ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତ୍ରିଂଶନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତାନେ ଵାହୁରହୋରାତ୍ରଂ ଧ୍ରୁଵୋ ଭ୍ରମନ୍ । ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ସଃ ॥ ୫୦.

ଧ୍ରୁବ ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରେ, ଏହି ଭାବେ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ, ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରି ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ।

କୁଲାଲଚକ୍ରନାଭିସ୍ତୁ ଯଥା ତତ୍ରୈଵ ଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା ହି ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ଯେପରି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ନାଭି ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଘୁରିଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ।

ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଦିଵା ନକ୍ତଞ୍ଚ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମନ୍ଦା ଶୀଘ୍ରା ଚ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି କେବେ ଧୀରେ ଏବଂ କେବେ ତେଜ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରେ ପ୍ରକ୍ରମେ ତ୍ଵିନ୍ଦୋ ର୍ଦିଵା ମନ୍ଦା ଗତିଃ ସ୍ମୃତା। ତଥୈଵ ଚ ପୁନର୍ନକ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ, ଏହିପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତେଜ ହୁଏ।

ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ଚୈଵ ଦିଵା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତେ । ଗତିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନକ୍ତଂ ଵୈ ମନ୍ଦା ଚାପି ତଥା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ତେଜ ହୁଏ, ଏବଂ ରାତିରେ ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ।

ଏଵଂ ଗତିଵିଶେଷେଣ ଵିଭଜନ୍ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ। ତଥା ଵିଚରତେ ମାର୍ଗଂ ସମେନ ଵିଷମେଣ ଚ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଭାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ମାର୍ଗ ସମ ଓ ଅସମ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଲୋକାଲୋକେ ସ୍ଥିତା ଯେ ତେ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚରତେ ତେଷାମୁପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜଵେନ ତୁ । ଭଜନ୍ନସାଵହୋରାତ୍ରମେଵଙ୍ଗତିଵିଶେଷଣୈଃ ॥ ୫୦.

ଲୋକାଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ଚାରିଦିଗର ଲୋକପାଳମାନେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତେଜରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏହି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ବାଣ୍ଟିଦିଅନ୍ତି।

ଦକ୍ଷିଣେ ନାଗଵୀଥ୍ଯାଯାଂ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରମ୍। ଲୋକସନ୍ତାରକୋ ହ୍ଯେଷ ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ବହିଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ନାଗମାର୍ଗ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ଏହି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭୈଷ୍ବାନରପଥର ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠେ ଯାଵତ୍ ପ୍ରଭା ସୌହୀ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ। ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତାଵଲ୍ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ॥ ୫୦.

ପଛରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋକ ଅଛି, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକାଲୋକରେ ଏହି ଭଳି ହୁଏ।

ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୋର୍ଦ୍ଦ୍ଵନ୍ତୂଚ୍ଛ୍ରିତୋ ଗିରିଃ। ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ ॥ ୫୦.

ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଠିଛି; ତାହାକୁ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରରେ ଘେରି ରହିଛି।

ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ। ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ଗିରେଃ ॥ ୫୦.

ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ର ଭିତରକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।

ଏତାଵାନେଵ ଲୋକସ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵତଃ ପରମ୍। ଲୋକାଲୋକ ଏକଧା ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵନେକଧା ॥ ୫୦.

ଏଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ସଂସାର, ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ଲୋକାଲୋକ ଗୋଟିଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ବହୁ ପ୍ରକାର।

ଲୋକାଲୋକନ୍ତୁ ସନ୍ଧତ୍ତେ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଗ୍ରହମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯେତି ତାମାହୁରୁଷାଵ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍ । ଉଷା ରାତ୍ରିଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରୈର୍ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଶ୍ଚାପି ତ୍ଵହଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକାଲୋକକୁ ଘେରି ରଖିଥିବାରୁ ସେହି ସୀମାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ଉଷା ଓ ଦିନାର ମଧ୍ୟର ଯେଉଁ ଅନ୍ତରାଳ, ତାହାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉଷାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ରାତି ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଦିନାକୁ ଦିନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ସୂର୍ଯଂ ହି ଗ୍ରସମାନାନାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲେ ହି ରକ୍ଷସାମ୍। ପ୍ରଜାପତିନିଯୋଗେନ ଶାପସ୍ତେଷାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । ଅକ୍ଷଯତ୍ଵଞ୍ଚ ଦେହସ୍ଯ ପ୍ରାପିତା ମରଣଂ ତଥା ॥ ୫୦.

ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗିଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟମନା ଉପରେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦେହକୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲା।

ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଖ୍ଯାତା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ। ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ସହସ୍ରାଂଶୁମୁଦଯନ୍ତି ଦିନେ ଦିନେ। ତାପଯନ୍ତୋ ଦୁରାତ୍ମାନଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ ॥ ୫୦.

ତିନି କୋଟି 'ମନ୍ଦେହ' ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଥ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତେଷାଞ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ ସୁଦାରୁଣମ୍। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ତମାଃ। ସନ୍ଧ୍ଯେତି ସମୁପାସନ୍ତଃ କ୍ଷେପଯନ୍ତି ମହାଜଲମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପୂଜା କରି, ବଡ଼ ପରିମାଣର ଜଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଓଙ୍କାରବ୍ରହ୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍। ତେନ ଦହ୍ଯନ୍ତି ତେ ଦୈତ୍ଯା ଵଜ୍ରଭୂତେନ ଵାରିଣା ॥ ୫୦.

ଓଁକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଜଳ ବଜ୍ର ସମାନ ହୋଇ, ସେଇ ଦାନବମାନେ ଦହିଦିଏ।

ତତଃ ପୁନର୍ମହାତେଜା ମହାଦ୍ଯୁତିପରାକ୍ରମଃ. ଯୋଜନାନାଂ ସହ ସ୍ରାଣି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୁତ୍ତିଷ୍ଠତେ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ, କିରଣଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଶତ ଯୋଜନ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଯାତି ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵାଲଖିଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ କୃତାର୍ଥୈଃ ସମରୀଚିଭିଃ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମୁନି ଭଳି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, କିରଣ ଭଳି ଚମକି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।

କାଷ୍ଠା ନିମେଷା ଦଶ ପଞ୍ଚ ଚୈଵ ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ କାଷ୍ଠା ଗଣଯେତ୍ କଲାନ୍ତମ୍ । ତ୍ରିଂଶତ୍ କଲାଶ୍ଚୈଵ ଭଵେନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୈସ୍ତ୍ରିଂଶତା ରାତ୍ର୍ଯହନୀ ସମେତେ ॥ ୫୦.

ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ନିମେଷ ଏକ କାଷ୍ଠା ହୁଏ, ତିରିଶ କାଷ୍ଠା ଏକ କଳା ହୁଏ; ତିରିଶ କଳା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏବଂ ଏମିତି ତିରିଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଦିନ ଓ ରାତି ମିଶି ଗଣାଯାଏ।

ହ୍ରାସଵୃଦ୍ଧୀ ତ୍ଵହର୍ଭାଗୈର୍ଦିଵସାନାଂ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ସନ୍ଧ୍ଯା ମୁହୂର୍ତମାନନ୍ତୁ ହ୍ରାସେ ଵୃଦ୍ଧୌ ସମା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦିନ ଛୋଟ ବଡ଼ ହେବା ତାଙ୍କର ଅଂଶ ଅନୁଯାୟୀ ହୁଏ; ସଂଧ୍ୟା ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ, ଏହି ସଂଧ୍ୟା ଛୋଟ ବଡ଼ ଦୁହିଁ ସମାନ ମନାଯାଏ।

ଲେଖାପ୍ରଭୃତ୍ଯଥାଦିତ୍ଯେ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତାଗତେ ତୁ ଵୈ। ପ୍ରାତସ୍ତନଃ ସ୍ମୃତଃ କାଲୋ ଭାଗସ୍ତ୍ଵହ୍ନଃ ସ ପଞ୍ଚମଃ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ରର ଲେଖାରୁ ଆଦି କରି ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଚାଲିଗଲେ, ସେ ସମୟକୁ ପ୍ରାତସ୍ତନ କୁହାଯାଏ, ଯାହା ଦିନର ପଞ୍ଚମ ଅଂଶ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରାତସ୍ତନାତ୍କାଲାତ୍ ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ସଙ୍ଗଵଃ। ମଧ୍ଯାହ୍ନସ୍ତ୍ରିମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍କାଲାଚ୍ଚ ସଙ୍ଗଵାତ୍ ॥ ୫୦.

