ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପ୍ରତୀଚ୍ଯାନ୍ତୁ ପୁନର୍ମେରୋର୍ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ସୁଖା ନାମ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯାଥ ଧୀମତଃ ॥ ୫୦.

ପୁଣି ମେରୁ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ଧୀମାନ୍ ବରୁଣଙ୍କର ରମ୍ୟ ସୁଖା ନାମକ ନଗର ଅଛି।

ଦିଶ୍ଯୁତ୍ତରସ୍ଯାଂ ମେରୋସ୍ତୁ ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ତୁଲ୍ଯା ମାହେନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯ୍ଯା ତୁ ସୋମସ୍ଯାପି ଵିଭାଵରୀ ॥ ୫୦.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ସମାନ ସୋମଙ୍କର ବିଭାବରୀ ନାମକ ନଗର ଅଛି।

ମାନସୋତ୍ତରପୃଷ୍ଠେ ତୁ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଶମ୍। ସ୍ଥିତା ଧର୍ମ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯୈ ଲୋକସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ ॥ ୫୦.

ମାନସ ସରୋବରର ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼ରେ, ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଧର୍ମ ଏବଂ ଲୋକର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ଲୋକପାଲୋପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ। କାଷ୍ଠାଗତସ୍ଯ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଗତିର୍ଯା ତାଂ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଯାତ୍ରା କେମିତି ହୁଏ ତାହା ଶୁଣ।

ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ତେଷୁରିଵ ସର୍ପତି। ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚକ୍ରମାଦାଯ ସତତଂ ପରିଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା କଣ୍ଟା ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ସଦା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତକୁ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଛି।

ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ। ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉଦଯସ୍ତତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଝିରେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ରାଜ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମ ରହିଛି।

ସୁଖାଯାମର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଞ୍ଚ ମଧ୍ଯଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ରଵିର୍ଯଦା। ସୁଖାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ ସ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୁଖା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଝିରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ; ସୁଖା କିମ୍ବା ବାରୁଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଭାଯାମର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଂ ସ୍ଯାନ୍ମାହେନ୍ଦ୍ଯ୍ରାମସ୍ତମେତି ଚ। ତଦା ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ଵ୍ଵେଷାମପରାହ୍ନୋ ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ବିଭାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହେଉଥିବାବେଳେ, ମହେନ୍ଦ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସେ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବିକାଳ ହୁଏ।

ଦକ୍ଷିଣାପର ଦେଶ୍ଯାନାଂ ପୂର୍ଵ୍ଵାହ୍ନଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ତେଷାମପରରାତ୍ରଞ୍ଚ ଯେ ଜନା ଉତ୍ତରାପଥେ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦେଶରେ ସେ ସମୟରେ ସକାଳ ହୁଏ; ଉତ୍ତର ଦିଗର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ।

ଦେଶା ଉତ୍ତରପୂର୍ଵ୍ଵା ଯେ ପୂର୍ଵ୍ଵରାତ୍ରନ୍ତୁ ତାନ୍ ପ୍ରତି। ଏଵମେଵୋତ୍ତରେଷ୍ଵର୍କୋ ଭଵନେଷୁ ଵିରାଜତେ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦେଶରେ ସେ ସମୟରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାତି ହୁଏ; ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦିଗର ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ।

ସୁଖାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚାର୍ଯ୍ଯମା ଯଦା। ଵିଭାଵର୍ଯ୍ଯାଂ ସୋମପୁର୍ଯ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୫୦.

ସୁଖା କିମ୍ବା ବାରୁଣୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଅର୍ଯ୍ୟମାନ ଥିଲେ, ବିଭା କିମ୍ବା ସୋମପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ।

ରାତ୍ର୍ଯର୍ଦ୍ଧଂ ଚାମରାଵତ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଯମସ୍ଯ ଚ। ସୋମପୁର୍ଯାଂ ଵିଭାଯାନ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ଯାଦ୍ଧିଵାକରଃ ॥ ୫୦.

ଅମରାବତୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯମର ରାଜ୍ୟରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସୋମପୁରୀରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ଯଦା ରଵିଃ। ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ ॥ ୫୦.

ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ, ସଂୟମନ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ, ଏବଂ ବାରୁଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ସ ଶୀଗ୍ରମେତି ପର୍ଯ୍ଯେତି ଭାସ୍କରୋଽଲାତଚକ୍ରଵତ୍। ଭ୍ରମନ୍ ଵୈ ଭ୍ରମମାଣାନି ଋକ୍ଷାଣି ଗଗନେ ରଵିଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବହୁତ ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଘୂରୁଛି, ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ପରି ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରୁଛି।

ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ଦ୍ଵୀପେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତେନ ସର୍ପତି। ଉଦଯାସ୍ତମନେନାସାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଚାରି ଦ୍ୱୀପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ ଚାଲିଥାଏ, ପୁନିପୁନି ଉଠେ ଓ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵାହ୍ନେ ଚାପରାହ୍ନେ ତୁ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ତୁ ସଃ। ତପତ୍ଯେକନ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୈରେଵ ତୁ ସରଶ୍ମିଭିଃ ॥ ୫୦.

ସକାଳ ଓ ବିକାଳ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦେବାଳୟକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ସେ ଏହାମାନେକୁ ତାର ରଶ୍ମିରେ ତାପିତ କରେ।

ଉଦିତୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନାଭିରାମଧ୍ଯାହ୍ନଂ ତପନ୍ ରଵିଃ। ଅତଃ ପରଂ ହ୍ରସନ୍ତୀଭିର୍ଗୋଭିରସ୍ତଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲା ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ ବଢ଼େ; ଏହା ପରେ, ତାର ରଶ୍ମି କମିଯାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ଉଦଯାସ୍ତମଯାଭ୍ଯାଂ ହିସ୍ମୃତେ ପୂର୍ଵାପରେ ଦିଶୋ। ଯାଵତ୍ପୁରସ୍ତାତ୍ତପତି ତାଵତ୍ ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଜଣାଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ତାପିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଛ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

ଯତ୍ରୋଦ୍ଯନ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂର୍ଯସ୍ତେଷାଂ ସ ଉଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯତ୍ର ପ୍ରଣାଶମାଯାତି ତେଷାମସ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ସର୍ଵେଷାମୁତ୍ତରେ ମେରୁର୍ଲୋକାଲୋକସ୍ତୁ ଦକ୍ଷିଣେ। ଵିଦୂରଭାଵାଦର୍କସ୍ଯ ଭୂମେର୍ଲେଖାଵୃତସ୍ଯ ଚ। ହ୍ରିଯନ୍ତେ ରଶ୍ମଯୋ ଯସ୍ମାତ୍ତେନ ରାତ୍ରୌ ନ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଉତ୍ତରେ ମେରୁ ପର୍ବତ ଓ ଦକ୍ଷିଣେ ଲୋକାଲୋକ ପର୍ବତ ଅଛି; ପୃଥିବୀର କୋଣ ଓ ଦୂରତା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟର ରଶ୍ମି ଅପହୃତ ହୁଏ, ଏହିକାରଣରୁ ରାତିରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ ନାହିଁ।

ଗ୍ରହନକ୍ଷତ୍ରତାରାଣାଂ ଦର୍ଶନଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ଚ। ଉଚ୍ଛ୍ରାଯସ୍ଯ ପ୍ରମାଣେନ ଜ୍ଞେଯମସ୍ତମନୋଦଯମ୍ ॥ ୫୦.

ଗ୍ରହ, ତାରା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ଦୃଶ୍ୟତା, ତାଙ୍କର ଉଚ୍ଚତା ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଏ; ଏହା ଦ୍ୱାରା ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ନିର୍ଣ୍ଣୟ ହୁଏ।

ଶୁକ୍ଲଚ୍ଛାଯୋଗ୍ନିରାପଶ୍ଚ କୃଷ୍ଣଚ୍ଛାଯା ଚ ମେଦିନୀ। ଵିଦୂରଭାଵାଦର୍କସ୍ଯ ଉଦ୍ଯାତସ୍ଯ ଵିରଶ୍ମିତା। ରକ୍ତାବାଵୋ ଵିରଶ୍ମିତ୍ଵାଦ୍ରକ୍ତତ୍ଵାଚ୍ଚାପ୍ଯନୁଷ୍ଣତା ॥ ୫୦.

ଧଳା ଛାୟା ହେଉଛି ଅଗ୍ନି ଓ ପାଣି; କଳା ଛାୟା ହେଉଛି ପୃଥିବୀ; ଦୂରତା ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିବାରୁ ତାର ରଶ୍ମି କମିଯାଏ; ଲାଲ ରଙ୍ଗ ତାର ଅଳ୍ପତା ଓ ତାପ ଅଭାବରୁ ହୁଏ।

ଲେଖଯାଵସ୍ଥିତଃ ସୂର୍ଯୋ ଯତ୍ର ଯତ୍ର ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ। ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ଗତଃ ସହସ୍ରନ୍ତୁ ଯୋଜନାନାଂ ସ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ପୃଥିବୀର କୋଣରେ ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରୁ ଏହା ହଜାର ଯୋଜନ ଉପରେ ଦେଖାଯାଏ।

ପ୍ରଭା ହି ସୌରୀ ପାଦେନ ଅସ୍ତଙ୍ଗଚ୍ଛତି ଭାସ୍କରେ। ଅଗ୍ନିମାଵିଶତେ ରାତ୍ରୌ ତସ୍ମାଦ୍ଦୂରାତ୍ ପ୍ରକାଶତେ ॥ ୫୦.

ଶନିର ଆଲୋକ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସହ ତଳକୁ ଯାଏ; ରାତିରେ ଏହା ଅଗ୍ନିରେ ପ୍ରବେଶ କରେ, ଏହିପରି ଦୂରରୁ ଏହା ଚମକେ।

ଉଦିତସ୍ତୁ ପୁନଃ ସୂର୍ଯଃ ଅସ୍ତମାଗ୍ନେଯମାଵିଶତ୍। ସଂଯୁକ୍ତୋ ଵହ୍ନିନା ସୂର୍ଯସ୍ତତଃ ସ ତପତେ ଦିଵା ॥ ୫୦.

ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେଲେ, ସେ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ଅଗ୍ନି ଅଞ୍ଚଳକୁ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଅଗ୍ନି ସହ ଏକତ୍ରିତ ହୋଇ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦିନେ ତାପ ଦେଇଥାଏ।

ପ୍ରାକାଶ୍ଯଞ୍ଚ ତଥୌଷ୍ଣ୍ଯଞ୍ଚ ସୂର୍ଯାଗ୍ନେଯୀ ଚ ତେଜସୀ। ପରସ୍ପରାନୁପ୍ରଵେଶାଦାପ୍ଯାଯେତେ ଦିଵାନିଶମ୍ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅଗ୍ନିର ଆଲୋକ ଓ ତାପ, ଦୁଇଁଜଣଙ୍କର ଏହିପରି ମିଶିବା ଦ୍ୱାରା ଦିନ ଓ ରାତି ସମୟରେ ବୃଦ୍ଧି ପାଏ।

ଉତ୍ତରେ ଚୈଵ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ତଥା ତସ୍ମିଂଶ୍ଚ ଦକ୍ଷିଣେ। ଉତ୍ତିଷ୍ଠତି ତଥା ସୂର୍ଯେ ରାତ୍ରିରାଵିଶତେ ତ୍ଵପଃ । ତସ୍ମାତ୍ତାମ୍ରା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ଦିଵାରାତ୍ରିପ୍ରଵେଶନାତ୍ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ହେବାବେଳେ, ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ, ଜଳ ତାମ୍ରବର୍ଣ୍ଣ ହୋଇଯାଏ।

ଅସ୍ତଂ ଯାତି ପୁନଃ ସୂର୍ଯେ ଦିନଂ ଵୈ ପ୍ରଵିଶତ୍ଯପଃ। ତସ୍ମାଚ୍ଛୁକ୍ଲା ଭଵନ୍ତ୍ଯାପୋ ନକ୍ତମହ୍ନଃ ପ୍ରଵେଶନାତ୍ ॥ ୫୦.

ପୁଣି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମୟ ହେଲେ, ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ; ଏହିପରି ରାତି ଓ ଦିନ ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରିବାରୁ, ଜଳ ସ୍୫ଚ୍ଛ ହୋଇଯାଏ।

ଏତେନ କ୍ରମଯୋଗେନ ଭୂମ୍ଯର୍ଦ୍ଧେ ଦକ୍ଷିଣୋତ୍ତରେ। ଉଦଯାସ୍ତମନେଽର୍କସ୍ଯ ଅହୋରାତ୍ରଂ ଵିଶତ୍ଯପଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି କ୍ରମରେ, ପୃଥିବୀର ଉତ୍ତର ଓ ଦକ୍ଷିଣ ଅଂଶରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ ସମୟରେ ଦିନ ଓ ରାତି ଜଳରେ ପ୍ରବେଶ କରେ।