ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯନ୍ତୁ ଚାନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ପ୍ରକାଶତଃ। ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯେନ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପରିଧି ଏବଂ ମାପ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ପରିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ଆକାଶକୁ ପୃଥିବୀ ସହିତ ସମାନ ମନାଯାଇଛି।

ଅଵତି ତ୍ରୀନିମାନ୍ ଲୋକାନ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଭ୍ରମନ୍। ଅଵଧାତୁଃ ପ୍ରକାଶାଖ୍ଯୋ ହ୍ଯଵନାତ୍ସ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଘୁରିଘୁରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ, ସେଠିପାଇଁ ସେ 'ଅବଧାତୁ' ଓ 'ପ୍ରଭାଶାଳୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବାରୁ ସେ 'ରବି' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ। ମହିତତ୍ଵାନ୍ମହୀଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷେ ନିପାତ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି 'ମହୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ଯ ଭାରତଵର୍ଷସ୍ଯ ଵିଷ୍କମ୍ଭନ୍ତୁ ସୁଵିସ୍ତରମ୍। ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାନାଂ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ କେତେ ଯୋଜନ ରେ ଅଛି, ଏହିଥିରେ ଶୁଣ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ। ଵିସ୍ତାରାତ୍ର୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହୋଽଥ ମଣ୍ଡଲମ୍। ଵିଷ୍କମ୍ବୋ ମଣ୍ଜଲସ୍ଯୈଵ ଭାସ୍କରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ଶଶୀ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ପରିଧି ତାହାର ତିଣିଗୁଣ ଅଟେ, ଏହା ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଗୁଣା।

ଅତଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଯୋଜନୈଃ ସହ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଜଲଞ୍ଚ ଯତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନ ରେ କହିବି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ବିସ୍ତୃତି ଓ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ।

ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣଂ ପରିମାଣତଃ। ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ସାମ୍ପ୍ରତୈରଭିମାନିଭିଃ ॥ ୫୦.

ଏପରି ଭାବେ ପୁରାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ମାପ ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସମ୍ପ୍ରତିକ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ କହିବି।

ଅଭିମାନିଵ୍ଯତୀତା ଯେ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତୈରିହ। ଦେଵା ଯେ ଵୈ ହ୍ଯତୀତାସ୍ତେ ରୂପୈର୍ନାମଭିରେଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଯେମାନେ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସମାନ ମନାଯାନ୍ତି; ଯେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଜଣାଯାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତୈର୍ଦେଵୈର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵସୁଧାତଲମ୍। ଦିଵସ୍ତୁ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈରେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ॥ ୫୦.

ତେଣୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଭୂମିର ତଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା କହିବି; ଏହିପରି, ଆକାଶର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି।

ଶତାର୍ଦ୍ଧ କୋଟିଵିସ୍ତାରା ପୃଥିଵୀ କୃତ୍ସ୍ନତଃ ସ୍ମୃତା। ତସ୍ଯା ଵାର୍ଧପ୍ରମାଣେନ ମେରୋର୍ଵୈ ଚାତୁରନ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହାର ଅର୍ଧ ମାପରେ ମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।

ପୃଥିଵ୍ଯା ଵାର୍ଧଵିସ୍ତାରୋ ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ମେରୁମଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରତି ଦିଶଂ କୋଟିରେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାପ୍ତି ମେରୁ ଶିଖରରୁ ଗଣନା କରାଯାଏ; ମେରୁ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନ ମନାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଏକୋନନଵତିଃ ପୁନଃ। ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ପୃଥିଵ୍ଯା ଵାର୍ଧଵିସ୍ତରଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ନବ୍ବେ ନବ ହଜାର ଏବଂ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଅଧିକ ଅଛି; ଏହାହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାପ୍ତି।

ପୃଥିଵ୍ଯା ଵିସ୍ତରଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରଃ ସଂଖ୍ଯାତଃ ସ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ଯୋଜନ ରେ ପୃଥିବୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ଶୁଣ; ଏହି ବ୍ୟାପ୍ତି ତିନି କୋଟି ଯୋଜନ ଭାବେ ଚାରି ଦିଗରେ ଗଣାଯାଇଛି।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମେକୋନାଶୀତିରୁଚ୍ଯତେ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ଵେଷ ଵିସ୍ତରଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ସତ୍ତରି ନଉ ହଜାର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାହେଉଛି ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି।

ଵିସ୍ତାରାତ୍ ତ୍ରିଗୁଣ़ଞ୍ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍। ଗଣିତଂ ଯୋଜନାଗ୍ରନ୍ତୁ କୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ପରିଧି ତାହାର ବ୍ୟାପ୍ତିର ତିଣି ଗୁଣା; ଯୋଜନ ରେ ଗଣନା କରିଲେ, ଏହା ଏଗାର କୋଟି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ସପ୍ତ ତ୍ରିଂଶାଧିକାନି ତୁ। ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ସାତ ମିଳିଅ ତିରିଶି ହଜାର ଶତ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ପୃଥିବୀର ପରିଧି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଇଛି।

ତାରକାସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ଦିଵି ଯାଵଦ୍ଧି ମଣ୍ଡଲମ୍। ପର୍ଯାସଃ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ଭୂମସ୍ତାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶରେ ଯେପରି ତାରାମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ସେପରି ପୃଥିବୀର ବିନ୍ୟାସ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମାପାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଡେନ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଂ ସ୍ମୃତମ୍। ସପ୍ତାନାମପି ଲୋକାନାମେତନ୍ମାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶର ଯେତେ ଚାରିପାଖ ଅଛି, ସେଠି ଭୂମିର ଚାରିପାଖ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସପ୍ତଟି ଲୋକର ମାପ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଡେନ ମଣ୍ଡଲାନୁଗତେନ ଚ। ଉପର୍ଯୁପରି ଲୋକାନାଂ ଛତ୍ରଵତ୍ପରିମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ଚାରିପାଖ ମାପ ଏବଂ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ, ଉପରେ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ଛତା ଭଳି ଥିବା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।

ସଂସ୍ଥିତିର୍ଵିହିତା ସର୍ଵା ଯେଷୁ ତିଷ୍ଠନ୍ତି ଜନ୍ତଵଃ। ଏତଦଣ୍ଡକଟାହସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପରିକୀର୍ତ୍ତିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀ ବସିଥାନ୍ତି। ଏହି ଡାଣ୍ଡାକାର ପାତ୍ରର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଏଭଳି ଏଠାରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି।

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାନ୍ତସ୍ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ମେଦିନୀ। ଭୂର୍ଲୋକସ୍ଵ ଭୁଵଶ୍ଚୈଵ ତୃତୀଯଃ ସ୍ଵରିତି ସ୍ମୃତଃ । ମହର୍ଲୋକୋ ଜନଶ୍ଚୈଵ ତପଃ ସତ୍ଯଶ୍ଚ ସପ୍ତମଃ ॥ ୫୦.

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସହିତ ମେଦିନୀ ଅଛି। ଏଠାରେ ଭୂର୍ଲୋକ, ଭୁବର୍ଲୋକ, ତୃତୀୟ ସ୍ୱର୍ଗ ନାମକ ଲୋକ, ମହର୍ଲୋକ, ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସପ୍ତମ ସତ୍ୟଲୋକ ଅଛି।

ଏତେ ସପ୍ତ କୃତା ଲୋକାଶ୍ଛତ୍ରାକାରା ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତାଃ। ସ୍ଵକୈରାଵରଣୈଃ ସୂକ୍ଷ୍ମୈର୍ଧାର୍ଯମାଣାଃ ପୃଥକ୍ ପୃଥକ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ସପ୍ତ ଲୋକ ଛତା ଭଳି ରୂପରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛନ୍ତି। ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ନିଜ ନିଜ ସୂକ୍ଷ୍ମ ଆବରଣ ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଭାବରେ ଧାରିତ।

ଦଶଭାଗାଧିକାଭିଶ୍ଚ ତାଭିଃ ପ୍ରକୃତିଭିର୍ବହିଃ। ଧାର୍ଯମାଣା ଵିଶେଷୈଶ୍ଚ ସମୁତ୍ପନ୍ନୈଃ ପରସ୍ପରମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ଲୋକ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଯାହା ଦଶ ଭାଗ ଅଧିକ ଅଟୁଟ ଅଛି, ଏବଂ ପ୍ରତିଏକର ନିଜସ୍ୱ ବିଶେଷ ଗୁଣ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।

ଅସ୍ଯାଣ୍ଡସ୍ଯ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ଘନୋଦଧିଃ। ପୃଥିଵୀମଣ୍ଡଲଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଘନତୋଯେନ ଧାର୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏହି ବ୍ରହ୍ମାଣ୍ଡ ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଅଛି। ସମସ୍ତ ପୃଥିବୀ ବୃତ୍ତ ଏହି ଘନ ଜଳ ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ।

ଘନୋଦଧିପରେଣାଥ ଧାର୍ଯ୍ଯତେ ଘନତେଜସା। ବାହ୍ଯତୋ ଘନତେଜସ୍ତୁ ତିର୍ଯ୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵନ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଘନ ସମୁଦ୍ର ପରେ ଏହା ଘନ ଅଗ୍ନି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ। ବାହାରୁ ଘନ ଅଗ୍ନି ତଳ ଓ ଉପର ଦୁଇଁ ଦିଗରେ ବୃତ୍ତ ରୂପେ ଅଛି।

ସମନ୍ତାଦ୍ଵନଵାତେନ ଧାର୍ଯ୍ଯମାଣଂ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତମ୍। ଘନଵାତାତ୍ତଥାକାଶମାକାଶଞ୍ଚ ମହାତ୍ମନା ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଚାରିପାଖରୁ ଘନ ବାୟୁ ଦ୍ୱାରା ଏହା ଧାରିତ ଏବଂ ନିଶ୍ଚିତ ଅଛି। ଘନ ବାୟୁରୁ ଆକାଶ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ଆକାଶରୁ ମହାଆତ୍ମା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଭୂତାଦିନା ଵୃତଂ ସର୍ଵ୍ଵଂ ଭୂତାଧିର୍ମହତା ଵୃତଃ । ଵୃତୋ ମହାନନନ୍ତେନ ପ୍ରଧାନେନାଵ୍ଯଯାତ୍ମନା ॥ ୫୦.

ସମସ୍ତ ଜଗତ ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ। ଭୂତାଧି ମହାତ୍ମା ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ, ଏବଂ ମହାତ୍ମା ଅନନ୍ତ ଅବିନାଶୀ ପ୍ରଧାନ ଦ୍ୱାରା ଆବୃତ।

ପୁରାଣି ଲୋକପାଲାନାଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଯଥାକ୍ରମମ୍ । ଜ୍ଯୋତିର୍ଗଣପ୍ରଚାରସ୍ଯ ପ୍ରମାଣଂ ପରିଵକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ମୁଁ ଏବେ ଲୋକପାଳମାନଙ୍କର ପୁରାତନ ନଗରଗୁଡ଼ିକୁ କ୍ରମକ୍ରମେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିବି, ଏବଂ ଜ୍ୟୋତିଷ୍ମାନ୍ତମାନଙ୍କର ଗତିର ମାପ ବି ଦେଖାଇବି।

ମେରୋଃ ପ୍ରାଚ୍ଯାଂ ଦିଶି ତଥା ମାନସସ୍ଯୈଵ ମୂର୍ଦ୍ଧନି। ଵସ୍ଵୋକସାରା ମାହେନ୍ଦ୍ରୀ ପୁଣ୍ଯା ହେମପରିଷ୍କୃତା । ୫୦.

ମେରୁ ପର୍ବତର ପୂର୍ବ ଦିଗରେ, ମାନସ ସରୋବରର ଶିଖରରେ, ସୁନାରେ ଶୋଭିତ ମହେନ୍ଦ୍ରୀ ନାମକ ପବିତ୍ର ନଗର ଅଛି, ଯାହା ଇନ୍ଦ୍ରଙ୍କର।