ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଶୀତିର୍ନିଯୁତାନୀହ ଯୋଜନାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତଞ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାନ୍ଯଧିକାନି ତୁ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ଅଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଅଠାବନି ଅଧିକ ଯୋଜନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ନାଗଵୀଥ୍ଯୁତ୍ତରାଵୀଥୀ ଅଜଵୀଥୀ ଚ ଦକ୍ଷିଣା। ମୂଲଂ ଚୈଵ ତଥାଷାଡେ ହ୍ଯଜଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅଭିଜିତ୍ପୂର୍ଵତଃ ସ୍ଵାତିର୍ନାଗଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୫୦.

ନାଗମାର୍ଗର ଉତ୍ତର ରାସ୍ତା, ଛାଗମାର୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ମୂଳ ଓ ଅଷ୍ଟମ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଛାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସ୍ଥାନ। ଅଭିଜିତ୍‌ର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତୀ ଅଛି, ଏବଂ ନାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ। ଏତଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣାମେକତ୍ରିଂଶୋତ୍ତରଂ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା କହିବି, ଯାହା ଯୋଜନାରେ ମାପାଯାଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିରିଶି ହଜାର ଯୋଜନା।

ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶାଧିକାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଯୋଜନୈଃ। କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଅଛି, ଏବଂ ପୁଣି ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ। ଏଭଳି ଦୁଇଟି ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନା ମାପରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

କାଷ୍ଠଯୋର୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚୈଵ ଅନ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ତେ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦୁଇଟି ରେଖା ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଯେତେ, ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ମୁଁ ଏବେ କହିବି—ଏହାକୁ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।

ଏକୈକମନ୍ତରନ୍ତସ୍ଯା ନିଯୁତାନ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। ସହସ୍ରାଣ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ତତୋଽନ୍ଯା ପଞ୍ଚସପ୍ତତିଃ ॥ ୫୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ପ୍ରତିଟି ଅନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାଏକାଏକା ସତତି ନିୟୁତ, ଏବଂ ତା'ପରେ ଅଧିକ ପଞ୍ଚସତତି ହଜାର ଅଛି।

ଲେଖଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋଶ୍ଚୈଵ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଅଭ୍ଯନ୍ତରନ୍ତୁ ପର୍ଯେତି ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ ॥ ୫୦.

ଦୁଇଟି ରେଖା ଓ ଦୁଇଟି ସୀମା—ବାହାର ଓ ଭିତର—ମନେ ରଖାଯାଏ। ଭିତର ରେଖା ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ବାହ୍ଯତୋ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ସତତନ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଶତଂ ପୂର୍ଣମଶୀତ୍ଯଧିକମୁତ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ବାହାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସବୁବେଳେ ଏକ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଠିଏଠି ଅଧିକ ଅଛି।

ଚରତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ତାଵଦେଵ ଵିଭାଵସୁଃ। ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାଗ୍ରାନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଚାଲିଯାଏ। ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।

ଏକଵିଂଶଦ୍ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ସମାସତଃ। ଶତେ ଦ୍ଵେ ପୁନରପ୍ଯନ୍ଯେ ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତେ ॥ ୫୦.

ସାରା ସାରା ଏକୋଇଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଅଛି, ଏବଂ ତା'ପରେ ଦୁଇଶେ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଏକଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଯୋଜନୈରଧିକୈର୍ହି ତେ। ଏତତ୍ପ୍ରମାଣମାଖ୍ଯାତଂ ଯୋଜନୈର୍ମଣ୍ଡଲଂ ହି ତତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ କଲେ, ଏହି ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଘୋଷିତ।

ଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯୈଷ ତିର୍ଯକ୍ ସ ତୁ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରତ୍ଯହଞ୍ଚରତେ ତାନି ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ମଣ୍ଡଲକ୍ରମମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ହେଉଛି ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଡ଼ା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରପର୍ଯନ୍ତୋ ଯଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ। ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ସୂର୍ଯସ୍ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ସୀମାକୁ ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଘୁରି ଫେରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ ଯାତ୍ରାର ସୀମାରେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଫେରିଯାଏ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଂ ଭୂମିଞ୍ଚ କାଲେନାଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି। ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତେର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ଅତି କମ୍ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ଦୂର ଭୂମିକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମୃକ୍ଷାଣାମହ୍ନାନୁଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରମଧ୍ଯସ୍ତୁ ଯଥା ମନ୍ଦଂ ପ୍ରସର୍ପତି। ତଥୋଦଗଯନେ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ପତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗ ଯେପରି ଧୀରେ ଘୁଞ୍ଚେ, ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ଧୀରେ ଆଗେଇଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଦ୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଂ ଚରତେ ରଵିଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ଭୂମିମିଲ୍ପାଂ ନିଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଭୂମିର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ।

ଅଷ୍ଟାଦଶମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଯଣପଶ୍ଚିମମ୍। ଅହର୍ଭଵତି ତଚ୍ଚାପି ଚରତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାର ପଶ୍ଚିମ ଦିନ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତତୋ ମନ୍ଦତରଂ ତାଭ୍ଯାଞ୍ଚକ୍ରଂ ଭ୍ରମତି ଵୈ ଯଥା। ମୃତ୍ପିଣ୍ଡ ଇଵ ମଧ୍ଯସ୍ଥୋ ଧ୍ରୁଵୋ ଭ୍ରମତି ଵୈ ଯଥା ॥ ୫୦.

