ଵାଯୁପୁରାଣମ୍

ଋଷ ଇତ୍ଯେଵ ଋଷଯଃ ଵୃଷଃ ଶକ୍ତିପ୍ରବନ୍ଧନେ। ଇତି ପ୍ରବନ୍ଧନାତ୍ ସିଦ୍ଧଂ ଵର୍ଷତ୍ଵଂ ତେନ ତେଷୁ ତତ୍ ।। ୪୯.

'ଋଷ' ମାନେ ହେଉଛନ୍ତି ଋଷିମାନେ; 'ବୃଷ' ମାନେ ଶକ୍ତିର ବନ୍ଧନ; ଏହି ସମ୍ପର୍କରୁ ସେଠାରେ 'ବର୍ଷ' ଭାବ ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୋଇଛି।

ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷେ ଚନ୍ଦ୍ରଵୃଦ୍ଧୌ ସମୁଦ୍ରଃ ପୂର୍ଯତେ ତଦା। ପ୍ରକ୍ଷୀଯମାଣେ ବହୁଲେ କ୍ଷୀଯତେଽସ୍ତମିତେ ଖଗେ ।। ୪୯.

ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର ବଢ଼ିବା ସମୟରେ ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; କୃଷ୍ଣପକ୍ଷରେ ଚନ୍ଦ୍ର କମିବା ଓ ଅସ୍ତ ହେବା ସମୟରେ ସାଗର କମିଯାଏ।

ଆପୂର୍ଯମାଣେ ଉଦଧିଃ ସ୍ଵତ ଏଵାଭିପୂର୍ଯତେ। ତତୋଽପକ୍ଷୀଯମାଣେଽପି ସ୍ଵାତ୍ମନୈଵାପକୃଷ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ସାଗର ପୂର୍ଣ୍ଣ ହେଉଥିବାବେଳେ ସେ ନିଜେ ନିଜେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ; ପରେ କମିବାବେଳେ ମଧ୍ୟ ସେ ନିଜ ଗୁଣରେ ହିଁ ହ୍ରାସ ପାଏ।

ଉଖାସ୍ଥମଗ୍ନିସଂଯୋଗାତ୍ ଜଲମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ଯଥା। ତଥା ମହୋଦଧିଗତଂ ତୋଯମୁଦ୍ରିଚ୍ଯତେ ତତଃ ।। ୪୯.

ଯେପରି ଉଖାରେ ଅଗ୍ନି ସଂଯୋଗରେ ପାଣି ବାଷ୍ପ ହୁଏ, ସେପରି ବଡ଼ ସାଗରରେ ଥିବା ପାଣି ମଧ୍ୟ ବାଷ୍ପ ହୋଇଯାଏ।

ଅନ୍ଯୂନାହ୍ଯତିରିକ୍ତାଶ୍ଚ ଵର୍ଦ୍ଧନ୍ତ୍ଯାପୋ ହ୍ରସନ୍ତି ଚ। ଉଦଯାସ୍ତମିତୈଶ୍ଚେନ୍ଦୋଃ ପକ୍ଷଯୋଃ ଶୁକ୍ଲକୃଷ୍ଣଯୋଃ। କ୍ଷଯଵୃଦ୍ଧିରେଵମୁଦଧେଃ ସୋମଵୃଦ୍ଧିକ୍ଷଯାତ୍ପୁନଃ ।। ୪୯.

ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ଉଦୟ ଓ ଅସ୍ତମୟ, ଶୁକ୍ଳ ଓ କୃଷ୍ଣ ପକ୍ଷରେ ପାଣି ବେଶି କିମ୍ବା କମିଯାଏ; ଏଭଳି ସାଗରର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଚନ୍ଦ୍ରଙ୍କ ବଢ଼ିବା ଓ କମିବା ସହିତ ହୁଏ।

ଦଶୋତ୍ତରାଣି ପଞ୍ଚୈଵ ଅଙ୍ଗୁଲୀନାଂ ଶତାନି ତୁ। ଅପାଂ ଵୃଦ୍ଧିଃ କ୍ଷଯୋ ଦୃଷ୍ଟଃ ସମୁଦ୍ରାଣାନ୍ତୁ ପର୍ଵସୁ ।। ୪୯.

ସାଗରମାନଙ୍କ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ପାଣିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ହ୍ରାସ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଦଶ ଓ ପଞ୍ଚ ମିଶି ଏକଶେ ପନ୍ଦର ଆଙ୍ଗୁଠି ପରିମାଣ।

ଦ୍ଵିରାପତ୍ଵାତ୍ ସ୍ମୃତା ଦ୍ଵୀପାଃ ସର୍ଵତଶ୍ଚୋଦକାଵୃତାଃ। ଉଦକସ୍ଯାଧାନଂ ଯସ୍ମାଚ୍ଚ ତସ୍ମାଦୁଦଧିରୁଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଦ୍ୱୀପମାନେ ସବୁଦିଗରୁ ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଥିବାରୁ ସେମାନେ 'ଦ୍ୱୀପ' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଏଠାରେ ପାଣି ଥିବାରୁ ଏହାକୁ 'ସାଗର' ବୋଲାଯାଏ।

ଅପର୍ଵାଣସ୍ତୁ ଗିରଯଃ ପର୍ଵଭିଃ ପର୍ଵତାଃ ସ୍ମୃତାଃ । ପ୍ଲକ୍ଷଦ୍ଵୀପେ ତୁ ଗୋମେଦଃ ପର୍ଵତସ୍ତେନ ଚୋଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଯେ ପାହାଡ଼ ଯୋଗସ୍ଥଳରେ ନୁହଁନ୍ତି, ସେମାନେ 'ପାହାଡ଼' ବୋଲି ଚିହ୍ନିତ; ଯେଉଁଠି ଯୋଗସ୍ଥଳ ଅଛି, ସେଠାରେ 'ପାହାଡ଼ମାଳା' କୁହାଯାଏ; ପ୍ଲକ୍ଷ ଦ୍ୱୀପରେ ଗୋମେଦ ପାହାଡ଼ ଏହି ନାମରେ ପରିଚିତ।

ଶାଲ୍ମଲିଃ ଶାଲ୍ମଲଦ୍ଵୀପେ ପୂଜ୍ଯତେ ଚ ମହାଦ୍ରୁମାଃ। କୁଶଦ୍ଵୀପେ କୁଶସ୍ତମ୍ବସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ଶାଲ୍ମଳି ଦ୍ୱୀପରେ ଶାଲ୍ମଳି ଗଛକୁ ବଡ଼ ଗଛ ଭାବେ ପୂଜା କରାଯାଏ; କୁଶ ଦ୍ୱୀପରେ କୁଶ ଗଛକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

କ୍ରୌଞ୍ଚଦ୍ଵୀପେ ଗିରିଃ କ୍ରୌଞ୍ଚୋ ମଧ୍ଯେ ଜନପଦସ୍ଯ ହ। ଶକଦ୍ଵୀପେ ଦ୍ରୁମଃ ଶାକସ୍ତସ୍ଯ ନାମ୍ନା ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

କ୍ରଉଞ୍ଚ ଦ୍ୱୀପରେ କ୍ରଉଞ୍ଚ ପାହାଡ଼ ଏହି ଅଞ୍ଚଳର ମଧ୍ୟରେ ଅଛି; ଶାକ ଦ୍ୱୀପରେ ଶାକ ଗଛକୁ ଏହି ନାମରେ ଡାକାଯାଏ।

ନ୍ଯଗ୍ରୋଧଃ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ତତ୍ର ତୈଃ ସ ନମସ୍କୃତଃ। ମହାଦେଵଃ ପୁଷ୍କରେ ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ୱୀପରେ ନ୍ୟଗ୍ରୋଧ (ବଟ) ଗଛକୁ ସେଠାରେ ଲୋକମାନେ ପ୍ରଣାମ କରନ୍ତି; ପୁଷ୍କରରେ ମହାଦେବ ଓ ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଲୋକର ନାଥ, ପୂଜିତ।

ତସ୍ମିନ୍ନିଵସତି ବ୍ରହ୍ମା ସାଧ୍ଯୈଃ ସାର୍ଦ୍ଧଂ ପ୍ରଜାପତିଃ। ଉପାସତେ ତତ୍ର ଦେଵାସ୍ତ୍ରଯସ୍ତ୍ରିଂଶନ୍ମହର୍ଷିଭିଃ। ସ ତତ୍ର ପୂଜ୍ଯତେ ଚୈଵ ