା କରନ୍ତି; ସମସ୍ତ ସମୟର ନିଶ୍ଚୟକୁ ଯୁଗ କୁହାଯାଏ।

ସଂଵତ୍ସରସ୍ତୁ ପ୍ରଥମୋ ଦ୍ଵିତୀଯଃ ପରିଵତ୍ସରଃ। ଇଦ୍ଵତ୍ସରସ୍ତୃତୀଯସ୍ତୁ ଚତୁର୍ଥଶ୍ଚାନୁଵତ୍ସରଃ। ପଞ୍ଚମୋ ଵତ୍ସରସ୍ତେଷାଂ କାଲସ୍ତୁ ପରିସଂଜ୍ଞିତଃ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମଟି ବର୍ଷ, ଦ୍ୱିତୀୟ ପରିବତ୍ସର, ତୃତୀୟ ଇଦ୍ବତ୍ସର, ଚତୁର୍ଥ ଅନୁବତ୍ସର, ପଞ୍ଚମ ବତ୍ସର; ଏହି ସବୁ ସମୟର ନାମ।

ଵିଂଶଶତଂ ଭଵେତ୍ପୂର୍ଣଂ ପର୍ଵଣାଂ ତୁ ରଵେର୍ଯୁଗମ୍। ଏତାନ୍ଯଷ୍ଟାଦଶସ୍ତ୍ରିଂଶଦୁଦଯୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ଯୁଗରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚନ୍ଦ୍ରଦିନ ବିଶହଜାର ଥାଏ; ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଉଦୟ ଏକତିସ ଥର ଅଠରି ଥର ହୁଏ।

ଋତଵସ୍ତ୍ରିଂଶତଃ ସୌରା ଅଯନାନି ଦଶୈଵ ତୁ। ପଞ୍ଚତ୍ରିଂଶତ୍ ଶତଂ ଚାପି ଷଷ୍ଟିର୍ମାସାଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ତିରିଶଟି ଋତୁ ଓ ଦଶଟି ଅୟନ ଅଛି; ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପଞ୍ଚତିରିଶ ଶହ ଷଷ୍ଟି ମାସ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ତ୍ରିଂଶଦେଵ ତ୍ଵହୋରାତ୍ରଂ ସ ତୁ ମାସଶ୍ଚ ଭାସ୍କରଃ। ଏକଷଷ୍ଟିସ୍ତ୍ଵହୋରାତ୍ରା ଦନୁରେକୋ ନିଭାଵ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଏକ ମାସ ତିରିଶ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ; ଏବଂ ଏକଷଷ୍ଟି ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଏକ ରାଶି ହିସାବରେ ଧରାଯାଏ।

ଅହ୍ନାନ୍ତୁ ତ୍ର୍ଯଧିକାଶୀତିଃ ଶତଂ ଚାପ୍ଯଧିକଂ ଭଵେତ୍। ମାନଂ ତଚ୍ଚିତ୍ରଭାନୋସ୍ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯଂ ଭୁଵନସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ଏକ ବର୍ଷରେ ଦିନ ଏକଶହ ତିରାଶି ଅଧିକ ହୁଏ; ଏହି ହେଉଛି ଚିତ୍ରଭାନୁ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଜଗତ ପାଇଁ ମାପ।