ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଗୁଣାପଚଯସାରେଣ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଵିଶେଷତଃ। ଶେଷାଣାଂ ତୁ ପରିଚ୍ଛେଦଃ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାନ୍ନେହ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଗୁଣର କମିବାର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡିକର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।

ଭୂତେଭ୍ଯଃ ପରତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯାଲୋକଃ ପରତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଭୂତାନ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୯.

ଏହି ଭୂତଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଆଲୋକ ଆଉ ଉପରେ ଅଛି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଭୂତ ଏବଂ ଆଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ହୋଇ ଅଛି।

ପାତ୍ରେ ମହତି ପାତ୍ରାଣି ଯଥୈଵାନ୍ତର୍ଗତାନି ତୁ। ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯହୀନାନି ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍। ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ଭେଦାସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଗତା ମତାଃ ।। ୪୯.

ଯେପରି, ବଡ଼ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡିକ ରହିଥାନ୍ତି, ଏକାଉଁଠୁ ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅଛନ୍ତି; ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଭିନ୍ନତା ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଅଛି ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଧିକାନି ତୁ । ଯାଵଦେତାନି ଭୂତାନି ତାଵଦୁତ୍ପତ୍ତି ରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଅଧିକତା ରଖିଥାନ୍ତି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ମନ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।

ଜନ୍ତୂନାମିହ ସଂସ୍କାରୋ ଭୂତେଷ୍ଵନ୍ତର୍ଗତୋ ମତାଃ। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାଯ ଚ ଭୂତାନି କାର୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଜୀବଗୁଡିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୂତଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଭୂତଗୁଡିକ ଛାଡି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

ତସ୍ମାତ୍ପରିମିତା ଭେଦାଃ ସ୍ମୃତାଃ କାର୍ଯାତ୍ମକାସ୍ତୁ ତେ। କାରଣାତ୍ମକାସ୍ତଥୈଵ ସ୍ଯୁର୍ଭେଦା ଯେ ମହଦାଦଯଃ ।। ୪୯.

ତେଣୁ, ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ସୀମିତ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ମହତ ଆଦି ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ କାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।

ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵୋ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିଭାଗଶଃ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାବତ୍ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଓ ଦ୍ୱିଜ।

ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଜଲାଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତେନ ଚୈଵ ହି । ଵୈଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିମାଣୈକଦେଶିକମ୍ ।। ୪୯.

ପ୍ରମାଣ, ମାପ ଏବଂ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ନିଜ ମାପ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଅଦିଷ୍ଠାନଂ ଭଗନତୋ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଏଵଂ ଭୂତଗଣାଃ ସପ୍ତ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୯.

ଯାହାର ଆଧାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହିପରି; ଏଭଳି, ସପ୍ତ ଭୂତ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।

ଏତାଵାନ୍ ସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ମଯା ଶକ୍ଯଃ ପ୍ରଭାଵିତୁ ମ୍। ଏତାଵଦେଵ ଶ୍ରୋତଵ୍ଯଂ ସନ୍ନିଵେଶେ ତୁ ପାର୍ଥିଵ ।। ୪୯.

ଏତିକି ବ୍ୟବସ୍ଥା ମୋର ଦ୍ୱାରା କରିପାରିବା; ପୃଥିବୀର ବ୍ୟବସ୍ଥା ବିଷୟରେ ଏତିକି ମାତ୍ର ଶୁଣିବା ଉଚିତ।

ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତଯସ୍ତ୍ଵେତା ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ତାସ୍ଵଲ୍ପପରିମାଣେନ ପ୍ରସଙ୍ଖ୍ଯାତୁମିହୋଚ୍ଯତେ। ଅସଙ୍ଖ୍ଯେଯାଃ ପ୍ରକୃତଯସ୍ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵମଧଶ୍ଚ ଯାଃ ।। ୪୯.

ଏହି ସପ୍ତ ପ୍ରକୃତି ପରସ୍ପରକୁ ଭାରସା ଦେଇ ରହିଥାନ୍ତି; ତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଯେଉଁଗୁଡିକ ଅଳ୍ପ ପ୍ରମାଣର, ସେଗୁଡିକୁ ଏଠାରେ ଗଣାଯାଇପାରିବ; କିନ୍ତୁ ଯେଉଁ ପ୍ରକୃତି ତିର୍ୟକ, ଉପରେ ଏବଂ ତଳକୁ ବିସ୍ତାରିତ, ସେଗୁଡିକ ଅସଙ୍ଖ୍ୟ।

ତାରକାସନ୍ନିଵେଶଶ୍ଚ ଯାଵଦ୍ଦିଵ୍ଯଂ ତୁ ମଣ୍ଜଲମ୍। ମର୍ଯାଦାସନ୍ନିଵେଶସ୍ତୁ ଭୂମେସ୍ତଦନୁମଣ୍ଡଲମ୍। ଅତଃ ପରଂ ପ୍ରଵକ୍ଷ୍ଯାମି ପୃଥିଵ୍ଯାଂ ଵୈ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୯.

ତାରାଗୁଡିକର ବ୍ୟବସ୍ଥା ଦିବ୍ୟ ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ବିସ୍ତାରିତ; ପୃଥିବୀର ସୀମାର ବ୍ୟବସ୍ଥା ତାହାର ନିଜ ମଣ୍ଡଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ; ଏହା ପରେ, ମୁଁ ପୃଥିବୀ ବିଷୟରେ ଆଉ ଅଧିକ କହିବି, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜ।

ଅଧଃପ୍ରମାଣମୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵଞ୍ଚ ଵର୍ଣ୍ଯମାନଂ ନିବୋଧତ। ପୃଥିଵୀ ଵାଯୁରାକାଶମାପୋ ଜ୍ଯୋତିଶ୍ଚ ପଞ୍ଚମମ୍। ଅନନ୍ତଧାତଵୋ ହ୍ଯେତେ ଵ୍ଯାପକାସ୍ତୁ ପ୍ରକୀର୍ତିତାଃ ॥ ୫୦.

ଏବେ ତଳ ଏବଂ ଉପର ପ୍ରମାଣ ବିଷୟରେ ଶୁଣ; ପୃଥିବୀ, ବାୟୁ, ଆକାଶ, ଜଳ ଏବଂ ପଞ୍ଚମ ଭାବରେ ଆଲୋକ—ଏହି ଅନନ୍ତ ଧାତୁଗୁଡିକ ସମସ୍ତ ଜାଗାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା ବୋଲି କହାଯାଏ।

ଜନନୀ ସର୍ଵଭୂତାନାଂ ସର୍ଵ ଭୂତଧରା ଧରା। ନାନାଜନପଦାକୀର୍ଣା ନାନାଧିଷ୍ଠାନପତ୍ତନା ॥ ୫୦.

ପୃଥିବୀ ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀର ଜନନୀ, ସମସ୍ତ ଭୂତକୁ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ବିଭିନ୍ନ ଜନପଦରେ ଭରି ଅଛି ଏବଂ ବିଭିନ୍ନ ନଗର ଓ ଆଶ୍ରୟ ସହ ଶୋଭିତ।

ନାନାନଦନଦୀଶୈଲା ନୈକଜାତିସମାକୁଲା। ଅନନ୍ତା ଗୀଯତେ ଦେଵୀ ପୃଥିଵୀ ବହୁଵିସ୍ତରା ॥ ୫୦.

ବିଭିନ୍ନ ନଦୀ, ପାହାଡ଼ ଏବଂ ଅନେକ ପ୍ରକାର ପ୍ରାଣୀରେ ଭରି ଅଛି, ଦେବୀ ପୃଥିବୀକୁ ଅନନ୍ତ ଏବଂ ବିଶାଳ ବୋଲି ଗାୟନ କରାଯାଏ।

ନଦୀନଦସମୁଦ୍ରସ୍ଥାସ୍ତଥା କ୍ଷୁଦ୍ରାଶ୍ରଯାଃ ସ୍ଥିତାଃ। ପର୍ଵତାକାଶସଂସ୍ଥାଶ୍ଚ ଅନ୍ତର୍ଭୂମିଗତାଶ୍ଚ ଯାଃ ॥ ୫୦.

ନଦୀ, ନଦ, ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଜୀବମାନେ, ଛୋଟ ଅଞ୍ଚଳରେ ରହୁଥିବା ଜନ, ପାହାଡ଼ ଉପରେ ଓ ଆକାଶରେ ଅଛିଥିବା ଜୀବମାନେ, ଏବଂ ଭୂମି ଭିତରେ ଅଛିଥିବା ଯେଉଁମାନେ—

ଆପୋଽନନ୍ତାଶ୍ଚ ଵିଜ୍ଞେଯାସ୍ତଥାଗ୍ନିଃ ସର୍ଵଲୌକିକଃ। ଅନନ୍ତଃ ପଠ୍ଯତେ ଚୈଵ ଵ୍ଯାପକଃ ସର୍ଵସମ୍ଭଵଃ ॥ ୫୦.

ପାଣି ଅନନ୍ତ ଭାବରେ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି, ଏହିପରି ଅଗ୍ନି ମଧ୍ୟ ସମସ୍ତ ଜଗତରେ ଅନନ୍ତ, ସବୁଠାରେ ବ୍ୟାପିଥିବା, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଜିନିଷର ଉତ୍ପତ୍ତି ସ୍ଥାନ।

ତଥାକାଶମନାଲମ୍ବଂ ରମ୍ଯଂ ନାନାଶ୍ରଯଂ ସ୍ମୃତମ୍। ଅନନ୍ତଂ ପ୍ରଥିତଂ ସର୍ଵଂ ଵାଯୁଶ୍ଚାକାଶସମ୍ଭଵଃ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଆକାଶ ଅନାଶ୍ରୟ, ସୁନ୍ଦର ଓ ଅନେକ ଅଞ୍ଚଳରେ ଅଛି, ଏହାକୁ ସମସ୍ତେ ଅନନ୍ତ ଓ ବ୍ୟାପକ ବୋଲି ଜଣାନ୍ତି; ଏହି ଆକାଶରୁ ବାୟୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।

ଆପଃ ପୃଥିଵ୍ଯାମୁଦକେ ପୃଥିଵୀ ଚୋପରି ସ୍ଥିତା। ଆକାଶଞ୍ଚାପରମଧଃ ପୁନର୍ଭୂମିଃ ପୁନର୍ଜ୍ଜଲମ୍ ॥ ୫୦.

ପାଣି ଭୂମି ଭିତରେ ଅଛି, ଭୂମି ପାଣି ଉପରେ ଅଛି; ଏହାଉପରେ ଆକାଶ ଅଛି, ତଳେ ପୁଣି ଭୂମି, ଏବଂ ପୁଣି ପାଣି।

ଏଵମନ୍ତମନନ୍ତସ୍ଯ ଭୌତିକସ୍ଯ ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ପୁରା ସୁରୈରଭିହିତଂ ନିଶ୍ଚିତନ୍ତୁ ନିବୋଧତ ॥ ୫୦.

ଏହିପରି ଅନନ୍ତ ଭୌତିକ ଜଗତର ସୀମା କେବେ ନାହିଁ; ଏହି ନିଷ୍କର୍ଷ ପୂର୍ବରୁ ଦେବମାନେ କହିଥିଲେ—ଏବେ ଏହାକୁ ଶୁଣ।

ଭୂମିର୍ଜଲମଥାକାଶମିତି ଜ୍ଞେଯା ପରମ୍ପରା। ସ୍ଥିତିରେଷା ତୁ ଵିଜ୍ଞେଯା ସପ୍ତମେଽସ୍ମିନ୍ ରସାତଲେ ॥ ୫୦.

ଭୂମି, ପାଣି, ତାପରେ ଆକାଶ—ଏହି ଅନୁକ୍ରମ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି; ଏହି ବ୍ୟବସ୍ଥା ସପ୍ତମ ରସାତଳରେ ଅଛି।

ଦଶଯୋଜନସାହସ୍ରମେକଭୌମଂ ରସାତଲମ୍। ସାଧୁଭିଃ ପରିଵିଖ୍ଯାତମେକୈକଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନ ଆକାରରେ ଏକମାତ୍ର ଭୂମି ରସାତଳ ଅଛି; ପ୍ରତ୍ୟେକଟି ବଡ଼ ଓ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠମାନେ ପ୍ରସିଦ୍ଧ।

ପ୍ରଥମମତଲଞ୍ଚୈଵ ସୁତଲନ୍ତୁ ତତଃ ପରମ୍। ତତଃ ପରତରଂ ଵିଦ୍ଯାଦ୍ଵିତଲଂ ବହୁଵିସ୍ତରମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମେ ଅତଳ, ତାପରେ ସୁତଳ; ତାପରେ ଏକ ବଡ଼ ବିସ୍ତୃତ ଭୂମି ଭାବରେ ବିତଳ ବୁଝିବାକୁ ହେଉଛି।

ତତୋ ଗଭସ୍ତଲଂ ନାମ ପରତଶ୍ଚ ମହାତଲମ୍। ଶ୍ରୀତଲଞ୍ଚ ତତଃ ପ୍ରାହୁଃ ପାତାଲଂ ସପ୍ତମଂସ୍ମୃତମ୍ ॥ ୫୦.

ତାପରେ ଗଭସ୍ତଳ ନାମକ ଅଞ୍ଚଳ, ତାପରେ ମହାତଳ; ତାପରେ ଶ୍ରୀତଳ, ଏବଂ ସପ୍ତମ ଅଞ୍ଚଳ ପାତାଳ ଭାବରେ ପରିଚିତ।

କୃଷ୍ଣଭୌମଞ୍ଚ ପ୍ରଥମଂ ଭୂମିଭାଗଞ୍ଚ କୀର୍ତ୍ତିତମ୍। ପାଣ୍ଡୁଭୌମଂ ଦ୍ଵିତୀଯନ୍ତୁ ତୃତୀଯଂ ରକ୍ତମୃତ୍ତିକମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମ ଅଞ୍ଚଳ କୃଷ୍ଣ ଭୂମି, ଏହି ଭୂମି ଭାଗ ବିବର୍ଣ୍ଣ କରାଯାଇଛି; ଦ୍ୱିତୀୟ ପାଣ୍ଡୁ ଭୂମି, ତୃତୀୟ ରକ୍ତ ମାଟି।

ପୀତଭୌମଞ୍ଚତୁର୍ଥନ୍ତୁ ପଞ୍ଚମଂ ଶର୍କରାତଲମ୍। ଷଷ୍ଠଂ ସିଲାମଯଞ୍ଚୈଵ ସୌଵର୍ଣଂ ସପ୍ତମନ୍ତଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଚତୁର୍ଥ ପୀତ ଭୂମି, ପଞ୍ଚମ ଶର୍କରା ତଳ; ଷଷ୍ଠ ଶିଳାମୟ, ସପ୍ତମ ସୁବର୍ଣ୍ଣ ଭୂମି।

ପ୍ରଥମେ ତୁ ତଲେ ଖ୍ଯାତମସୁରେନ୍ଦ୍ରସ୍ଯ ମନ୍ଦିରମ୍। ନମୁଚେରିନ୍ଦ୍ରଶତ୍ରୋର୍ହି ମହାନାଦସ୍ଯ ଚାଲଯମ୍ ॥ ୫୦.

ପ୍ରଥମ ତଳରେ ଅସୁରେନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ମହଲ ପ୍ରସିଦ୍ଧ, ନମୁଚି ଇନ୍ଦ୍ର ଶତ୍ରୁଙ୍କ ଘର ଓ ମହାନାଦଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ।

ପୁରଞ୍ଚ ଶଙ୍କୁକର୍ଣସ୍ଯ କବନ୍ଧସ୍ଯ ଚ ମନ୍ଦିରମ୍। ନିଷ୍କୁଲାଦସ୍ଯ ଚ ପୁରଂ ପ୍ରହୃଷ୍ଟଜନସଙ୍କୁଲମ୍ ॥ ୫୦.

ଶଙ୍କୁକର୍ଣ୍ଣଙ୍କ ନଗର, କବନ୍ଧଙ୍କ ମହଲ, ନିଷ୍କୁଳାଦଙ୍କ ନଗର ଯେଉଁଠାରେ ହସିଥିବା ଲୋକମାନେ ଭିଡ଼ିଥିବା।

ରାକ୍ଷସସ୍ଯ ଚ ଭୀମସ୍ଯ ଶୂଲଦନ୍ତସ୍ଯ ଚାଲଯମ୍। ଲୋହିତାକ୍ଷକଲିଙ୍ଗାନାଂ ନଗରଂ ଶ୍ଵାପଦସ୍ଯ ତୁ ॥ ୫୦.

ରାକ୍ଷସ ଭୀମଙ୍କ ଘର, ଶୂଳଦନ୍ତଙ୍କ ଅବସ୍ଥାନ; ଲୋହିତାକ୍ଷ ଓ କଳିଙ୍ଗଙ୍କ ନଗର, ଶ୍ୱାପଦଙ୍କ ଚହାଁ।