ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଆଲୋକସ୍ତସ୍ଯ ଚାର୍ଵାକ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍। ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ତସ୍ଯୋଚ୍ଛ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଛି, ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶ ରହିଛି। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତାଵାଂଶ୍ଚ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାମଗଶ୍ଚ ସଃ। ଆଲୋକେ ଲୋକଶବ୍ଦସ୍ତୁ ନିରାଲୋକେ ସଲୋକତା। ଲୋକାର୍ଥଂ ସମ୍ମତୋ ଲୋକୋ ନିରାଲୋକସ୍ତୁ ବାହ୍ଯତଃ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀରେ ଏହାର ପ୍ରସାର ସେଇପରି ଅଛି, ଏହା ଇଚ୍ଛାମତେ ଗତି କରେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶରେ ଲୋକ ଅଛି, ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶରେ ଲୋକ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକ ମନ୍ୟତା ଥାଏ, ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶ ବାହାର ଅଞ୍ଚଳ।

ଲୋକଵିସ୍ତାରମାତ୍ରନ୍ତୁ ଆଲୋକଃ ସର୍ଵତୋ ବହିଃ। ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ଉଦକେନାଵୃତଶ୍ଚ ସଃ। ନିରାଲୋକାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ଅଣ୍ଡମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଲୋକର ପ୍ରସାର ପରିମାଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୀମିତ ଓ ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଏକ ଡିଞ୍ଚି ତାକୁ ଘେରି ରହିଛି।

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାନ୍ତସ୍ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ମେଦିନୀ। ଭୂର୍ଲୋକୋଽଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକୋଽଥ ମହସ୍ତଥା ।। ୪୯.

ଏହି ଡିଞ୍ଚି ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସାତି ଦ୍ବୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଅଛି। ଭୂର୍ଲୋକ, ତାପରେ ଭୁଵର୍ଲୋକ, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଓ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି।

ଜନସ୍ତପସ୍ତଥା ସତ୍ଯ ଏତାଵାନ୍ ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରହଃ। ଏକାଵାନେଵ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଲୋକାନ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ପରଃ ।। ୪୯.

ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ; ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସଂଗ୍ରହ। କେବଳ ଗୋଟିଏ ଲୋକ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ପରେ ଲୋକର ସୀମା।

କୁମ୍ବସ୍ଥାଯୀ ଭଵେଦ୍ଯାଦୃକ୍ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ। ଆଦିତଃ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଵପୁରଣ୍ଡସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଧମ୍ ।। ୪୯.

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକ କୁମ୍ଭ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଡିଞ୍ଚିର ଆକୃତି ଏହିପରି ହୁଏ।

ଅଣ୍ଡାନାମୀଦୃଶାନାନ୍ତୁ କୋଟ୍ଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ। ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତାଚ୍ଚ କାରଣସ୍ଯାଵ୍ଯଯାତ୍ମନଃ। କାରଣୈଃ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯାଵୃତଂ ପ୍ରତିସପ୍ତଭିଃ ।। ୪୯.

ଏପରି ଡିଞ୍ଚି ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଅଛି, ହଜାରେ ହଜାର ଥାଏ। ସେଗୁଡିକ ଆଡ଼େ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ଅବିନାଶୀ କାରଣ ସହିତ ଅଛି। ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡିଞ୍ଚି ସାତି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ଦଶାଧିକ୍ଯେନ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ପରସ୍ପରାଵୃତାଃ ସର୍ଵେ ଉତ୍ପନ୍ନାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରାତ୍ ।। ୪୯.

ଦଶ ଅଧିକ ହୋଇ ସେଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାସ୍ଯ ସମନ୍ତାତ୍ତୁ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ଘନୋଦଧିଃ। ସମନ୍ତାଦ୍ଯେନ ତୋଯେନ ଧାର୍ଯମାଣଃ ସ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଏହି ଡିଞ୍ଚିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି। ସେ ଡିଞ୍ଚି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେଇ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଅଛି।

ବାହ୍ଯତୋ ଘନତୋଯସ୍ଯ ତିର୍ଯଗୂର୍ଦ୍ଧ୍ଵାନୁମଣ୍ଡଲମ୍। ଧାର୍ଯମାଣଂ ସମନ୍ତାତ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତେ ଘନତେଜସା ।। ୪୯.

ଘନ ଜଳକୁ ବାହାରୁ ଘେରି ରହିଛି, ଏହାର ଗୋଲାକାର ଆକୃତି ତଳ ଓ ଉପରକୁ ବିସ୍ତାରିତ। ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଧାରଣ କରାଯାଇ ଏହା ଘନ ଶକ୍ତିରେ ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଅଯୋଗୁଡନିଭୋ ଵହ୍ନିଃ ସମନ୍ତାନ୍ମଣ୍ଡଲାକୃତିଃ। ସମନ୍ତାଦ୍ଧନଵାତେନ ଧାର୍ଯମାଣଃ ସ ତିଷ୍ଠତି। ଘନଵାତସ୍ତଥାକାଶନ୍ଧାରଯାଣସ୍ତୁ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଅଗ୍ନି ଏକ ଲୋହ ଗୁଡା ପରି ଦେଖାଯାଏ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଗୋଲାକାର। ଏହା ଘନ ବାୟୁରେ ଘେରାଯାଇ ଅଟୁଟ ରହିଛି। ଏହିପରି ଘନ ବାୟୁ ଆକାଶକୁ ଧାରଣ କରି ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଭୂତାଦିଶ୍ଚ ତଥାକାଶଂ ଭୂତାଦ୍ଯଞ୍ଚାପ୍ଯସୌ ମହାନ୍ । ମହାନ୍ ଵ୍ଯାପ୍ତୋ ହ୍ଯନନ୍ତେନ ଅଵ୍ଯକ୍ତେନ ତୁ ଧାର୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଭୂତ ଆଦି ଏବଂ ଆକାଶ, ତଥା ଭୂତ ଆଦିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ମହାତତ୍ତ୍ୱ; ଏହି ମହାତତ୍ତ୍ୱ ଅନନ୍ତ ଦ୍ୱାରା ବ୍ୟାପ୍ତ, ଯାହାକୁ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଧାରଣ କରିଛି।

ଅନନ୍ତମପରିଵ୍ଯକ୍ତନ୍ଦଶଧା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଏଵ ଚ। ଅନନ୍ତମକୃତାତ୍ମାନମନାଦିନିଧନଞ୍ଚ ତତ୍ ।। ୪୯.

ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅପରିଚ୍ଛିନ୍ନ, ଦଶପ୍ରକାର ଏବଂ ସୂକ୍ଷ୍ମ; ଏହା ଅନନ୍ତ, ଅସୃଷ୍ଟ ମୂଳ, ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ।

ଅତୀତ୍ଯ ପର ତୋ ଘୋରମନାଲମ୍ବମନାମଯମ୍। ନୈକଯୋଜନସାହସ୍ରଂ ଵିପ୍ରକୃଷ୍ଟଂ ତମୋଵୃତମ୍ ।। ୪୯.

ଏହାଠାରୁ ଅଧିକ ଦୂର, ଭୟଙ୍କର, କୌଣସି ଆଧାର ନାହିଁ, କୌଣସି ଦୁଃଖ ନାହିଁ, ଅନେକ ଯୋଜନ ଦୂରରେ, ଅନ୍ଧକାରରେ ଢାକା।

ତମ ଏଵ ନିରାଲୋକମମର୍ଯାଦମଦେଶିକମ୍। ଦେଵାନାମପ୍ଯଵିଦିଂତଂ ଵ୍ଯଵହାରଵିଵର୍ଜ୍ଜିତମ୍ ।। ୪୯.

ସେଇ ଅନ୍ଧକାର ଆଲୋକ ବିହୀନ, ସୀମା ବିହୀନ, ଥିବା ସ୍ଥାନ ବିହୀନ; ଦେବତାମାନେ ମଧ୍ୟ ଜାଣିନାହାନ୍ତି, କୌଣସି କାର୍ଯ୍ୟ ନାହିଁ।

ତମସୋଽନ୍ତେ ଚ ଵିଖ୍ଯାତମାକାଶାନ୍ତେ ଚ ଭାସ୍ଵରମ୍। ମର୍ଯାଦାଯାମତସ୍ତସ୍ଯ ଶିଵସ୍ଯାଯତନଂ ମହତ୍ ।। ୪୯.

ଅନ୍ଧକାରର ଶେଷ ଓ ଆକାଶର ଶେଷରେ ଏକ ଦୀପ୍ତିମାନ ସ୍ଥାନ ପ୍ରସିଦ୍ଧ; ଏହାର ସୀମାରେ ଶିବଙ୍କର ବଡ଼ ଆଶ୍ରୟ ଅଛି।

ତ୍ରିଦଶାନାମଗମ୍ଯନ୍ତୁ ସ୍ଥାନଂ ଦିଵ୍ଯମିତି ଶ୍ରୁତିଃ। ମହତୋ ଦେଵଦେଵସ୍ଯ ମର୍ଯାଦାଯାଂ ଵ୍ଯଵସ୍ଥିତମ୍ ।। ୪୯.

