ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାନ୍ତସ୍ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ମେଦିନୀ। ଭୂର୍ଲୋକସ୍ଵ ଭୁଵଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଃ ସ୍ଵରିତି ସ୍ମୃତଃ । ମହର୍ଲୋକୋ ଜନଶ୍ଚୈଵ ତପଃ ସତ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତମଃ ॥ ୫୦.

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସହିତ ମେଦିନୀ ଅଛି। ଏଠାରେ ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ନାମକ ଲୋକ, ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସପ୍ତମ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି।

ଏତେ ସପ୍ତ କୃତା ଲୋକାଶ୍ଛତ୍ରାକାରା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ସ୍ଵକୈରାଵରଣୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୈର୍ଧାର୍ଯମାଣାଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଛତା ଭଳି ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଧାରିତ।

ଦଶଭାଗାଧିକାଭିଶ୍ଚ ତାଭିଃ ପ୍ରକୃତିଭିର୍ବହିଃ। ଧାର୍ଯମାଣା ଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ ପରସ୍ପରମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତିଏକର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।

ଅସ୍ଯାଣ୍ଡସ୍ଯ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ଘନୋଦଧିଃ। ପୃଥିଵୀମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଘନତୋଯେନ ଧାର୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଅଛି। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ବୃତ୍ତ ଏହି ଘନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।

ଘନୋଦଧିପରେଣାଥ ଧାର୍ଯ୍ଯତେ ଘନତେଜସା। ବାହ୍ଯତୋ ଘନତେଜସ୍ତୁ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଘନ ସମୁଦ୍ର ପରେ ଏହା ଘନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ। ବାହାରୁ ଘନ ଅଗ୍ନି ତଳ ଓ ଉପର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ବୃତ୍ତ ରୂପେ ଅଛି।

ସମନ୍ତାଦ୍ଵନଵାତେନ ଧାର୍ଯ୍ଯମାଣଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଘନଵାତାତ୍ତଥାକାଶମାକାଶଞ୍ଚ ମହାତ୍ମନା ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଚାରିପାଖରୁ ଘନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଧାରିତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଘନ ବାୟୁରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆକାଶରୁ ମହାଆତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭୂତାଦିନା ଵୃତଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଭୂତାଧିର୍ମହତା ଵୃତଃ । ଵୃତୋ ମହାନନନ୍ତେନ ପ୍ରଧାନେନାଵ୍ଯଯାତ୍ମନା ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଭୂତାଧି ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଅନନ୍ତ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

ପୁରାଣି ଲୋକପାଲାନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣପ୍ରଚାରସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପରିଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ମୁଁ ଏବେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍ତମାନଙ୍କର ଗତିର ମାପ ବି ଦେଖାଇବି।

ମେରୋଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଥା ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ଵସ୍ଵୋକସାରା ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ପୁଣ୍ଯା ହେମପରିଷ୍କୃତା । ୫୦.

ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ମହେନ୍ଦ୍ରୀ ନାମକ ପବିତ୍ର ନଗର ଅଛି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର।

ଦକ୍ଷିଣେନ ପୁନର୍ମେରୋର୍ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ଵୈଵସ୍ଵତୋ ନିଵସତି ଯମଃ ସଂଯମନେ ପୁରେ ॥ ୫୦.

ପୁଣି ମେରୁ ପର୍ବତର ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ବୈବସ୍ବତ ଯମ ନିଜ ସଂଯମ ନଗରରେ ବସିଛନ୍ତି।

ପ୍ରତୀଚ୍ଯାନ୍ତୁ ପୁନର୍ମେରୋର୍ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ସୁଖା ନାମ ପୁରୀ ରମ୍ଯା ଵରୁଣସ୍ଯାଥ ଧୀମତଃ ॥ ୫୦.

ପୁଣି ମେରୁ ପର୍ବତର ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ଧୀମାନ୍ ବରୁଣଙ୍କର ରମ୍ୟ ସୁଖା ନାମକ ନଗର ଅଛି।

ଦିଶ୍ଯୁତ୍ତରସ୍ଯାଂ ମେରୋସ୍ତୁ ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ତୁଲ୍ଯା ମାହେନ୍ଦ୍ରପୁର୍ଯ୍ଯା ତୁ ସୋମସ୍ଯାପି ଵିଭାଵରୀ ॥ ୫୦.

ମେରୁ ପର୍ବତର ଉତ୍ତର ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ନଗର ସମାନ ସୋମଙ୍କର ବିଭାବରୀ ନାମକ ନଗର ଅଛି।

ମାନସୋତ୍ତରପୃଷ୍ଠେ ତୁ ଲୋକପାଲାଶ୍ଚତୁର୍ଦ୍ଦିଶମ୍। ସ୍ଥିତା ଧର୍ମ୍ମଵ୍ଯଵସ୍ଥାଯୈ ଲୋକସଂରକ୍ଷଣାଯ ଚ ॥ ୫୦.

ମାନସ ସରୋବରର ଉତ୍ତର ପାହାଡ଼ରେ, ଚାରି ଦିଗରେ ଲୋକପାଳମାନେ ଧର୍ମ ଏବଂ ଲୋକର ରକ୍ଷା ପାଇଁ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି।

ଲୋକପାଲୋପରିଷ୍ଟାତ୍ତୁ ସର୍ଵ୍ଵତୋ ଦକ୍ଷିଣାଯନେ। କାଷ୍ଠାଗତସ୍ଯ ସୂର୍ଯ୍ଯସ୍ଯ ଗତିର୍ଯା ତାଂ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଲୋକପାଳମାନଙ୍କ ଉପରେ, ସମସ୍ତ ଦକ୍ଷିଣାୟନ ମାର୍ଗରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଯାତ୍ରା କେମିତି ହୁଏ ତାହା ଶୁଣ।

ଦକ୍ଷିଣେ ପ୍ରକ୍ରମେ ସୂର୍ଯ୍ଯଃ କ୍ଷିପ୍ତେଷୁରିଵ ସର୍ପତି। ଜ୍ଯୋତିଷାଞ୍ଚକ୍ରମାଦାଯ ସତତଂ ପରିଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ ଦିଗକୁ ଯିବାବେଳେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଛାଡ଼ାଯାଇଥିବା କଣ୍ଟା ଭଳି ଦ୍ରୁତ ଗତିରେ ଚାଲିଥାଏ, ସେ ସଦା ଜ୍ୟୋତିର୍ମୟମାନଙ୍କର ବୃତ୍ତକୁ ଚାରିପାଖ ଘୁରୁଛି।

ମଧ୍ଯଗଶ୍ଚାମରାଵତ୍ଯାଂ ଯଦା ଭଵତି ଭାସ୍କରଃ। ଵୈଵସ୍ଵତେ ସଂଯମନେ ଉଦଯସ୍ତତ୍ର ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଝିରେ ଥିଲେ, ଏହାକୁ ବୈବସ୍ବତ ରାଜ୍ୟରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ, ଯେଉଁଠାରେ ନିୟମ ରହିଛି।

ସୁଖାଯାମର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଞ୍ଚ ମଧ୍ଯଗଃ ସ୍ଯାଦ୍ରଵିର୍ଯଦା। ସୁଖାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠନ୍ ସ ତୁ ଦୃଶ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ସୁଖା ନାମକ ସ୍ଥାନରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ମଝିରେ ଥିଲେ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ; ସୁଖା କିମ୍ବା ବାରୁଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ, ସେଠାରେ ସେ ଦେଖାଯାଏ।

ଵିଭାଯାମର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଂ ସ୍ଯାନ୍ମାହେନ୍ଦ୍ଯ୍ରାମସ୍ତମେତି ଚ। ତଦା ଦକ୍ଷିଣପୂର୍ଵ୍ଵେଷାମପରାହ୍ନୋ ଵିଧୀଯତେ ॥ ୫୦.

ବିଭାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହେଉଥିବାବେଳେ, ମହେନ୍ଦ୍ରରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସେ ସମୟରେ ଦକ୍ଷିଣ-ପୂର୍ବ ଦିଗର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ବିକାଳ ହୁଏ।

ଦକ୍ଷିଣାପର ଦେଶ୍ଯାନାଂ ପୂର୍ଵ୍ଵାହ୍ନଃ ପରିକୀର୍ତ୍ତ୍ଯତେ। ତେଷାମପରରାତ୍ରଞ୍ଚ ଯେ ଜନା ଉତ୍ତରାପଥେ ॥ ୫୦.

ଦକ୍ଷିଣ-ପଶ୍ଚିମ ଦେଶରେ ସେ ସମୟରେ ସକାଳ ହୁଏ; ଉତ୍ତର ଦିଗର ଲୋକମାନେ ପାଇଁ ସେଠାରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ।

ଦେଶା ଉତ୍ତରପୂର୍ଵ୍ଵା ଯେ ପୂର୍ଵ୍ଵରାତ୍ରନ୍ତୁ ତାନ୍ ପ୍ରତି। ଏଵମେଵୋତ୍ତରେଷ୍ଵର୍କୋ ଭଵନେଷୁ ଵିରାଜତେ ॥ ୫୦.

ଉତ୍ତର-ପୂର୍ବ ଦେଶରେ ସେ ସମୟରେ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ ରାତି ହୁଏ; ଏଭଳି ଉତ୍ତର ଦିଗର ଘରଗୁଡ଼ିକୁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଆଲୋକିତ କରେ।

ସୁଖାଯାମଥ ଵାରୁଣ୍ଯାଂ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ଚାର୍ଯ୍ଯମା ଯଦା। ଵିଭାଵର୍ଯ୍ଯାଂ ସୋମପୁର୍ଯ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ଵିଭାଵସୁଃ ॥ ୫୦.

