ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଏଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯେନ ଯଦା ସର୍ପତି ଭାସ୍କରଃ। ତ୍ରିଂଶାଂ ଶକନ୍ତୁ ମେଦିନ୍ଯା ମୁହୂର୍ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିବାବେଳେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶଟି ଶକ ମାପ ଚାଲିଯାଏ।

ଯୋଜନାଗ୍ରାନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ଯ ଇମାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ। ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରାଣାମେକତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ସା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଏବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେତେ ଯୋଜନ ଅଛି, ତାହା ଶୁଣ; ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଏକତିରିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଥାଏ।

ପଞ୍ଚାଶତ୍ତୁ ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ। ମୌହୂର୍ତ୍ତିକୀ ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଅଛି; ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତେନ ଗତିଯୋଗେନ ଯଦା କାଷ୍ଠାନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାମ୍। ପର୍ଯ୍ଯାଗଚ୍ଛେତ୍ତଦାଦିତ୍ଯୋ ମାଘେ କାଷ୍ଠାନ୍ତମେଵ ହି ॥ ୫୦.

ଏହି ଗତି ମାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ତେବେ ମାଘ ମାସରେ ସେ ସେହି ସୀମାକୁ ଛୁଏ।

ସର୍ପତେ ଦକ୍ଷିଣାଯାନ୍ତୁ କାଷ୍ଠାଯାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ। ନଵକୋଟ୍ଯଃ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା ଯୋଜନୈଃ ପରିମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶର ସୀମାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଚଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସେଠାର ବୃତ୍ତାକାର ପରିଧି ନବ କୋଟି ଯୋଜନ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ। ଅହୋରାତ୍ରାତ୍ପତଙ୍ଗସ୍ଯ ଗତିରେଷା ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଏକ ଲକ୍ଷ ଚାଳିଶି ହଜାର ପଞ୍ଚଟି ଯୋଜନ ଅଧିକ ଅଛି; ଏହାକୁ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଵିନିଵୃତ୍ତୋଽସୌ ଵିଷୁଵସ୍ଥୋ ଯଦା ରଵିଃ। କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଉତ୍ତରାନ୍ତା ଦିଶଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଫେରି, ବିଷୁବ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, ସେ କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ସୀମା ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ।

ମଣ୍ଡଲଂ ଵିଷୁଵଦ୍ଯାପି ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଵିଷୁଵଦ୍ଯାପି ସା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ବିଷୁବ ସ୍ଥାନର ବୃତ୍ତାକାର ମାପ ଯୋଜନରେ କେତେ, ତାହା ଶୁଣ; ବିଷୁବ ସମୟରେ ଏହା ତିନି କୋଟି ଯୋଜନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମଶୀତ୍ଯେକାଧିକା ପୁନଃ । ଶ୍ରଵଣେ ଚୋତ୍ତରାଂ କାଷ୍ଠାଞ୍ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଷଷ୍ଠସ୍ଯ ଉତ୍ତରାନ୍ତା ଦିଶଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଏକାଶୀ ହଜାର ଅଧିକ ଯୋଜନ ଅଛି; ଶ୍ରବଣ ମାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଉତ୍ତର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଛଅଟି ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଶାକଦ୍ୱୀପର ଉତ୍ତର ସୀମା ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ।

ଉତ୍ତରାଯାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠାଯାଂ ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ଚ। ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା କୋଟିରେକା ତୁ ସା ଦ୍ଵିଜୈଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ସୀମାରେ, ବୃତ୍ତାକାରର ମାପ ଯୋଜନର ଶୀର୍ଷ ଠାରୁ ଗଣାଯାଏ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଅଶୀତିର୍ନିଯୁତାନୀହ ଯୋଜନାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତଞ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାନ୍ଯଧିକାନି ତୁ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ଅଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଅଠାବନି ଅଧିକ ଯୋଜନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ନାଗଵୀଥ୍ଯୁତ୍ତରାଵୀଥୀ ଅଜଵୀଥୀ ଚ ଦକ୍ଷିଣା। ମୂଲଂ ଚୈଵ ତଥାଷାଡେ ହ୍ଯଜଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅଭିଜିତ୍ପୂର୍ଵତଃ ସ୍ଵାତିର୍ନାଗଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୫୦.

ନାଗମାର୍ଗର ଉତ୍ତର ରାସ୍ତା, ଛାଗମାର୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ମୂଳ ଓ ଅଷ୍ଟମ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଛାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସ୍ଥାନ। ଅଭିଜିତ୍‌ର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତୀ ଅଛି, ଏବଂ ନାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ। ଏତଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣାମେକତ୍ରିଂଶୋତ୍ତରଂ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା କହିବି, ଯାହା ଯୋଜନାରେ ମାପାଯାଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିରିଶି ହଜାର ଯୋଜନା।

ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶାଧିକାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଯୋଜନୈଃ। କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଅଛି, ଏବଂ ପୁଣି ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ। ଏଭଳି ଦୁଇଟି ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନା ମାପରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

କାଷ୍ଠଯୋର୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚୈଵ ଅନ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ତେ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦୁଇଟି ରେଖା ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଯେତେ, ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ମୁଁ ଏବେ କହିବି—ଏହାକୁ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।

ଏକୈକମନ୍ତରନ୍ତସ୍ଯା ନିଯୁତାନ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। ସହସ୍ରାଣ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ତତୋଽନ୍ଯା ପଞ୍ଚସପ୍ତତିଃ ॥ ୫୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ପ୍ରତିଟି ଅନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାଏକାଏକା ସତତି ନିୟୁତ, ଏବଂ ତା'ପରେ ଅଧିକ ପଞ୍ଚସତତି ହଜାର ଅଛି।

ଲେଖଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋଶ୍ଚୈଵ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଅଭ୍ଯନ୍ତରନ୍ତୁ ପର୍ଯେତି ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ ॥ ୫୦.

ଦୁଇଟି ରେଖା ଓ ଦୁଇଟି ସୀମା—ବାହାର ଓ ଭିତର—ମନେ ରଖାଯାଏ। ଭିତର ରେଖା ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ବାହ୍ଯତୋ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ସତତନ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଶତଂ ପୂର୍ଣମଶୀତ୍ଯଧିକମୁତ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ବାହାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସବୁବେଳେ ଏକ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଠିଏଠି ଅଧିକ ଅଛି।

ଚରତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ତାଵଦେଵ ଵିଭାଵସୁଃ। ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାଗ୍ରାନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଚାଲିଯାଏ। ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।

ଏକଵିଂଶଦ୍ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ସମାସତଃ। ଶତେ ଦ୍ଵେ ପୁନରପ୍ଯନ୍ଯେ ଯୋଜନାନାଂ ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତେ ॥ ୫୦.

ସାରା ସାରା ଏକୋଇଶି ହଜାର ଯୋଜନା ଅଛି, ଏବଂ ତା'ପରେ ଦୁଇଶେ ଯୋଜନା ଅଧିକ ଉଲ୍ଲେଖ ହୋଇଛି।

ଏକଵିଂଶତିଭିଶ୍ଚୈଵ ଯୋଜନୈରଧିକୈର୍ହି ତେ। ଏତତ୍ପ୍ରମାଣମାଖ୍ଯାତଂ ଯୋଜନୈର୍ମଣ୍ଡଲଂ ହି ତତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବଂ ଏକୋଇଶି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଯୋଗ କଲେ, ଏହି ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଘୋଷିତ।

ଵିଷ୍କମ୍ଭୋ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯୈଷ ତିର୍ଯକ୍ ସ ତୁ ଵିଧୀଯତେ। ପ୍ରତ୍ଯହଞ୍ଚରତେ ତାନି ସୂର୍ଯୋ ଵୈ ମଣ୍ଡଲକ୍ରମମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ହେଉଛି ମଣ୍ଡଳର ପ୍ରସ୍ତ ଅର୍ଥାତ୍ ଚଉଡ଼ା। ସୂର୍ଯ୍ୟ ପ୍ରତିଦିନ ଏହି ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରପର୍ଯନ୍ତୋ ଯଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ। ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ସୂର୍ଯସ୍ତଥା ଶୀଘ୍ରଂ ନିଵର୍ତ୍ତତେ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ସୀମାକୁ ଯେପରି ଶୀଘ୍ର ଘୁରି ଫେରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଧ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ମୁଖ ଯାତ୍ରାର ସୀମାରେ ଏପରି ଦ୍ରୁତ ଫେରିଯାଏ।

ତସ୍ମାତ୍ ପ୍ରକୃଷ୍ଟାଂ ଭୂମିଞ୍ଚ କାଲେନାଲ୍ପେନ ଗଚ୍ଛତି। ସୂର୍ଯୋ ଦ୍ଵାଦଶଭିଃ ଶୀଘ୍ରଂ ମୁହୂର୍ତ୍ତେର୍ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ଅତି କମ୍ ସମୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ବଡ଼ ଦୂର ଭୂମିକୁ ଅତି ଦ୍ରୁତ ଦ୍ୱାଦଶ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ସୀମାରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମୃକ୍ଷାଣାମହ୍ନାନୁଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।

କୁଲାଲଚକ୍ରମଧ୍ଯସ୍ତୁ ଯଥା ମନ୍ଦଂ ପ୍ରସର୍ପତି। ତଥୋଦଗଯନେ ସୂର୍ଯଃ ସର୍ପତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ମାଟି କୁମ୍ଭାରଙ୍କ ଚକ୍ର ମଧ୍ୟଭାଗ ଯେପରି ଧୀରେ ଘୁଞ୍ଚେ, ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଏପରି ଧୀରେ ଆଗେଇଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଦ୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଂ ଚରତେ ରଵିଃ। ତସ୍ମାଦ୍ଦୀର୍ଘେଣ କାଲେନ ଭୂମିମିଲ୍ପାଂ ନିଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ଏହିପରି ଦୀର୍ଘ ସମୟରେ ଭୂମିର ଦୂରତା ଅତିକ୍ରମ କରେ।

ଅଷ୍ଟାଦଶମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତୁ ଉତ୍ତରାଯଣପଶ୍ଚିମମ୍। ଅହର୍ଭଵତି ତଚ୍ଚାପି ଚରତେ ମନ୍ଦଵିକ୍ରମଃ ॥ ୫୦.

ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାର ପଶ୍ଚିମ ଦିନ ହୁଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଧୀରେ ଚାଲିଯାଏ।

ତ୍ରଯୋଦଶାର୍ଦ୍ଧମର୍ଧେନ ଋକ୍ଷାଣାଞ୍ଚରତେ ରଵିଃ। ମୁହୂର୍ତ୍ତୈସ୍ତାଵଦୃକ୍ଷାଣି ନକ୍ତମଷ୍ଟାଦଶୈଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅର୍ଧ ଗତିରେ ତେର ଓ ଅର୍ଧ ନକ୍ଷତ୍ର ଚାଲିଯାଏ; ରାତିରେ ଏହି ସଂଖ୍ୟା ଅଠର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚାଲିଯାଏ।