ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ତତ୍ରାସ୍ତେ ସୁରସାପୁତ୍ରଃ ଶତଶୀର୍ଷୋ ମୁଦା ଯୁତଃ। କଶ୍ଯପସ୍ଯ ସୁତଃ ଶ୍ରୀମାନ୍ ଵାସୁକିର୍ନାମ ନାଗରାଟ୍ ॥ ୫୦.

ସେଠାରେ ସୁରସାପୁତ୍ର ଶତଶୀର୍ଷ ଆନନ୍ଦରେ ରହନ୍ତି, କଶ୍ୟପଙ୍କର ପୁତ୍ର ଶ୍ରୀମାନ୍ ବାସୁକି ନାଗରାଜ ଅଛନ୍ତି।

ଏଵଂ ପୁରସହସ୍ରାଣି ନାଗଦାନଵରକ୍ଷସାମ୍ । ଷଷ୍ଠେ ତଲେଽସ୍ମିନ୍ ଵିଖ୍ଯାତେ ଶିଲାଭୌମେ ରସାତଲେ ॥ ୫୦.

ଏହି ପ୍ରସିଦ୍ଧ ଷଷ୍ଠ ତଳରେ, ରସାତଳର ଶିଳା ଭୂମି ଉପରେ, ନାଗ, ଦାନବ ଓ ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ହଜାର ହଜାର ସହର ଅଛି।

ସପ୍ତମେ ତୁ ତଲେ ଜ୍ଞେଯଂ ପାତାଲେ ସର୍ଵ୍ଵପଶ୍ଚିମେ । ପୁରଂ ବଲେଃ ପ୍ରମୁଦିତଂ ନରନାରୀସମାକୁଲମ୍ ॥ ୫୦.

ସପ୍ତମ ତଳ, ପଶ୍ଚିମ ଦିଗର ପାତାଳରେ, ବଲିଙ୍କର ମହାନ ସହର ଅଛି; ଏଠାରେ ଖୁସି ଭରା ପୁରୁଷ ଓ ନାରୀମାନେ ରହିଛନ୍ତି।

ଅସୁରାଶୀଵିଷୈଃ ପୂର୍ଣମୁଦ୍ଧୃତୈର୍ଦ୍ଦେଵଶତ୍ରୁଭିଃ। ମୁଚୁକୁନ୍ଦସ୍ଯ ଦୈତ୍ଯସ୍ଯ ତତ୍ର ଵୈ ନଗରଂ ମହତ୍ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ଦୈତ୍ୟ ମୁଚୁକୁନ୍ଦଙ୍କର ବଡ଼ ସହର ଅଛି, ଯେଉଁଠି ଅସୁର, ବିଷାଳ ସାପ ଓ ଦେବତାଙ୍କର ଶତ୍ରୁମାନେ ଭରି ରହିଛନ୍ତି।

ଅନେକୈର୍ଦିତିପୁତ୍ରାଣାଂ ସମୁଦୀର୍ଣୈର୍ମହାପୁରୈଃ। ତଥୈଵ ନାଗନଗରୈଋଦ୍ଧିମଦ୍ଭିଃ ସହସ୍ରଶଃ ॥ ୫୦.

ଏଠାରେ ଦିତିଙ୍କ ପୁଅମାନଙ୍କର ବହୁତ ବଡ଼ ସହର ଓ ହଜାର ହଜାର ନାଗମାନଙ୍କର ଧନୀ ସହର ଭିତରେ ଏଠି ଭିଡ଼ ଲାଗିଛି।

ଦୈତ୍ଯାନାଂ ଦାନଵାନାଞ୍ଚ ସମୁଦୀର୍ଣୈ ର୍ମହାପୁରୈଃ। ଉଦୀର୍ଣୈ ରାକ୍ଷସାଵାସୈରନେକୈଶ୍ଚ ସମାକୁଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଦୈତ୍ୟ ଓ ଦାନବମାନଙ୍କର ବଡ଼ ସହର, ରାକ୍ଷସମାନଙ୍କର ଅନେକ ଘର ଏଠି ଭିଡ଼ ଭରି ରହିଛି।

ପାତାଲାନ୍ତେ ଚ ଵିପ୍ରେନ୍ଦ୍ରା ଵିସ୍ତୀର୍ଣେ ବହୁଯୋଜନେ। ଆସ୍ତେ ରକ୍ତାରଵିନ୍ଦାକ୍ଷୋ ମହାତ୍ମା ହ୍ଯଜରାମରଃ ॥ ୫୦.

ପାତାଳର ଶେଷରେ, ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ବହୁତ ବଡ଼ ଅଞ୍ଚଳରେ, ଲାଲ ଫୁଲ ଭଳି ଆଖି ଥିବା, ଅଜର ଓ ଅମର ମହାତ୍ମା ରହିଛନ୍ତି।

ଧୌତଶଙ୍ଖୋଦରଵପୁର୍ନୀଲଵାସା ମହାଭୁଜଃ। ଵିଶାଲଭୋଗୋ ଦ୍ଯୁତିମାଂଶ୍ଚିତ୍ରମାଲାଧରୋ ବଲୀ ॥ ୫୦.

ତାଙ୍କର ଦେହ ଧୋଇ ଶଙ୍ଖ ଭଳି ଧଳା, ନୀଳ ଚିତ୍ର ପୋଷାକ ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ମହାବଳୀ ଭୁଜା, ବଡ଼ ଫଣା, ତେଜସ୍ବୀ, ଅଦ୍ଭୁତ ମାଳା ପିନ୍ଧିଛନ୍ତି, ଶକ୍ତିଶାଳୀ।

ରୁକ୍ମଶ୍ରୃଙଗାଵଦାତେନ ଦୀପ୍ତାସ୍ଯେନ ଵିରାଜତା। ପ୍ରଭୁର୍ମୁଖସହସ୍ରେଣ ଶୋଭତେ ଵୈ ସ କୁଣ୍ଡଲୀ ॥ ୫୦.

ସୁନା ଫଣା, ନିର୍ମଳ ଓ ଦୀପ୍ତ ମୁହଁ ଥିବା, ହଜାର ମୁହଁ ଥିବା ଏହି କୁଣ୍ଡଳୀ ନାଗ ଅତି ଚମକୁଛନ୍ତି।

ସ ଜିହ୍ଵାମାଲଯା ଦେଵୋ ଲୋଲଜ୍ଵାଲାନଲାର୍ଚିଷା। ଜ୍ଵାଲାମାଲାପରିକ୍ଷିପ୍ତଃ କୈଲାସ ଇଵ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ତାଙ୍କର ଜିହ୍ବା ମାଳା ଅଗ୍ନିର ଝାଲ ଆଲୋକରେ ଲୋଲା, ତେଜ ଅଗ୍ନିର ମାଳା ଘେରି ରହିଛି, ଏହି ଦେବତା କୈଳାସ ପର୍ବତ ଭଳି ଦେଖାଯାଉଛନ୍ତି।

ସ ତୁ ନେତ୍ରସହସ୍ରେଣ ଦ୍ଵିଗୁଣେନ ଵିରାଜତା। ବାଲସୂର୍ଯ୍ଯାଭିତାମ୍ରେଣ ଶୋଭତେ ସ୍ନିଗ୍ଧମଣ୍ଡଲଃ ॥ ୫୦.

ହଜାର ଆଖି ଦ୍ୱିଗୁଣ ତେଜରେ ଚମକୁଛି, ଉଦୟ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ରଙ୍ଗ, ତାଙ୍କର ଦେହ ଚମକଦାର ଓ ଶୋଭାମୟ।

ତସ୍ଯ କୁନ୍ଦେନ୍ଦୁଵର୍ଣସ୍ଯ ଅକ୍ଷମାଲା ଵିରାଜତେ । ତରୁଣାଦିତ୍ଯମାଲେଵ ଶ୍ଵେତପର୍ଵ୍ଵତମୂର୍ଦ୍ଧନି ॥ ୫୦.

