ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ସ ତୁ ନେତ୍ରସହସ୍ରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ଵିରାଜତା। ବାଲସୂର୍ଯ୍ଯାଭିତାମ୍ରେଣ ଶୋଭତେ ସ୍ନିଗ୍ଧମଣ୍ଡଲଃ ॥ ୫୦.

ହଜାର ଆଖି ଦ୍ୱିଗୁଣ ତେଜରେ ଚମକୁଛି, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ରଙ୍ଗ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକଦାର ଓ ଶୋଭାମୟ।

ତସ୍ଯ କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଅକ୍ଷମାଲା ଵିରାଜତେ । ତରୁଣାଦିତ୍ଯମାଲେଵ ଶ୍ଵେତପର୍ଵ୍ଵତମୂର୍ଦ୍ଧନି ॥ ୫୦.

ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଧଳା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ଆଖିର ମାଳା ଚମକୁଛି, ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଧଳା ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ।

ଜଟାକରାଲୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଶଯନାସନେ। ଵିସ୍ତୀର୍ଣ ଇଵ ମେଦିନ୍ଯାଂ ସହସ୍ରଶିଖରୋ ଗିରିଃ ॥ ୫୦.

ଜଟା ଓ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ଶୟନ ଓ ଆସନରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ନାଗ ଭୂମିରେ ବିସ୍ତୃତ ହଜାର ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ଭଳି।

ମହାଭୋଗୈର୍ମହାଭାଗୈର୍ମହାନାଗୈର୍ମହାବଲୈଃ। ଉପାସ୍ଯତେ ମହାତେଜା ମହାନାଗପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୫୦.

ମହାନାଗ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ନାଗମାନେ ଏହି ମହାନାଗପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ସ ରାଜା ସର୍ଵନାଗାନାଂ ଶେଷୋ ନାମ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ସା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ହ୍ଯହିତନୁର୍ମର୍ଯାଦାଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୫୦.

ସେ ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶେଷ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ; ସେ ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ନାଗ, ସୀମାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ସପ୍ତୈଵମେତେ କଥିତା ଵ୍ଯଵହାର୍ଯା ରସାତଲାଃ । ଦେଵାସୁରମହାନାଗରାକ୍ଷସାଧ୍ଯୁଷିତାଃ ସଦା ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ସପ୍ତ ରସାତଳ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବତା, ଅସୁର, ମହାନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।

ଅତଃପରମନାଲୋକ୍ଯମଗମ୍ଯଂ ସିଦ୍ଧସାଧୁଭିଃ। ଦେଵା ମାନପ୍ଯଵିଦିତଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହା ପରେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧୁମାନେ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କୌଣସି ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯଗ୍ନ୍ଯମ୍ବୁଵାଯୂନାଂ ନଭସଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ମହତ୍ତ୍ଵମେଵମୃଷିଭିର୍ଵର୍ଣ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୫୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ଋଷିମାନେ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍। ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵେତୌ ଭ୍ରମନ୍ତୌ ଯାଵଦେଵ ତୁ। ପ୍ରକାଶତଃ ସ୍ଵଭାଭିସ୍ତୌ ମଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥିତୌ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଗତି ବିବର୍ଣ୍ନ କରିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିଜ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ନିଜ ମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଚାଲିଯାନ୍ତି।

ସପ୍ତାନାଞ୍ଚ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵୀପାନାନ୍ତୁ ସ ଵିସ୍ତରଃ। ଵିସ୍ତରାର୍ଦ୍ଧଂ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଵେଦନ୍ଯତ୍ର ବାହ୍ଯତଃ ॥ ୫୦.

ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟାପ୍ତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ, ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ବ୍ୟାପ୍ତି ତାହାର ଅର୍ଧା ମାତ୍ର ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯନ୍ତୁ ଚାନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ପ୍ରକାଶତଃ। ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯେନ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପରିଧି ଏବଂ ମାପ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ପରିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ଆକାଶକୁ ପୃଥିବୀ ସହିତ ସମାନ ମନାଯାଇଛି।

ଅଵତି ତ୍ରୀନିମାନ୍ ଲୋକାନ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଭ୍ରମନ୍। ଅଵଧାତୁଃ ପ୍ରକାଶାଖ୍ଯୋ ହ୍ଯଵନାତ୍ସ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଘୁରିଘୁରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ, ସେଠିପାଇଁ ସେ 'ଅବଧାତୁ' ଓ 'ପ୍ରଭାଶାଳୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବାରୁ ସେ 'ରବି' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ। ମହିତତ୍ଵାନ୍ମହୀଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷେ ନିପାତ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି 'ମହୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ଯ ଭାରତଵର୍ଷସ୍ଯ ଵିଷ୍କମ୍ଭନ୍ତୁ ସୁଵିସ୍ତରମ୍। ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାନାଂ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ କେତେ ଯୋଜନ ରେ ଅଛି, ଏହିଥିରେ ଶୁଣ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ। ଵିସ୍ତାରାତ୍ର୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହୋଽଥ ମଣ୍ଡଲମ୍। ଵିଷ୍କମ୍ବୋ ମଣ୍ଜଲସ୍ଯୈଵ ଭାସ୍କରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ଶଶୀ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ପରିଧି ତାହାର ତିଣିଗୁଣ ଅଟେ, ଏହା ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଗୁଣା।

ଅତଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଯୋଜନୈଃ ସହ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଜଲଞ୍ଚ ଯତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନ ରେ କହିବି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ବିସ୍ତୃତି ଓ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ।

ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣଂ ପରିମାଣତଃ। ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ସାମ୍ପ୍ରତୈରଭିମାନିଭିଃ ॥ ୫୦.

ଏପରି ଭାବେ ପୁରାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ମାପ ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସମ୍ପ୍ରତିକ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ କହିବି।

ଅଭିମାନିଵ୍ଯତୀତା ଯେ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତୈରିହ। ଦେଵା ଯେ ଵୈ ହ୍ଯତୀତାସ୍ତେ ରୂପୈର୍ନାମଭିରେଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଯେମାନେ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସମାନ ମନାଯାନ୍ତି; ଯେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଜଣାଯାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତୈର୍ଦେଵୈର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵସୁଧାତଲମ୍। ଦିଵସ୍ତୁ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈରେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ॥ ୫୦.

ତେଣୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଭୂମିର ତଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା କହିବି; ଏହିପରି, ଆକାଶର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି।

ଶତାର୍ଦ୍ଧ କୋଟିଵିସ୍ତାରା ପୃଥିଵୀ କୃତ୍ସ୍ନତଃ ସ୍ମୃତା। ତସ୍ଯା ଵାର୍ଧପ୍ରମାଣେନ ମେରୋର୍ଵୈ ଚାତୁରନ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ଏକ ଶତ ଏବଂ ଅର୍ଧ କୋଟି ବୋଲି ମନାଯାଏ; ଏହାର ଅର୍ଧ ମାପରେ ମେରୁ ପରିବେଷ୍ଟିତ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି।

ପୃଥିଵ୍ଯା ଵାର୍ଧଵିସ୍ତାରୋ ଯୋଜନାଗ୍ରାତ୍ପ୍ରକୀର୍ତ୍ତିତଃ । ମେରୁମଧ୍ଯାତ୍ ପ୍ରତି ଦିଶଂ କୋଟିରେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାପ୍ତି ମେରୁ ଶିଖରରୁ ଗଣନା କରାଯାଏ; ମେରୁ ମଧ୍ୟରୁ ପ୍ରତ୍ୟେକ ଦିଗକୁ ଏଗାର କୋଟି ଯୋଜନ ମନାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣି ଏକୋନନଵତିଃ ପୁନଃ। ପଞ୍ଚାଶଚ୍ଚ ସହସ୍ରାଣି ପୃଥିଵ୍ଯା ଵାର୍ଧଵିସ୍ତରଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ନବ୍ବେ ନବ ହଜାର ଏବଂ ପଞ୍ଚାଶି ହଜାର ଅଧିକ ଅଛି; ଏହାହେଉଛି ପୃଥିବୀର ଅର୍ଧ ବ୍ୟାପ୍ତି।