ସୁଖା କିମ୍ବା ବାରୁଣୀରେ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ ଅର୍ଯ୍ୟମାନ ଥିଲେ, ବିଭା କିମ୍ବା ସୋମପୁରୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠେ।

ରାତ୍ର୍ଯର୍ଦ୍ଧଂ ଚାମରାଵତ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଯମସ୍ଯ ଚ। ସୋମପୁର୍ଯାଂ ଵିଭାଯାନ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ସ୍ଯାଦ୍ଧିଵାକରଃ ॥ ୫୦.

ଅମରାବତୀରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହେଲେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଯମର ରାଜ୍ୟରେ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ; ସୋମପୁରୀରେ ପ୍ରଭାତ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ପାଇଁ ମଧ୍ୟାହ୍ନ ହୁଏ।

ମହେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯାମରାଵତ୍ଯାମୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ଯଦା ରଵିଃ। ଅର୍ଦ୍ଧରାତ୍ରଂ ସଂଯମନେ ଵାରୁଣ୍ଯାମସ୍ତମେତି ଚ ॥ ୫୦.

ମହେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଅମରାବତୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲେ, ସଂୟମନ ରାଜ୍ୟରେ ମଧ୍ୟରାତ୍ରି ହୁଏ, ଏବଂ ବାରୁଣୀରେ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ସ ଶୀଗ୍ରମେତି ପର୍ଯ୍ଯେତି ଭାସ୍କରୋଽଲାତଚକ୍ରଵତ୍। ଭ୍ରମନ୍ ଵୈ ଭ୍ରମମାଣାନି ଋକ୍ଷାଣି ଗଗନେ ରଵିଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ବହୁତ ତ୍ବରାନ୍ୱିତ ଭାବେ ଘୂରୁଛି, ଅଗ୍ନିର ଚକ୍ର ପରି ଚାଲିଥାଏ, ଏବଂ ଆକାଶରେ ତାରାମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଘୂରୁଛି।

ଏଵଂ ଚତୁର୍ଷୁ ଦ୍ଵୀପେଷୁ ଦକ୍ଷିଣାନ୍ତେନ ସର୍ପତି। ଉଦଯାସ୍ତମନେନାସାଵୁତ୍ତିଷ୍ଠତି ପୁନଃ ପୁନଃ ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ଚାରି ଦ୍ୱୀପରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦକ୍ଷିଣ ପଥରେ ଚାଲିଥାଏ, ପୁନିପୁନି ଉଠେ ଓ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ପୂର୍ଵ୍ଵାହ୍ନେ ଚାପରାହ୍ନେ ତୁ ଦ୍ଵୌ ଦ୍ଵୌ ଦେଵାଲଯୌ ତୁ ସଃ। ତପତ୍ଯେକନ୍ତୁ ମଧ୍ଯାହ୍ନେ ତୈରେଵ ତୁ ସରଶ୍ମିଭିଃ ॥ ୫୦.

ସକାଳ ଓ ବିକାଳ ସମୟରେ, ସୂର୍ଯ୍ୟ ଦୁଇଟି ଦେବାଳୟକୁ ଆଲୋକିତ କରେ; ମଧ୍ୟାହ୍ନ ସମୟରେ, ସେ ଏହାମାନେକୁ ତାର ରଶ୍ମିରେ ତାପିତ କରେ।

ଉଦିତୋ ଵର୍ଦ୍ଧମାନାଭିରାମଧ୍ଯାହ୍ନଂ ତପନ୍ ରଵିଃ। ଅତଃ ପରଂ ହ୍ରସନ୍ତୀଭିର୍ଗୋଭିରସ୍ତଂ ସ ଗଚ୍ଛତି ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠିଲା ପରେ, ମଧ୍ୟାହ୍ନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାପ ବଢ଼େ; ଏହା ପରେ, ତାର ରଶ୍ମି କମିଯାଏ ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅସ୍ତମିତ ହୁଏ।

ଉଦଯାସ୍ତମଯାଭ୍ଯାଂ ହିସ୍ମୃତେ ପୂର୍ଵାପରେ ଦିଶୋ। ଯାଵତ୍ପୁରସ୍ତାତ୍ତପତି ତାଵତ୍ ପୃଷ୍ଠେ ତୁ ପାର୍ଶ୍ଵଯୋଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତରେ ପୂର୍ବ ଓ ପଶ୍ଚିମ ଦିଗ ଜଣାଯାଏ; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ସୂର୍ଯ୍ୟ ସାମ୍ନାରେ ତାପିଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପଛ ଓ ପାର୍ଶ୍ୱରେ ମଧ୍ୟ ରହିଥାଏ।

ଯତ୍ରୋଦ୍ଯନ୍ ଦୃଶ୍ଯତେ ସୂର୍ଯସ୍ତେଷାଂ ସ ଉଦଯଃ ସ୍ମୃତଃ। ଯତ୍ର ପ୍ରଣାଶମାଯାତି ତେଷାମସ୍ତଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଉଠୁଥିବା ଦେଖାଯାଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟୋଦୟ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ଯେଉଁଠି ସୂର୍ଯ୍ୟ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠାରେ ସୂର୍ଯ୍ୟାସ୍ତ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।