ସେଇ ପ୍ରାତସ୍ତନ ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ସଙ୍ଗବ ହୁଏ; ଏହି ସମୟରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

ତସ୍ମାନ୍ମଧ୍ଯନ୍ଦିନାତ୍ କାଲାଦପରାହ୍ନ ଇତି ସ୍ମୃତଃ । ତ୍ରଯ ଏଵ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତୁ ତସ୍ମାତ୍ କାଲାଚ୍ଚ ମଧ୍ଯମାତ୍ ॥ ୫୦.

ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରୁ ପରେ ଯେ ସମୟ, ତାହାକୁ ଅପରାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଏହି ସମୟରୁ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପରେ ମଧ୍ୟମ ସମୟ ହୁଏ।

ଅପରାହ୍ନେ ଵ୍ଯତୀପାତେ କାଲ- ସାଯାହ୍ନ ଉଚ୍ଯତେ। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ମୁହୂର୍ତ୍ତାସ୍ତ୍ରଯ ଏଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଅପରାହ୍ନ ସମୟ ଶେଷ ହେଲେ, ସେ ସମୟକୁ ସାୟାହ୍ନ କୁହାଯାଏ; ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଆଉ ତିନି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ହୁଏ।

ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତଂ ଵୈ ଅହର୍ଵିଷୁଵତି ସ୍ମୃତମ୍। ଦଶପଞ୍ଚମୁହୂର୍ତ୍ତାଦ୍ଵୈ ରାତ୍ରିନ୍ଦିଵମିତି ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତକୁ ଦିନର ବିଷୁବ କୁହାଯାଏ; ଏହି ଦଶ ଓ ପାଞ୍ଚ ମୁହୂର୍ତ୍ତରୁ ଦିନ ଓ ରାତି ଗଣାଯାଏ।

ଵର୍ଧ୍ଧତେ ହ୍ରସତେ ଚୈଵ ଅଯନେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ। ଅହସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ରାତ୍ରିଂ ରାତ୍ରିସ୍ତୁ ଗ୍ରସତେ ତ୍ଵହଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣାୟନ ଓ ଉତ୍ତରାୟନରେ ଦିନ ଓ ରାତି ବଢ଼େ କିମ୍ବା କମେ; ଦିନ ରାତିକୁ ଗଳିଯାଏ, ରାତି ମଧ୍ୟ ଦିନକୁ ଗଳିଯାଏ।

ଶରଦ୍ଵସନ୍ତଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଵିଷୁଵନ୍ତଦ୍ଵିଭାଵ୍ଯତେ। ଅହୋରାତ୍ରଂ କଲାଶ୍ଚୈଵ ସପ୍ତ ସୋମଃ ସମଶ୍ରୁତେ ॥ ୫୦.

ଶରଦ୍ ଓ ବସନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ବିଷୁବ ଚିହ୍ନଟ ହୁଏ; ଦିନ ଓ ରାତି, ତାଙ୍କର ଭାଗ ଏବଂ ସପ୍ତ ସୋମ, ସମାନ ଭାବରେ ଶୁଣାଯାଏ।

ତଥା ପଞ୍ଚଦଶାହାନି ପକ୍ଷ ଇତ୍ଯାଭିଧୀଯତେ। ଦ୍ଵୌ ପକ୍ଷୌ ଚ ଭଵେନ୍ମାସୋ ଦ୍ଵୌ ମାସାଵନ୍ତରାଵୃତୁଃ। ଋତୁତ୍ରଯମଯନଂ ସ୍ଯାଦ୍ଦ୍ଵୈଽଯନେ ଵର୍ଷମୁଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି, ପନ୍ଦର ଦିନକୁ ପକ୍ଷ କୁହାଯାଏ; ଦୁଇ ପକ୍ଷ ଏକ ମାସ, ଦୁଇ ମାସ ଏକ ଋତୁ, ତିନି ଋତୁ ଏକ ଅୟନ, ଦୁଇ ଅୟନ ଏକ ବର୍ଷ ହୁଏ।