ଶାସ୍ତ୍ର ଏହି ଦିବ୍ୟ ସ୍ଥାନକୁ ଦେବତାମାନେ ପହଞ୍ଚିପାରିବେ ନାହିଁ ବୋଲି କହିଛି; ବଡ଼ ଦେବଦେବଙ୍କର ସୀମାରେ ଏହା ଅଟୁଟ ରହିଛି।

ଚନ୍ଦ୍ରାଦିତ୍ଯାଵତପ୍ତାସ୍ତୁ ଯେ ଲୋକାଃ ପ୍ରଥିତା ବୁଧୈଃ। ତେ ଲୋକା ଇତ୍ଯଭିହିତା ଜଗତଶ୍ଚ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪୯.

ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ସୂର୍ଯ୍ୟର ତାପରେ ଯେଉଁ ଲୋକମାନେ ବୁଦ୍ଧିମାନମାନେ ପ୍ରସ୍ତାବ କରିଛନ୍ତି, ସେଇ ଲୋକମାନେ ଏହି ଭାବରେ ନାମିତ; ଏହି ଜଗତରେ କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ରସାତଲତଲାତ୍ ସପ୍ତ ସପ୍ତୈଵୋର୍ଦ୍ଧ୍ଵତଲାଃ କ୍ଷିତୌ। ସପ୍ତସ୍କନ୍ଧାସ୍ତଥା ଵାଯୋଃ ସବ୍ରହ୍ମସଦନା ଦ୍ଵିଜାଃ ।। ୪୯.

ରସାତଳ ଓ ତଳାତଳରୁ ସାତଟି, ଏବଂ ଭୂମିରେ ଉପର ସାତଟି ଲୋକ; ବାୟୁର ସାତଟି ଖଣ୍ଡ ଏବଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କର ଆଶ୍ରୟ, ଓ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

ଆପାତାଲାଦ୍ଦିଵଂ ଯାଵଦତ୍ର ପଞ୍ଚଵିଧା ଗତିଃ। ପ୍ରମାଣମେତଜ୍ଜଗତ ଏଷ ସଂସାରସାଗରଃ ।। ୪୯.

ପାତାଳରୁ ଦିବଲୋକ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ, ଏଠାରେ ପାଞ୍ଚପ୍ରକାର ଗତି ଅଛି; ଏହା ଜଗତର ମାପ, ଏହା ହେଉଛି ସଂସାର ସାଗର।

ଅନାଦ୍ଯନ୍ତା ପ୍ରଯାତ୍ଯେଵଂ ନୈକଜାତିସମୁଦ୍ଭଵାଃ। ଵିଚିତ୍ରା ଜଗତଃ ସା ଵୈ ପ୍ରଵୃତ୍ତିରନଵସ୍ଥିତା ।। ୪୯.

ଆରମ୍ଭ ଓ ଶେଷ ନାହିଁ, ଏହା ଏଭଳି ଚାଲିଥାଏ, ଅନେକ ପ୍ରକାର ଜନ୍ମରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ଜଗତର ବିଭିନ୍ନ କ୍ରିୟା ନିଶ୍ଚିତ ନୁହେଁ।

ଯଥୈତଦ୍ ଭୌତିକଂ ନାମ ନିସର୍ଗବହୁଵିସ୍ତରମ୍। ଅତୀନ୍ଦ୍ରିଯୈର୍ମହାଭାଗୈଃ ସିଦ୍ଧୈରପି ନ ଲକ୍ଷ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଯେପରି ଏହି ଭୌତିକ ଜଗତ ସ୍ବଭାବତଃ ବିସ୍ତୃତ, ଏହାକୁ ବଡ଼ ଏବଂ ସିଦ୍ଧମାନେ ମଧ୍ୟ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରେ ଦେଖିପାରିବେ ନାହିଁ।

ପୃଥିଵ୍ଯାଞ୍ଚାଗ୍ନିଵାଯୂନାଂ ମହତସ୍ତମସସ୍ତଥା। ଈଶ୍ଵରସ୍ଯ ତୁ ଦେଵସ୍ଯ ଅନନ୍ତସ୍ଯ ଦ୍ଵିଜୋତ୍ତମାଃ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀ, ଅଗ୍ନି, ବାୟୁ, ବଡ଼ ଅନ୍ଧକାର, ଏବଂ ଈଶ୍ୱର, ଅନନ୍ତ ଦେବତା, ଓ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ଦ୍ୱିଜମାନେ।

କ୍ଷଯୋ ଵା ପରିମାଣଂ ଵା ଅନ୍ତୋ ଵାପି ନ ଵିଦ୍ଯତେ। ଅନନ୍ତ ଏଷ ସର୍ଵତ୍ର ସର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ପଠ୍ଯତେ। ତସ୍ଯ ଚୋକ୍ତଂ ମଯା ପୂର୍ଵଂ ତସ୍ମିନ୍ନାମାନୁକୀର୍ତ୍ତନେ ।। ୪୯.

ନା ନାଶ ଅଛି, ନା ପରିମାଣ ଅଛି, ନା ଶେଷ ଅଛି; ଏହା ସବୁଠାରେ ଅନନ୍ତ, ସବୁ ସ୍ଥାନରେ କହାଯାଇଛି; ଏହାର ନାମ ପୂର୍ବରୁ ମୁଁ କହିଛି।

ଯ ଏଷ ଶିଵନାମ୍ନା ହି ତଦ୍ଵଃ କାର୍ତ୍ସ୍ନ୍ଯେନ କୀର୍ତିତମ୍। ସ ଏଷ ସର୍ଵତ୍ର ଗତଃ ସର୍ଵସ୍ଥାନେଷୁ ପୂଜ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଏହି ଶିବ ନାମରେ ପରିଚିତ, ତୁମକୁ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ କହାଯାଇଛି; ଏହା ସବୁଠାରେ ଅଛି, ସବୁ ସ୍ଥାନରେ ପୂଜିତ।

ଭୂମୌ ରସାତଲେ ଚୈଵ ଆକାଶେ ପଵନେଽନଲେ। ଅର୍ଣଵେଷୁ ଚ ସର୍ଵେଷୁ ଦିଵି ଚୈଵ ନ ସଂଶଯଃ ।। ୪୯.

ଭୂମିରେ, ରସାତଳରେ, ଆକାଶରେ, ବାୟୁରେ, ଅଗ୍ନିରେ, ସମସ୍ତ ସାଗରରେ, ଦିବିରେ, କୌଣସି ସନ୍ଦେହ ନାହିଁ।

ତଥା ତପସି ଵିଜ୍ଞେଯ ଏଷ ଏଵ ମହାଦ୍ଯୁତିଃ। ଅନେକଧା ଵିଭକ୍ତାଙ୍ଗୋ ମହାଯୋଗୀ ମହେଶ୍ଵରଃ। ସର୍ଵଲୋକେଷୁ ଲୋକେଶ ଇଜ୍ଯତେ ବହୁଧା ପ୍ରଭୁଃ ।। ୪୯.

ତପସ୍ୱିରେ ମଧ୍ୟ ଏହି ମହା ଦୀପ୍ତିମାନକୁ ଜାଣିବା; ଅନେକ ଭାଗରେ ବିଭକ୍ତ ଅଙ୍ଗ, ମହାଯୋଗୀ ମହେଶ୍ୱର; ସମସ୍ତ ଲୋକରେ ଲୋକନାଥ, ବହୁପ୍ରକାରେ ପୂଜିତ ପ୍ରଭୁ।

ଏଵଂ ପରସ୍ପରୋତ୍ପନ୍ନା ଧାର୍ଯନ୍ତେ ଚ ପରସ୍ପରାନ୍। ଆଧାରାଧେଯଭାଵେନ ଵିକାରାସ୍ତେ ଵିକାରିଣଃ ।। ୪୯.

ଏଭଳି, ଏକାଉଁଠୁ ଅନ୍ୟଟି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଏକାଉଁଠାରେ ଏକାଉଁଠିକୁ ଭରସା ଦେଇ ରହିଥାନ୍ତି; ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଅସ୍ଥିର ବସ୍ତୁର ଉପରେ ନିର୍ଭର କରିଥାନ୍ତି।

ପୃଥ୍ଵ୍ଯାଦଯୋ ଵିକାରାସ୍ତେ ପରିଚ୍ଛିନ୍ନାଃ ପରସ୍ପରମ୍। ପରସ୍ପରାଧିକାଶ୍ଚୈଵ ପ୍ରଵିଷ୍ଟାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରମ୍ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀ ଆଦି ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନଗୁଡିକ ଅଛି, ସେଗୁଡିକ ସ୍ପଷ୍ଟ ଭାବରେ ଏକାଉଁଠୁ ଅଲଗା ଅଛି; ତଥାପି, ସେମାନେ ଏକାଉଁଠିକୁ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରି ଏକାଉଁଠୁ ଉପରେ ଅଧିକତା ରଖିଥାନ୍ତି।