ଫୁଲ ଓ ଚନ୍ଦ୍ର ଭଳି ଧଳା ମୁଣ୍ଡ ଉପରେ, ଆଖିର ମାଳା ଚମକୁଛି, ଯୁବ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଭଳି ଧଳା ପର୍ବତ ଶିଖର ଉପରେ।

ଜଟାକରାଲୋ ଦ୍ଯୁତିମାନ୍ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ଶଯନାସନେ। ଵିସ୍ତୀର୍ଣ ଇଵ ମେଦିନ୍ଯାଂ ସହସ୍ରଶିଖରୋ ଗିରିଃ ॥ ୫୦.

ଜଟା ଓ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ଶୟନ ଓ ଆସନରେ ଦେଖାଯାଉଛି, ଏହି ନାଗ ଭୂମିରେ ବିସ୍ତୃତ ହଜାର ଶିଖର ଥିବା ପର୍ବତ ଭଳି।

ମହାଭୋଗୈର୍ମହାଭାଗୈର୍ମହାନାଗୈର୍ମହାବଲୈଃ। ଉପାସ୍ଯତେ ମହାତେଜା ମହାନାଗପତିଃ ସ୍ଵଯମ୍ ॥ ୫୦.

ମହାନାଗ, ମହାଭାଗ୍ୟବାନ୍, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଓ ତେଜସ୍ବୀ ନାଗମାନେ ଏହି ମହାନାଗପତିଙ୍କୁ ପୂଜା କରନ୍ତି।

ସ ରାଜା ସର୍ଵନାଗାନାଂ ଶେଷୋ ନାମ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ସା ଵୈଷ୍ଣଵୀ ହ୍ଯହିତନୁର୍ମର୍ଯାଦାଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତା ॥ ୫୦.

ସେ ସମସ୍ତ ନାଗମାନଙ୍କର ରାଜା, ଶେଷ ନାମରେ ପରିଚିତ, ଅତି ତେଜସ୍ବୀ; ସେ ମହାନ ବୈଷ୍ଣବ ନାଗ, ସୀମାରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି।

ସପ୍ତୈଵମେତେ କଥିତା ଵ୍ଯଵହାର୍ଯା ରସାତଲାଃ । ଦେଵାସୁରମହାନାଗରାକ୍ଷସାଧ୍ଯୁଷିତାଃ ସଦା ॥ ୫୦.

ଏଭଳି ସପ୍ତ ରସାତଳ ବିବର୍ଣ୍ନ କରାଯାଇଛି, ଯେଉଁଠି ଦେବତା, ଅସୁର, ମହାନାଗ ଓ ରାକ୍ଷସମାନେ ସଦା ବସିଥାନ୍ତି।

ଅତଃପରମନାଲୋକ୍ଯମଗମ୍ଯଂ ସିଦ୍ଧସାଧୁଭିଃ। ଦେଵା ମାନପ୍ଯଵିଦିତଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ॥ ୫୦.

ଏହା ପରେ ଏକ ଅଞ୍ଚଳ ଅଛି, ଯାହାକୁ ଦେଖିବାକୁ ନାହିଁ, ସିଦ୍ଧ ଓ ସାଧୁମାନେ ଯାଇପାରନ୍ତି ନାହିଁ, ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କୌଣସି ବ୍ୟବହାର ନାହିଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯଗ୍ନ୍ଯମ୍ବୁଵାଯୂନାଂ ନଭସଶ୍ଚ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ। ମହତ୍ତ୍ଵମେଵମୃଷିଭିର୍ଵର୍ଣ୍ଯତେ ନାତ୍ର ସଂଶଯଃ ॥ ୫୦.

ବ୍ରାହ୍ମଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ଏଭଳି ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ବାୟୁ ଓ ଆକାଶର ମହତ୍ତ୍ୱ ଋଷିମାନେ ବିବର୍ଣ୍ନ କରିଛନ୍ତି; ଏଥିରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ଅତ ଊର୍ଦ୍ଧ୍ଵଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସୋର୍ଗତିମ୍। ସୂର୍ଯାଚନ୍ଦ୍ରମସାଵେତୌ ଭ୍ରମନ୍ତୌ ଯାଵଦେଵ ତୁ। ପ୍ରକାଶତଃ ସ୍ଵଭାଭିସ୍ତୌ ମଣ୍ଡଲାଭ୍ଯାଂ ସମାସ୍ଥିତୌ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମାଙ୍କର ଗତି ବିବର୍ଣ୍ନ କରିବି; ସୂର୍ଯ୍ୟ ଓ ଚନ୍ଦ୍ରମା, ନିଜ ତେଜରେ ଚମକୁଥିବା, ନିଜ ମଣ୍ଡଳରେ ଅବସ୍ଥିତ ହୋଇ, ଚାଲିଯାନ୍ତି।

ସପ୍ତାନାଞ୍ଚ ସମୁଦ୍ରାଣାଂ ଦ୍ଵୀପାନାନ୍ତୁ ସ ଵିସ୍ତରଃ। ଵିସ୍ତରାର୍ଦ୍ଧଂ ପୃଥିଵ୍ଯାସ୍ତୁ ଭଵେଦନ୍ଯତ୍ର ବାହ୍ଯତଃ ॥ ୫୦.

ସାତଟି ସମୁଦ୍ର ଓ ଦ୍ୱୀପର ବ୍ୟାପ୍ତି ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରାଯାଇଛି; ଏହାଠାରୁ ବାହାରେ, ପୃଥିବୀର ଅନ୍ୟ ଅଞ୍ଚଳର ବ୍ୟାପ୍ତି ତାହାର ଅର୍ଧା ମାତ୍ର ହେବାକୁ କହାଯାଇଛି।

ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯନ୍ତୁ ଚାନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯୌ ପ୍ରକାଶତଃ। ପର୍ଯାସପାରିମାଣ୍ଯେନ ଭୂମେସ୍ତୁଲ୍ଯଂ ଦିଵଂ ସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ପରିଧି ଏବଂ ମାପ ସ୍ପଷ୍ଟ କରାଯାଇଛି; ସେମାନଙ୍କର ପରିଧି ଅନୁଯାୟୀ, ଆକାଶକୁ ପୃଥିବୀ ସହିତ ସମାନ ମନାଯାଇଛି।

ଅଵତି ତ୍ରୀନିମାନ୍ ଲୋକାନ୍ ଯସ୍ମାତ୍ ସୂର୍ଯଃ ପରିଭ୍ରମନ୍। ଅଵଧାତୁଃ ପ୍ରକାଶାଖ୍ଯୋ ହ୍ଯଵନାତ୍ସ ରଵିଃ ସ୍ମୃତଃ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟ ତିନିଟି ଲୋକକୁ ଘୁରିଘୁରି ରକ୍ଷା କରୁଥିବାରୁ, ସେଠିପାଇଁ ସେ 'ଅବଧାତୁ' ଓ 'ପ୍ରଭାଶାଳୀ' ଭାବରେ ପରିଚିତ; ଏବଂ ପୃଥିବୀକୁ ଆଲୋକିତ କରୁଥିବାରୁ ସେ 'ରବି' ନାମରେ ମଧ୍ୟ ଜଣାଶୁଣା।

ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଚନ୍ଦ୍ରସୂର୍ଯଯୋଃ। ମହିତତ୍ଵାନ୍ମହୀଶବ୍ଦୋ ହ୍ଯସ୍ମିନ୍ ଵର୍ଷେ ନିପାତ୍ଯତେ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମାପ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରିବି; ସେମାନଙ୍କର ମହତ୍ତ୍ୱ ଦ୍ୱାରା, ଏଠି 'ମହୀ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଅସ୍ଯ ଭାରତଵର୍ଷସ୍ଯ ଵିଷ୍କମ୍ଭନ୍ତୁ ସୁଵିସ୍ତରମ୍। ମଣ୍ଡଲଂ ଭାସ୍କରସ୍ଯାଥ ଯୋଜନାନାଂ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଏହି ଭାରତ ଭୂମିର ବିସ୍ତୃତି ଏବଂ ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ମଣ୍ଡଳ କେତେ ଯୋଜନ ରେ ଅଛି, ଏହିଥିରେ ଶୁଣ।

ନଵଯୋଜନସାହସ୍ରୋ ଵିସ୍ତାରୋ ଭାସ୍କରସ୍ଯ ତୁ। ଵିସ୍ତାରାତ୍ର୍ରିଗୁଣଶ୍ଚାସ୍ଯ ପରିଣାହୋଽଥ ମଣ୍ଡଲମ୍। ଵିଷ୍କମ୍ବୋ ମଣ୍ଜଲସ୍ଯୈଵ ଭାସ୍କରାଦ୍ ଦ୍ଵିଗୁଣଃ ଶଶୀ ॥ ୫୦.

ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ନବ ହଜାର ଯୋଜନ ବୋଲି କୁହାଯାଏ; ତାହାର ପରିଧି ତାହାର ତିଣିଗୁଣ ଅଟେ, ଏହା ଏକ ମଣ୍ଡଳ ତିଆରି କରେ; ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କର ବ୍ୟାପ୍ତି ସୂର୍ଯ୍ୟଙ୍କର ଦୁଇ ଗୁଣା।

ଅତଃ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରମାଣଂ ଯୋଜନୈଃ ସହ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଵିସ୍ତାରୋ ମଣ୍ଜଲଞ୍ଚ ଯତ୍ ॥ ୫୦.

ଏବେ ମୁଁ ପୃଥିବୀର ମାପ ଯୋଜନ ରେ କହିବି, ସାତ ଦ୍ୱୀପ ଓ ସମୁଦ୍ରର ବିସ୍ତୃତି ଓ ମଣ୍ଡଳ ସହିତ।

ଇତ୍ଯେତଦିହ ସଙ୍ଖ୍ଯାତଂ ପୁରାଣଂ ପରିମାଣତଃ। ତଦ୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାଯ ସାମ୍ପ୍ରତୈରଭିମାନିଭିଃ ॥ ୫୦.

ଏପରି ଭାବେ ପୁରାଣରେ ଏହି ସମସ୍ତ ମାପ ଗଣନା କରାଯାଇଛି; ଏବେ ମୁଁ ସମ୍ପ୍ରତିକ ଗଣନା ଅନୁଯାୟୀ ଏହାକୁ କହିବି।

ଅଭିମାନିଵ୍ଯତୀତା ଯେ ତୁଲ୍ଯାସ୍ତେ ସାମ୍ପ୍ରତୈରିହ। ଦେଵା ଯେ ଵୈ ହ୍ଯତୀତାସ୍ତେ ରୂପୈର୍ନାମଭିରେଵ ଚ ॥ ୫୦.

ଯେମାନେ ଅଭିମାନ ଛାଡ଼ିଛନ୍ତି, ସେମାନେ ଏଠାରେ ବର୍ତ୍ତମାନ ଥିବା ଲୋକଙ୍କ ସମାନ ମନାଯାନ୍ତି; ଯେ ଦେବତାମାନେ ପୂର୍ବରୁ ଥିଲେ, ସେମାନେ ତାଙ୍କର ରୂପ ଓ ନାମ ଦ୍ୱାରା ମାତ୍ର ଜଣାଯାନ୍ତି।

ତସ୍ମାତ୍ତୁ ସାମ୍ପ୍ରତୈର୍ଦେଵୈର୍ଵକ୍ଷ୍ଯାମି ଵସୁଧାତଲମ୍। ଦିଵସ୍ତୁ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵୈ ସାମ୍ପ୍ରତୈରେଵ କୃତ୍ସ୍ନଶଃ ॥ ୫୦.

ତେଣୁ, ବର୍ତ୍ତମାନ ଦେବତାମାନେ ଯେପରି ଭୂମିର ତଳ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛନ୍ତି, ମୁଁ ତାହା କହିବି; ଏହିପରି, ଆକାଶର ବିନ୍ୟାସ ମଧ୍ୟ ବର୍ତ୍ତମାନ ଲୋକମାନେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଦେଖାଇଛନ୍ତି।