ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରତାରାଣାଂ ଦର୍ଶନଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ। ଉଚ୍ଛ୍ରାଯସ୍ଯ ପ୍ରମାଣେନ ଜ୍ଞେଯମସ୍ତମନୋଦଯମ୍ ॥ ୫୦.

ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୃଶ୍ୟତା, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଶୁକ୍ଲଚ୍ଛାଯୋଗ୍ନିରାପଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଚ୍ଛାଯା ଚ ମେଦିନୀ। ଵିଦୂରଭାଵାଦର୍କସ୍ଯ ଉଦ୍ଯାତସ୍ଯ ଵିରଶ୍ମିତା। ରକ୍ତାବାଵୋ ଵିରଶ୍ମିତ୍ଵାଦ୍ରକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଚାପ୍ଯନୁଷ୍ଣତା ॥ ୫୦.

ଧଳା ଛାୟା ହେଉଛି ଅଗ୍ନି ଓ ପାଣି; କଳା ଛାୟା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ; ଦୂରତା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବାରୁ ତାର ରଶ୍ମି କମିଯାଏ; ଲାଲ ରଙ୍ଗ ତାର ଅଳ୍ପତା ଓ ତାପ ଅଭାବରୁ ହୁଏ।

ଲେଖଯାଵସ୍ଥିତଃ ସୂର୍ଯୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଗତଃ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ସ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର କୋଣରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଏହା ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଭା ହି ସୌରୀ ପାଦେନ ଅସ୍ତଙ୍ଗଚ୍ଛତି ଭାସ୍କରେ। ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦ୍ଦୂରାତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ॥ ୫୦.

ଶନିର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ତଳକୁ ଯାଏ; ରାତିରେ ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଦୂରରୁ ଏହା ଚମକେ।

ଉଦିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ସୂର୍ଯଃ ଅସ୍ତମାଗ୍ନେଯମାଵିଶତ୍। ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵହ୍ନିନା ସୂର୍ଯସ୍ତତଃ ସ ତପତେ ଦିଵା ॥ ୫୦.

ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅଗ୍ନି ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନେ ତାପ ଦେଇଥାଏ।

ପ୍ରାକାଶ୍ଯଞ୍ଚ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଞ୍ଚ ସୂର୍ଯାଗ୍ନେଯୀ ଚ ତେଜସୀ। ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାଦାପ୍ଯାଯେତେ ଦିଵାନିଶମ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଓ ତାପ, ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଏହିପରି ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ତଥା ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ତଥା ସୂର୍ଯେ ରାତ୍ରିରାଵିଶତେ ତ୍ଵପଃ । ତସ୍ମାତ୍ତାମ୍ରା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ଦିଵାରାତ୍ରିପ୍ରଵେଶନାତ୍ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ, ଜଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

ଅସ୍ତଂ ଯାତି ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ଦିନଂ ଵୈ ପ୍ରଵିଶତ୍ଯପଃ। ତସ୍ମାଚ୍ଛୁକ୍ଲା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ନକ୍ତମହ୍ନଃ ପ୍ରଵେଶନାତ୍ ॥ ୫୦.

ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମୟ ହେଲେ, ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ରାତି ଓ ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ, ଜଳ ସ୍୫ଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ।

ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ। ଉଦଯାସ୍ତମନେଽର୍କସ୍ଯ ଅହୋରାତ୍ରଂ ଵିଶତ୍ଯପଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି କ୍ରମରେ, ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।

ଦିନଂ ସୂର୍ଯପ୍ରକାଶାଖ୍ଯଂ ତାମସୀ ରାତ୍ରିରୁଚ୍ଯତେ। ତସ୍ମାଦ୍ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ରାତ୍ରିଃ ସୂର୍ଯାଵେକ୍ଷ୍ଯମହଃ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଦିନକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଆଲୋକର ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ରାତିକୁ ଅନ୍ଧକାରର ସମୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ରାତି ନିଶ୍ଚିତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯିବା ସମୟକୁ ଦିନ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ।

ଏଵଂ ପୁଷ୍କରମଧ୍ଯେନ ଯଦା ସର୍ପତି ଭାସ୍କରଃ। ତ୍ରିଂଶାଂ ଶକନ୍ତୁ ମେଦିନ୍ଯା ମୁହୂର୍ତେନୈଵ ଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ପୁଷ୍କର ମଧ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟ ଚଳିବାବେଳେ, ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ପୃଥିବୀର ତିରିଶଟି ଶକ ମାପ ଚାଲିଯାଏ।

ଯୋଜନାଗ୍ରାନ୍ମୁହୂର୍ତ୍ତସ୍ଯ ଇମାଂ ସଙ୍ଖ୍ଯାଂ ନିବୋଧତ। ପୂର୍ଣଂ ଶତସହସ୍ରାଣାମେକତ୍ରିଂଶତ୍ତୁ ସା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ଏବେ ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ କେତେ ଯୋଜନ ଅଛି, ତାହା ଶୁଣ; ସେଠାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ଲକ୍ଷ ଏବଂ ଏକତିରିଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଥାଏ।

ପଞ୍ଚାଶତ୍ତୁ ତଥାନ୍ଯାନି ସହସ୍ରାଣ୍ଯଧିକାନି ତୁ। ମୌହୂର୍ତ୍ତିକୀ ଗତିର୍ହ୍ଯେଷା ସୂର୍ଯସ୍ଯ ତୁ ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହା ସହିତ ଅଧିକ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଯୋଜନ ଅଛି; ଏହାକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଏକ ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଏତେନ ଗତିଯୋଗେନ ଯଦା କାଷ୍ଠାନ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣାମ୍। ପର୍ଯ୍ଯାଗଚ୍ଛେତ୍ତଦାଦିତ୍ଯୋ ମାଘେ କାଷ୍ଠାନ୍ତମେଵ ହି ॥ ୫୦.

ଏହି ଗତି ମାପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯେତେବେଳେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେ, ତେବେ ମାଘ ମାସରେ ସେ ସେହି ସୀମାକୁ ଛୁଏ।

ସର୍ପତେ ଦକ୍ଷିଣାଯାନ୍ତୁ କାଷ୍ଠାଯାଂ ତନ୍ନିବୋଧତ। ନଵକୋଟ୍ଯଃ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା ଯୋଜନୈଃ ପରିମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶର ସୀମାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଚଳାଚଳ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ସେଠାର ବୃତ୍ତାକାର ପରିଧି ନବ କୋଟି ଯୋଜନ ହେବାକୁ ଗଣାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଚତ୍ଵାରିଂଶଚ୍ଚ ପଞ୍ଚ ଚ। ଅହୋରାତ୍ରାତ୍ପତଙ୍ଗସ୍ଯ ଗତିରେଷା ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଏକ ଲକ୍ଷ ଚାଳିଶି ହଜାର ପଞ୍ଚଟି ଯୋଜନ ଅଧିକ ଅଛି; ଏହାକୁ ଏକ ଦିନ ଓ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଗତି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଦକ୍ଷିଣାଦ୍ଵିନିଵୃତ୍ତୋଽସୌ ଵିଷୁଵସ୍ଥୋ ଯଦା ରଵିଃ। କ୍ଷୀରୋଦସ୍ଯ ସମୁଦ୍ରସ୍ଯ ଉତ୍ତରାନ୍ତା ଦିଶଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରୁ ଫେରି, ବିଷୁବ ସ୍ଥାନରେ ଥିଲେ, ସେ କ୍ଷୀରୋଦ ସମୁଦ୍ରର ଉତ୍ତର ସୀମା ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ।

ମଣ୍ଡଲଂ ଵିଷୁଵଦ୍ଯାପି ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତୀର୍ଣା ଵିଷୁଵଦ୍ଯାପି ସା ସ୍ମୃତା ॥ ୫୦.

ବିଷୁବ ସ୍ଥାନର ବୃତ୍ତାକାର ମାପ ଯୋଜନରେ କେତେ, ତାହା ଶୁଣ; ବିଷୁବ ସମୟରେ ଏହା ତିନି କୋଟି ଯୋଜନ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମଶୀତ୍ଯେକାଧିକା ପୁନଃ । ଶ୍ରଵଣେ ଚୋତ୍ତରାଂ କାଷ୍ଠାଞ୍ଚିତ୍ରଭାନୁର୍ଯଦା ଭଵେତ୍ । ଶାକଦ୍ଵୀପସ୍ଯ ଷଷ୍ଠସ୍ଯ ଉତ୍ତରାନ୍ତା ଦିଶଶ୍ଚରନ୍ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଏକାଶୀ ହଜାର ଅଧିକ ଯୋଜନ ଅଛି; ଶ୍ରବଣ ମାସରେ ଚିତ୍ରଭାନୁ ଉତ୍ତର ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚି, ଛଅଟି ଦ୍ୱୀପ ମଧ୍ୟରେ ଶାକଦ୍ୱୀପର ଉତ୍ତର ସୀମା ଦିଗରେ ଚଳିଥାଏ।

ଉତ୍ତରାଯାଞ୍ଚ କାଷ୍ଠାଯାଂ ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯ ଚ। ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତା କୋଟିରେକା ତୁ ସା ଦ୍ଵିଜୈଃ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର ସୀମାରେ, ବୃତ୍ତାକାରର ମାପ ଯୋଜନର ଶୀର୍ଷ ଠାରୁ ଗଣାଯାଏ; ଦ୍ୱିଜମାନେ ଏହାକୁ ଏକ କୋଟି ଯୋଜନ ବୋଲି କହିଛନ୍ତି।

ଅଶୀତିର୍ନିଯୁତାନୀହ ଯୋଜନାନାଂ ତଥୈଵ ଚ। ଅଷ୍ଟପଞ୍ଚାଶତଞ୍ଚୈଵ ଯୋଜନାନ୍ଯଧିକାନି ତୁ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ଅଶୀ ଲକ୍ଷ ଯୋଜନ ଅଛି, ଏବଂ ଏହିପରି ଅଠାବନି ଅଧିକ ଯୋଜନ ମଧ୍ୟ ଅଛି।

ନାଗଵୀଥ୍ଯୁତ୍ତରାଵୀଥୀ ଅଜଵୀଥୀ ଚ ଦକ୍ଷିଣା। ମୂଲଂ ଚୈଵ ତଥାଷାଡେ ହ୍ଯଜଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ। ଅଭିଜିତ୍ପୂର୍ଵତଃ ସ୍ଵାତିର୍ନାଗଵୀଥ୍ଯୁଦଯାସ୍ତ୍ରଯଃ ॥ ୫୦.

ନାଗମାର୍ଗର ଉତ୍ତର ରାସ୍ତା, ଛାଗମାର୍ଗର ଦକ୍ଷିଣ ରାସ୍ତା, ଏବଂ ମୂଳ ଓ ଅଷ୍ଟମ ନକ୍ଷତ୍ର—ଏହି ତିନିଟି ହେଉଛି ଛାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ସ୍ଥାନ। ଅଭିଜିତ୍‌ର ପୂର୍ବରେ ସ୍ୱାତୀ ଅଛି, ଏବଂ ନାଗମାର୍ଗରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟର ତିନିଟି ସ୍ଥାନ ଅଛି।

କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ଯଚ୍ଚ ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯେ ଯୋଜନୈଃ ପୁନଃ। ଏତଚ୍ଛତସହସ୍ରାଣାମେକତ୍ରିଂଶୋତ୍ତରଂ ଶତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଦୁଇଟି ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା କହିବି, ଯାହା ଯୋଜନାରେ ମାପାଯାଇଛି—ଏହା ହେଉଛି ଏକ ଲକ୍ଷ ଏକତିରିଶି ହଜାର ଯୋଜନା।

ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶାଧିକାଶ୍ଚାନ୍ଯେ ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶଚ୍ଚ ଯୋଜନୈଃ। କାଷ୍ଠଯୋରନ୍ତରଂ ହ୍ଯେତଦ୍ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ ଅଛି, ଏବଂ ପୁଣି ତିରିଶି ତିନି ଯୋଜନା ଅଧିକ। ଏଭଳି ଦୁଇଟି ସୀମା ମଧ୍ୟର ଦୂରତା ଯୋଜନା ମାପରୁ ନିର୍ଦ୍ଧାରିତ।

କାଷ୍ଠଯୋର୍ଲେଖଯୋଶ୍ଚୈଵ ଅନ୍ତରେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ । ତେ ତୁ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ଓ ଉତ୍ତର ଦିଗର ଦୁଇଟି ରେଖା ମଧ୍ୟର ଅନ୍ତର ଯେତେ, ତାହାର ସଂଖ୍ୟା ମୁଁ ଏବେ କହିବି—ଏହାକୁ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।

ଏକୈକମନ୍ତରନ୍ତସ୍ଯା ନିଯୁତାନ୍ଯେକସପ୍ତତିଃ। ସହସ୍ରାଣ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ତତୋଽନ୍ଯା ପଞ୍ଚସପ୍ତତିଃ ॥ ୫୦.

ସେମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟର ପ୍ରତିଟି ଅନ୍ତର ହେଉଛି ଏକାଏକାଏକା ସତତି ନିୟୁତ, ଏବଂ ତା'ପରେ ଅଧିକ ପଞ୍ଚସତତି ହଜାର ଅଛି।

ଲେଖଯୋଃ କାଷ୍ଠଯୋଶ୍ଚୈଵ ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଯୋଃ ସ୍ମୃତମ୍। ଅଭ୍ଯନ୍ତରନ୍ତୁ ପର୍ଯେତି ମଣ୍ଡଲାନ୍ଯୁତ୍ତରାଯଣେ ॥ ୫୦.

ଦୁଇଟି ରେଖା ଓ ଦୁଇଟି ସୀମା—ବାହାର ଓ ଭିତର—ମନେ ରଖାଯାଏ। ଭିତର ରେଖା ଉତ୍ତର ଯାତ୍ରାରେ ମଣ୍ଡଳଗୁଡ଼ିକୁ ଚାଲିଯାଏ।

ବାହ୍ଯତୋ ଦକ୍ଷିଣେ ଚୈଵ ସତତନ୍ତୁ ଯଥାକ୍ରମମ୍। ମଣ୍ଡଲାନାଂ ଶତଂ ପୂର୍ଣମଶୀତ୍ଯଧିକମୁତ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ବାହାର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ଯଥାକ୍ରମେ ସବୁବେଳେ ଏକ ଶତ ମଣ୍ଡଳ ଏବଂ ଉତ୍ତର ଦିଗରେ ଅଠିଏଠି ଅଧିକ ଅଛି।

ଚରତେ ଦକ୍ଷିଣେ ଚାପି ତାଵଦେଵ ଵିଭାଵସୁଃ। ପ୍ରମାଣଂ ମଣ୍ଡଲସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାଗ୍ରାନ୍ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ ମଧ୍ୟ ଏତେ ଦୂର ଚାଲିଯାଏ। ଏବେ ମଣ୍ଡଳର ମାପ ଯୋଜନାରେ ଶୁଣ।