ତାପରେ, ସେଇ ଦୁଇଟି ମଧ୍ୟରେ ଚକ୍ର ଅଧିକ ଧୀରେ ଘୁରେ, ଯେପରି ମାଟିର ଗୋଲା ମଧ୍ୟରେ ରଖିଲେ ଧୀରେ ଘୁରେ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ଥିର ଭାବେ ଘୁରେ।

ତ୍ରିଂଶନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତାନେ ଵାହୁରହୋରାତ୍ରଂ ଧ୍ରୁଵୋ ଭ୍ରମନ୍ । ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତେ ମଣ୍ଡଲାନି ସଃ ॥ ୫୦.

ଧ୍ରୁବ ତିରିଶି ମୁହୂର୍ତ୍ତ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଘୁରେ, ଏହି ଭାବେ ଦିନ ଓ ରାତି ହୁଏ, ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ଘୁରି ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ।

କୁଲାଲଚକ୍ରନାଭିସ୍ତୁ ଯଥା ତତ୍ରୈଵ ଵର୍ତ୍ତତେ। ଧ୍ରୁଵସ୍ତଥା ହି ଵିଜ୍ଞେଯସ୍ତତ୍ରୈଵ ପରିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ଯେପରି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ରର ନାଭି ସେଠାରେ ଅସ୍ଥିର ରହିଥାଏ, ସେପରି ଧ୍ରୁବ ମଧ୍ୟ ସେଠାରେ ଘୁରିଥାଏ ବୋଲି ବୁଝିବାକୁ ଉଚିତ।

ଉଭଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋର୍ମଧ୍ଯେ ଭ୍ରମତୋ ମଣ୍ଡଲାନି ତୁ। ଦିଵା ନକ୍ତଞ୍ଚ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ମନ୍ଦା ଶୀଘ୍ରା ଚ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ସେ ଦୁଇ ପ୍ରାନ୍ତ ମଧ୍ୟରେ ମଣ୍ଡଳ ଘୁରୁଥିବା ବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନ ଓ ରାତିର ଗତି କେବେ ଧୀରେ ଏବଂ କେବେ ତେଜ ହୁଏ।

ଉତ୍ତରେ ପ୍ରକ୍ରମେ ତ୍ଵିନ୍ଦୋ ର୍ଦିଵା ମନ୍ଦା ଗତିଃ ସ୍ମୃତା। ତଥୈଵ ଚ ପୁନର୍ନକ୍ତଂ ଶୀଘ୍ରା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ଵୈ ଗତିଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ, ଏହିପରି ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଗତି ତେଜ ହୁଏ।

ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ଚୈଵ ଦିଵା ଶୀଘ୍ରଂ ଵିଧୀଯତେ । ଗତିଃ ସୂର୍ଯସ୍ଯ ନକ୍ତଂ ଵୈ ମନ୍ଦା ଚାପି ତଥା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦିନର ଗତି ତେଜ ହୁଏ, ଏବଂ ରାତିରେ ଗତି ଧୀର ମନ୍ୟାଯାଏ।

ଏଵଂ ଗତିଵିଶେଷେଣ ଵିଭଜନ୍ ରାତ୍ର୍ଯହାନି ତୁ। ତଥା ଵିଚରତେ ମାର୍ଗଂ ସମେନ ଵିଷମେଣ ଚ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ଭାଗ ହୁଏ, ଏବଂ ମାର୍ଗ ସମ ଓ ଅସମ ଭାବରେ ଚାଲିଥାଏ।

ଲୋକାଲୋକେ ସ୍ଥିତା ଯେ ତେ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦିଶମ୍। ଅଗସ୍ତ୍ଯଶ୍ଚରତେ ତେଷାମୁପରିଷ୍ଟାଜ୍ଜଵେନ ତୁ । ଭଜନ୍ନସାଵହୋରାତ୍ରମେଵଙ୍ଗତିଵିଶେଷଣୈଃ ॥ ୫୦.

ଲୋକାଲୋକରେ ଯେଉଁମାନେ ରହିଛନ୍ତି, ସେଇ ଚାରିଦିଗର ଲୋକପାଳମାନେ, ତାଙ୍କ ଉପରେ ଅଗସ୍ତ୍ୟ ତେଜରେ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏହି ଗତିର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତିକୁ ବାଣ୍ଟିଦିଅନ୍ତି।

ଦକ୍ଷିଣେ ନାଗଵୀଥ୍ଯାଯାଂ ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ଚୋତ୍ତରମ୍। ଲୋକସନ୍ତାରକୋ ହ୍ଯେଷ ଵୈଶ୍ଵାନରପଥାଦ୍ବହିଃ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ନାଗମାର୍ଗ ଓ ଲୋକାଲୋକର ଉତ୍ତର ଭାଗରେ, ଏହି ଲୋକକୁ ଧାରଣ କରୁଥିବା ବ୍ୟକ୍ତି ଭୈଷ୍ବାନରପଥର ବାହାରେ ଅଛନ୍ତି।

ପୃଷ୍ଠେ ଯାଵତ୍ ପ୍ରଭା ସୌହୀ ପୁରସ୍ତାତ୍ ସମ୍ପ୍ରକାଶତେ। ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ପୃଷ୍ଠତସ୍ତାଵଲ୍ଲୋକାଲୋକସ୍ଯ ସର୍ଵତଃ ॥ ୫୦.

ପଛରେ ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଆଲୋକ ଅଛି, ସେ ସାମ୍ନାରେ ଦେଖାଯାଏ; ଏହିପରି ଦୁଇ ପାର୍ଶ୍ୱ ଓ ପଛରେ, ସମସ୍ତ ଲୋକାଲୋକରେ ଏହି ଭଳି ହୁଏ।