ପୃଥିଵ୍ଯା ଵିସ୍ତରଂ କୃତ୍ସ୍ନଂ ଯୋଜନୈସ୍ତନ୍ନିବୋଧତ। ତିସ୍ରଃ କୋଟ୍ଯସ୍ତୁ ଵିସ୍ତାରଃ ସଂଖ୍ଯାତଃ ସ ଚତୁର୍ଦିଶମ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ଯୋଜନ ରେ ପୃଥିବୀର ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ବ୍ୟାପ୍ତି ଶୁଣ; ଏହି ବ୍ୟାପ୍ତି ତିନି କୋଟି ଯୋଜନ ଭାବେ ଚାରି ଦିଗରେ ଗଣାଯାଇଛି।

ତଥା ଶତସହସ୍ରାଣାମେକୋନାଶୀତିରୁଚ୍ଯତେ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯାଃ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତ୍ଵେଷ ଵିସ୍ତରଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ସତ୍ତରି ନଉ ହଜାର ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହାହେଉଛି ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ର ସହିତ ପୃଥିବୀର ବ୍ୟାପ୍ତି।

ଵିସ୍ତାରାତ୍ ତ୍ରିଗୁଣ़ଞ୍ଚୈଵ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍। ଗଣିତଂ ଯୋଜନାଗ୍ରନ୍ତୁ କୋଟ୍ଯସ୍ତ୍ଵେକାଦଶ ସ୍ମୃତାଃ ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀର ପରିଧି ତାହାର ବ୍ୟାପ୍ତିର ତିଣି ଗୁଣା; ଯୋଜନ ରେ ଗଣନା କରିଲେ, ଏହା ଏଗାର କୋଟି ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ।

ତଥା ଶତସହସ୍ରନ୍ତୁ ସପ୍ତ ତ୍ରିଂଶାଧିକାନି ତୁ। ଇତ୍ଯେତଦ୍ଵୈ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୃଥିଵ୍ଯନ୍ତସ୍ଯ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି, ସାତ ମିଳିଅ ତିରିଶି ହଜାର ଶତ ହେବାକୁ କୁହାଯାଏ; ଏହିପରି ପୃଥିବୀର ପରିଧି ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଗଣାଯାଇଛି।

ତାରକାସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ଦିଵି ଯାଵଦ୍ଧି ମଣ୍ଡଲମ୍। ପର୍ଯାସଃ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ଯ ଭୂମସ୍ତାଵତ୍ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶରେ ଯେପରି ତାରାମାନଙ୍କର ବିନ୍ୟାସ ମଣ୍ଡଳ ଅଛି, ସେପରି ପୃଥିବୀର ବିନ୍ୟାସ ମଣ୍ଡଳ ମଧ୍ୟ ଏଭଳି ମାପାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଡେନ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଂ ସ୍ମୃତମ୍। ସପ୍ତାନାମପି ଲୋକାନାମେତନ୍ମାନଂ ପ୍ରକୀର୍ତିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଆକାଶର ଯେତେ ଚାରିପାଖ ଅଛି, ସେଠି ଭୂମିର ଚାରିପାଖ ସମାନ ବୋଲି ମନାଯାଏ। ସପ୍ତଟି ଲୋକର ମାପ ଏହିପରି ଦେଖାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଡେନ ମଣ୍ଡଲାନୁଗତେନ ଚ। ଉପର୍ଯୁପରି ଲୋକାନାଂ ଛତ୍ରଵତ୍ପରିମଣ୍ଡଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହି ଚାରିପାଖ ମାପ ଏବଂ ବୃତ୍ତାକାର ରୂପରେ, ଉପରେ ଉପରେ ଲୋକମାନେ ଛତା ଭଳି ଥିବା ଭାବେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ।