ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଅଯୋଗୁଡନିଭୋ ଵହ୍ନିଃ ସମନ୍ତାନ୍ମଣ୍ଡଲାକୃତିଃ। ସମନ୍ତାଦ୍ଧନଵାତେନ ଧାର୍ଯମାଣଃ ସ ତିଷ୍ଠତି। ଘନଵାତସ୍ତଥାକାଶନ୍ଧାରଯାଣସ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଅଗ୍ନି ଏକ ଲୋହ ଗୁଡା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗୋଲାକାର। ଏହା ଘନ ବାୟୁରେ ଘେରାଯାଇ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି ଘନ ବାୟୁ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଭୂତାଦିଶ୍ଚ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦ୍ଯଞ୍ଚାପ୍ଯସୌ ମହାନ୍ । ମହାନ୍ ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ହ୍ଯନନ୍ତେନ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନ ତୁ ଧାର୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଭୂତ ଆଦି ଏବଂ ଆକାଶ, ତଥା ଭୂତ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯାହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଧାରଣ କରିଛି।

ଅନନ୍ତମପରିଵ୍ଯକ୍ତନ୍ଦଶଧା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏଵ ଚ। ଅନନ୍ତମକୃତାତ୍ମାନମନାଦିନିଧନଞ୍ଚ ତତ୍ ।। ୪୯.

ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦଶପ୍ରକାର ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅସୃଷ୍ଟ ମୂଳ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।

ଅତୀତ୍ଯ ପର ତୋ ଘୋରମନାଲମ୍ବମନାମଯମ୍। ନୈକଯୋଜନସାହସ୍ରଂ ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟଂ ତମୋଵୃତମ୍ ।। ୪୯.

ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର, ଭୟଙ୍କର, କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା।

ତମ ଏଵ ନିରାଲୋକମମର୍ଯାଦମଦେଶିକମ୍। ଦେଵାନାମପ୍ଯଵିଦିଂତଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ।। ୪୯.

ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ଆଲୋକ ବିହୀନ, ସୀମା ବିହୀନ, ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିହୀନ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।

ତମସୋଽନ୍ତେ ଚ ଵିଖ୍ଯାତମାକାଶାନ୍ତେ ଚ ଭାସ୍ଵରମ୍। ମର୍ଯାଦାଯାମତସ୍ତସ୍ଯ ଶିଵସ୍ଯାଯତନଂ ମହତ୍ ।। ୪୯.

ଅନ୍ଧକାରର ଶେଷ ଓ ଆକାଶର ଶେଷରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାର ସୀମାରେ ଶିବଙ୍କର ବଡ଼ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି।

ତ୍ରିଦଶାନାମଗମ୍ଯନ୍ତୁ ସ୍ଥାନଂ ଦିଵ୍ଯମିତି ଶ୍ରୁତିଃ। ମହତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ମର୍ଯାଦାଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ।। ୪୯.

ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଦେବତାମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଛି; ବଡ଼ ଦେବଦେବଙ୍କର ସୀମାରେ ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଵତପ୍ତାସ୍ତୁ ଯେ ଲୋକାଃ ପ୍ରଥିତା ବୁଧୈଃ। ତେ ଲୋକା ଇତ୍ଯଭିହିତା ଜଗତଶ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪୯.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକମାନେ ଏହି ଭାବରେ ନାମିତ; ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ରସାତଲତଲାତ୍ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵତଲାଃ କ୍ଷିତୌ। ସପ୍ତସ୍କନ୍ଧାସ୍ତଥା ଵାଯୋଃ ସବ୍ରହ୍ମସଦନା ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୯.

ରସାତଳ ଓ ତଳାତଳରୁ ସାତଟି, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଉପର ସାତଟି ଲୋକ; ବାୟୁର ସାତଟି ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ଆପାତାଲାଦ୍ଦିଵଂ ଯାଵଦତ୍ର ପଞ୍ଚଵିଧା ଗତିଃ। ପ୍ରମାଣମେତଜ୍ଜଗତ ଏଷ ସଂସାରସାଗରଃ ।। ୪୯.

ପାତାଳରୁ ଦିବଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ଗତି ଅଛି; ଏହା ଜଗତର ମାପ, ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ସାଗର।

ଅନାଦ୍ଯନ୍ତା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ନୈକଜାତିସମୁଦ୍ଭଵାଃ। ଵିଚିତ୍ରା ଜଗତଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରନଵସ୍ଥିତା ।। ୪୯.

ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

ଯଥୈତଦ୍ ଭୌତିକଂ ନାମ ନିସର୍ଗବହୁଵିସ୍ତରମ୍। ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମହାଭାଗୈଃ ସିଦ୍ଧୈରପି ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଯେପରି ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତ ସ୍ବଭାବତଃ ବିସ୍ତୃତ, ଏହାକୁ ବଡ଼ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯାଞ୍ଚାଗ୍ନିଵାଯୂନାଂ ମହତସ୍ତମସସ୍ତଥା। ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତୁ ଦେଵସ୍ଯ ଅନନ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର, ଏବଂ ଈଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ଦେବତା, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

କ୍ଷଯୋ ଵା ପରିମାଣଂ ଵା ଅନ୍ତୋ ଵାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଅନନ୍ତ ଏଷ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ପଠ୍ଯତେ। ତସ୍ଯ ଚୋକ୍ତଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନାମାନୁକୀର୍ତ୍ତନେ ।। ୪୯.

ନା ନାଶ ଅଛି, ନା ପରିମାଣ ଅଛି, ନା ଶେଷ ଅଛି; ଏହା ସବୁଠାରେ ଅନନ୍ତ, ସବୁ ସ୍ଥାନରେ କହାଯାଇଛି; ଏହାର ନାମ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଛି।

ଯ ଏଷ ଶିଵନାମ୍ନା ହି ତଦ୍ଵଃ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ କୀର୍ତିତମ୍। ସ ଏଷ ସର୍ଵତ୍ର ଗତଃ ସର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଶିବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ଏହା ସବୁଠାରେ ଅଛି, ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜିତ।

ଭୂମୌ ରସାତଲେ ଚୈଵ ଆକାଶେ ପଵନେଽନଲେ। ଅର୍ଣଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଦିଵି ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪୯.

ଭୂମିରେ, ରସାତଳରେ, ଆକାଶରେ, ବାୟୁରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ସମସ୍ତ ସାଗରରେ, ଦିବିରେ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତଥା ତପସି ଵିଜ୍ଞେଯ ଏଷ ଏଵ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଅନେକଧା ଵିଭକ୍ତାଙ୍ଗୋ ମହାଯୋଗୀ ମହେଶ୍ଵରଃ। ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଲୋକେଶ ଇଜ୍ଯତେ ବହୁଧା ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪୯.

ତପସ୍ୱିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହା ଦୀପ୍ତିମାନକୁ ଜାଣିବା; ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ମହାଯୋଗୀ ମହେଶ୍ୱର; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଲୋକନାଥ, ବହୁପ୍ରକାରେ ପୂଜିତ ପ୍ରଭୁ।

ଏଵଂ ପରସ୍ପରୋତ୍ପନ୍ନା ଧାର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରାନ୍। ଆଧାରାଧେଯଭାଵେନ ଵିକାରାସ୍ତେ ଵିକାରିଣଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି, ଏକାଉଁଠୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଏକାଉଁଠାରେ ଏକାଉଁଠିକୁ ଭରସା ଦେଇ ରହିଥାନ୍ତି; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି।

ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯୋ ଵିକାରାସ୍ତେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପରସ୍ପରାଧିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକାଉଁଠୁ ଅଲଗା ଅଛି; ତଥାପି, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଏକାଉଁଠୁ ଉପରେ ଅଧିକତା ରଖିଥାନ୍ତି।

ଯସ୍ମାଦ୍ଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ତେଽନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ତସ୍ମାତ୍ ସ୍ଥୈର୍ଯମୁପାଗତାଃ। ପ୍ରାଗାସନ୍ ହ୍ଯଵିଶେଷାସ୍ତୁ ଵିଶେଷାନ୍ଯୋନ୍ଯଵେଶନାତ୍। ପୃଥିଵ୍ଯାଦ୍ଯାଶ୍ଚ ଵାଯ୍ଵନ୍ତାଃ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତୁ ତେ ।। ୪୯.

ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିଥିବାରୁ ସ୍ଥିରତା ଆସିଛି; ପୂର୍ବରୁ ସେମାନେ ଅଲଗା ଥିଲେ ନାହିଁ, କିନ୍ତୁ ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଅଲଗା ଚିହ୍ନ ଆସିଛି; ପୃଥିବୀ ଆଦି ଏବଂ ବାୟୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତିନିଟି ଏଭଳି ଭାବରେ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଅଲଗା ହୋଇଛି।

ଗୁଣାପଚଯସାରେଣ ପରିଚ୍ଛେଦୋ ଵିଶେଷତଃ। ଶେଷାଣାଂ ତୁ ପରିଚ୍ଛେଦଃ ସୌକ୍ଷ୍ମ୍ଯାନ୍ନେହ ଵିଭାଵ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଗୁଣର କମିବାର ମୂଳ ଦ୍ୱାରା ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ହୁଏ; କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟ ଉପାଦାନଗୁଡିକର ନିର୍ଦ୍ଧାରଣ ତାଙ୍କର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଦ୍ୱାରା ଏଠାରେ ଦେଖିବାକୁ ମିଳେ ନାହିଁ।

ଭୂତେଭ୍ଯଃ ପରତସ୍ତେଭ୍ଯୋ ହ୍ଯାଲୋକଃ ପରତଃ ସ୍ମୃତଃ। ଭୂତାନ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାନି ସର୍ଵଶଃ ।। ୪୯.

ଏହି ଭୂତଗୁଡିକୁ ଛାଡି ଆଲୋକ ଆଉ ଉପରେ ଅଛି ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଭୂତ ଏବଂ ଆଲୋକ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବରେ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ହୋଇ ଅଛି।

ପାତ୍ରେ ମହତି ପାତ୍ରାଣି ଯଥୈଵାନ୍ତର୍ଗତାନି ତୁ। ଭଵନ୍ତ୍ଯନ୍ଯୋନ୍ଯହୀନାନି ପରସ୍ପରସମାଶ୍ରଯାତ୍। ତଥା ହ୍ଯାଲୋକ ଆକାଶେ ଭେଦାସ୍ତ୍ଵନ୍ତର୍ଗତା ମତାଃ ।। ୪୯.

ଯେପରି, ବଡ଼ ପାତ୍ର ଭିତରେ ଛୋଟ ପାତ୍ରଗୁଡିକ ରହିଥାନ୍ତି, ଏକାଉଁଠୁ ଅଲଗା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ସେମାନେ ପରସ୍ପର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରି ଅଛନ୍ତି; ଏଭଳି, ଆଲୋକ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ଅଲଗା ଭିନ୍ନତା ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଅଛି ବୋଲି ବୁଝାଯାଏ।

କୃତ୍ସ୍ନାନ୍ଯେତାନି ଚତ୍ଵାରି ଅନ୍ଯୋନ୍ଯସ୍ଯାଧିକାନି ତୁ । ଯାଵଦେତାନି ଭୂତାନି ତାଵଦୁତ୍ପତ୍ତି ରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଚାରିଟି ଉପାଦାନ ପରସ୍ପର ଉପରେ ଅଧିକତା ରଖିଥାନ୍ତି; ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ଭୂତଗୁଡିକ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାଙ୍କର ଉତ୍ପତ୍ତି ମନ୍ୟ ହୋଇଥାଏ।

ଜନ୍ତୂନାମିହ ସଂସ୍କାରୋ ଭୂତେଷ୍ଵନ୍ତର୍ଗତୋ ମତାଃ। ପ୍ରତ୍ଯାଖ୍ଯାଯ ଚ ଭୂତାନି କାର୍ଯୋତ୍ପତ୍ତିର୍ନ ଵିଦ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏଠାରେ ଜୀବଗୁଡିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ଭୂତଗୁଡିକ ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ ବୋଲି ଗଣାଯାଏ; ଭୂତଗୁଡିକ ଛାଡି କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟର ଉତ୍ପତ୍ତି ହୁଏ ନାହିଁ।

ତସ୍ମାତ୍ପରିମିତା ଭେଦାଃ ସ୍ମୃତାଃ କାର୍ଯାତ୍ମକାସ୍ତୁ ତେ। କାରଣାତ୍ମକାସ୍ତଥୈଵ ସ୍ଯୁର୍ଭେଦା ଯେ ମହଦାଦଯଃ ।। ୪୯.

ତେଣୁ, ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଚିନ୍ତା କରାଯାଏ, ସେଗୁଡିକ ସୀମିତ ଏବଂ କାର୍ଯ୍ୟର ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ; କିନ୍ତୁ ମହତ ଆଦି ଯେଉଁ ଭିନ୍ନତା ଅଛି, ସେଗୁଡିକ କାରଣ ଲକ୍ଷଣ ଅଟେ।

ଇତ୍ଯେଷ ସନ୍ନିଵେଶୋ ଵୋ ମଯା ପ୍ରୋକ୍ତୋ ଵିଭାଗଶଃ। ସପ୍ତଦ୍ଵୀପସମୁଦ୍ରାଯା ଯାଥାତଥ୍ଯେନ ଵୈ ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି, ସପ୍ତଦ୍ୱୀପ ସମୁଦ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ବ୍ୟବସ୍ଥାକୁ ମୁଁ ତୁମକୁ ଯଥାବତ୍ ବିସ୍ତୃତ ଭାବରେ ବର୍ଣ୍ଣନା କରିଛି, ଓ ଦ୍ୱିଜ।

ଵିସ୍ତାରାନ୍ମଣ୍ଜଲାଚ୍ଚୈଵ ପ୍ରସଂଖ୍ଯାତେନ ଚୈଵ ହି । ଵୈଶ୍ଵରୂପଂ ପ୍ରଧାନସ୍ଯ ପରିମାଣୈକଦେଶିକମ୍ ।। ୪୯.

ପ୍ରମାଣ, ମାପ ଏବଂ ଗଣନା ଦ୍ୱାରା ପ୍ରଧାନର ବିଭିନ୍ନ ରୂପଗୁଡିକ ତାଙ୍କର ନିଜ ମାପ ସହିତ ବର୍ଣ୍ଣିତ ହୋଇଛି।

ଅଦିଷ୍ଠାନଂ ଭଗନତୋ ଯସ୍ଯ ସର୍ଵମିଦଂ ଜଗତ୍ । ଏଵଂ ଭୂତଗଣାଃ ସପ୍ତ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟାଃ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୯.

ଯାହାର ଆଧାର ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଭଗବାନ, ସମସ୍ତ ଜଗତ ଏହିପରି; ଏଭଳି, ସପ୍ତ ଭୂତ ଗୋଷ୍ଠୀ ପରସ୍ପର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଭାବରେ ବ୍ୟବସ୍ଥିତ ଅଛି।