ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏକଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଯୋଜନୈରଧିକୈର୍ହି ତେ। ଏତତ୍ପ୍ରମାଣମାଖ୍ଯାତଂ ଯୋଜନୈର୍ମଣ୍ଡଲଂ ହି ତତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ କଲେ, ଏହି ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଘୋଷିତ।

ଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯୈଷ ତିର୍ଯକ୍ ସ ତୁ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରତ୍ଯହଞ୍ଚରତେ ତାନି ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ମଣ୍ଡଲକ୍ରମମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ହେଉଛି ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଡ଼ା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରପର୍ଯନ୍ତୋ ଯଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ। ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ସୂର୍ଯସ୍ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ସୀମାକୁ ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଘୁରି ଫେରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ ଯାତ୍ରାର ସୀମାରେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଫେରିଯାଏ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଂ ଭୂମିଞ୍ଚ କାଲେନାଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି। ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତେର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ଅତି କମ୍ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ଦୂର ଭୂମିକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମୃକ୍ଷାଣାମହ୍ନାନୁଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରମଧ୍ଯସ୍ତୁ ଯଥା ମନ୍ଦଂ ପ୍ରସର୍ପତି। ତଥୋଦଗଯନେ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ପତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗ ଯେପରି ଧୀରେ ଘୁଞ୍ଚେ, ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ଧୀରେ ଆଗେଇଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଦ୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଂ ଚରତେ ରଵିଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ଭୂମିମିଲ୍ପାଂ ନିଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଭୂମିର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ।

ଅଷ୍ଟାଦଶମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଯଣପଶ୍ଚିମମ୍। ଅହର୍ଭଵତି ତଚ୍ଚାପି ଚରତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାର ପଶ୍ଚିମ ଦିନ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ତାଭ୍ଯାଞ୍ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମତି ଵୈ ଯଥା। ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଭ୍ରମତି ଵୈ ଯଥା ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୁରେ, ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଲା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ ଧୀରେ ଘୁରେ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଘୁରେ।

ତ୍ରିଂଶନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତାନେ ଵାହୁରହୋରାତ୍ରଂ ଧ୍ରୁଵୋ ଭ୍ରମନ୍ । ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ସଃ ॥ ୫୦.

ଧ୍ରୁବ ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରେ, ଏହି ଭାବେ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ, ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରି ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ।

କୁଲାଲଚକ୍ରନାଭିସ୍ତୁ ଯଥା ତତ୍ରୈଵ ଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା ହି ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ଯେପରି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ନାଭି ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଘୁରିଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ।

ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଦିଵା ନକ୍ତଞ୍ଚ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମନ୍ଦା ଶୀଘ୍ରା ଚ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି କେବେ ଧୀରେ ଏବଂ କେବେ ତେଜ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରେ ପ୍ରକ୍ରମେ ତ୍ଵିନ୍ଦୋ ର୍ଦିଵା ମନ୍ଦା ଗତିଃ ସ୍ମୃତା। ତଥୈଵ ଚ ପୁନର୍ନକ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ, ଏହିପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତେଜ ହୁଏ।

ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ଚୈଵ ଦିଵା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତେ । ଗତିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନକ୍ତଂ ଵୈ ମନ୍ଦା ଚାପି ତଥା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ତେଜ ହୁଏ, ଏବଂ ରାତିରେ ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ।

ଏଵଂ ଗତିଵିଶେଷେଣ ଵିଭଜନ୍ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ। ତଥା ଵିଚରତେ ମାର୍ଗଂ ସମେନ ଵିଷମେଣ ଚ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଭାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ମାର୍ଗ ସମ ଓ ଅସମ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଲୋକାଲୋକେ ସ୍ଥିତା ଯେ ତେ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚରତେ ତେଷାମୁପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜଵେନ ତୁ । ଭଜନ୍ନସାଵହୋରାତ୍ରମେଵଙ୍ଗତିଵିଶେଷଣୈଃ ॥ ୫୦.

ଲୋକାଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ଚାରିଦିଗର ଲୋକପାଳମାନେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତେଜରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏହି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ବାଣ୍ଟିଦିଅନ୍ତି।

ଦକ୍ଷିଣେ ନାଗଵୀଥ୍ଯାଯାଂ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରମ୍। ଲୋକସନ୍ତାରକୋ ହ୍ଯେଷ ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ବହିଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ନାଗମାର୍ଗ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ଏହି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭୈଷ୍ବାନରପଥର ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠେ ଯାଵତ୍ ପ୍ରଭା ସୌହୀ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ। ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତାଵଲ୍ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ॥ ୫୦.

ପଛରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋକ ଅଛି, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକାଲୋକରେ ଏହି ଭଳି ହୁଏ।

ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶୋର୍ଦ୍ଦ୍ଵନ୍ତୂଚ୍ଛ୍ରିତୋ ଗିରିଃ। ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ସର୍ଵତଃ ପରିମଣ୍ଡଲଃ ॥ ୫୦.

ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଉଚ୍ଚ ଏକ ପାହାଡ଼ ଉଠିଛି; ତାହାକୁ ଆଲୋକ ଓ ଅନ୍ଧକାର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଚକ୍ରରେ ଘେରି ରହିଛି।

ନକ୍ଷତ୍ରଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯାଶ୍ଚ ଗ୍ରହାସ୍ତାରାଗଣୈଃ ସହ। ଅଭ୍ଯନ୍ତରଂ ପ୍ରକାଶନ୍ତେ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଵୈ ଗିରେଃ ॥ ୫୦.

ନକ୍ଷତ୍ର, ଚନ୍ଦ୍ର, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଗ୍ରହ ଓ ତାରାମାନେ ଲୋକାଲୋକ ପାହାଡ଼ର ଭିତରକୁ ଆଲୋକିତ କରନ୍ତି।

ଏତାଵାନେଵ ଲୋକସ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵତଃ ପରମ୍। ଲୋକାଲୋକ ଏକଧା ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତ୍ଵନେକଧା ॥ ୫୦.

ଏଠା ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ହିଁ ସଂସାର, ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଛି। ଲୋକାଲୋକ ଗୋଟିଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ଧକାର ବହୁ ପ୍ରକାର।

ଲୋକାଲୋକନ୍ତୁ ସନ୍ଧତ୍ତେ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଗ୍ରହମ୍। ତସ୍ମାତ୍ସନ୍ଧ୍ଯେତି ତାମାହୁରୁଷାଵ୍ଯୁଷ୍ଟ୍ଯୋର୍ଯଦନ୍ତରମ୍ । ଉଷା ରାତ୍ରିଃ ସ୍ମୃତା ଵିପ୍ରୈର୍ଵ୍ଯୁଷ୍ଟିଶ୍ଚାପି ତ୍ଵହଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଲୋକାଲୋକକୁ ଘେରି ରଖିଥିବାରୁ ସେହି ସୀମାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' କୁହାଯାଏ। ଉଷା ଓ ଦିନାର ମଧ୍ୟର ଯେଉଁ ଅନ୍ତରାଳ, ତାହାକୁ 'ସନ୍ଧ୍ୟା' ବୋଲି କହନ୍ତି। ଉଷାକୁ ବିଦ୍ୱାନମାନେ ରାତି ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି, ଦିନାକୁ ଦିନ ବୋଲି ମନେ କରନ୍ତି।

ସୂର୍ଯଂ ହି ଗ୍ରସମାନାନାଂ ସନ୍ଧ୍ଯାକାଲେ ହି ରକ୍ଷସାମ୍। ପ୍ରଜାପତିନିଯୋଗେନ ଶାପସ୍ତେଷାଂ ଦୁରାତ୍ମନାମ୍ । ଅକ୍ଷଯତ୍ଵଞ୍ଚ ଦେହସ୍ଯ ପ୍ରାପିତା ମରଣଂ ତଥା ॥ ୫୦.

ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ, ଯେତେବେଳେ ରାକ୍ଷସମାନେ ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଗିଳିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ପ୍ରଜାପତିଙ୍କ ଆଦେଶରେ ସେମାନେ ଦୁଷ୍ଟମନା ଉପରେ ଶାପ ଦିଆଯାଇଥିଲା, ଯାହା ଦେହକୁ ଅମରତ୍ୱ ଦେଇଥିଲା, ଏବଂ ମୃତ୍ୟୁ ମଧ୍ୟ ଦେଇଥିଲା।

ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିଖ୍ଯାତା ମନ୍ଦେହା ନାମ ରାକ୍ଷସାଃ। ପ୍ରାର୍ଥଯନ୍ତି ସହସ୍ରାଂଶୁମୁଦଯନ୍ତି ଦିନେ ଦିନେ। ତାପଯନ୍ତୋ ଦୁରାତ୍ମାନଃ ସୂର୍ଯମିଚ୍ଛନ୍ତି ଖାଦିତୁମ୍ ॥ ୫୦.

ତିନି କୋଟି 'ମନ୍ଦେହ' ନାମକ ରାକ୍ଷସ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ସେମାନେ ପ୍ରତିଦିନ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କୁ ଧରିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରନ୍ତି, ଦୁଷ୍ଟମାନେ ଦୁଃଖ ଦେଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟକୁ ଖାଇବାକୁ ଚାହାନ୍ତି।

ଅଥ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତେଷାଞ୍ଚ ଯୁଦ୍ଧମାସୀତ୍ ସୁଦାରୁଣମ୍। ତତୋ ବ୍ରହ୍ମା ଚ ଦେଵାଶ୍ଚ ବ୍ରାହ୍ମଣାଶ୍ଚୈଵ ସତ୍ତମାଃ। ସନ୍ଧ୍ଯେତି ସମୁପାସନ୍ତଃ କ୍ଷେପଯନ୍ତି ମହାଜଲମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭୟଙ୍କର ଯୁଦ୍ଧ ହେଲା; ତାପରେ ବ୍ରହ୍ମା, ଦେବମାନେ ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନେ ସନ୍ଧ୍ୟା ବେଳେ ପୂଜା କରି, ବଡ଼ ପରିମାଣର ଜଳ ଛାଡ଼ନ୍ତି।

ଓଙ୍କାରବ୍ରହ୍ମସଂଯୁକ୍ତଂ ଗାଯତ୍ର୍ଯା ଚାଭିମନ୍ତ୍ରିତମ୍। ତେନ ଦହ୍ଯନ୍ତି ତେ ଦୈତ୍ଯା ଵଜ୍ରଭୂତେନ ଵାରିଣା ॥ ୫୦.

ଓଁକାର ଓ ବ୍ରହ୍ମା ସହିତ ଗାୟତ୍ରୀ ମନ୍ତ୍ର ଦ୍ୱାରା, ସେ ଜଳ ବଜ୍ର ସମାନ ହୋଇ, ସେଇ ଦାନବମାନେ ଦହିଦିଏ।

ତତଃ ପୁନର୍ମହାତେଜା ମହାଦ୍ଯୁତିପରାକ୍ରମଃ. ଯୋଜନାନାଂ ସହ ସ୍ରାଣି ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵମୁତ୍ତିଷ୍ଠତେ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଅତି ତେଜସ୍ୱୀ ଓ ବିଶାଳ ପ୍ରଭାବଶାଳୀ ସେ, କିରଣଗୁଡ଼ିକ ସହିତ ଶତ ଯୋଜନ ଉପରକୁ ଉଠିଯାଏ।

ତତଃ ପ୍ରଯାତି ଭଗଵାନ୍ ବ୍ରାହ୍ମଣୈଃ ପରିଵାରିତଃ। ଵାଲଖିଲ୍ଯୈଶ୍ଚ ମୁନିଭିଃ କୃତାର୍ଥୈଃ ସମରୀଚିଭିଃ ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ଭଗବାନ ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ଓ ବିଦ୍ୱାନ୍ ମୁନି ଭଳି ଭାଗ୍ୟଶାଳୀ ବାଳଖିଲ୍ୟମାନଙ୍କ ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇ, କିରଣ ଭଳି ଚମକି ଆଗକୁ ବଢ଼ିଯାନ୍ତି।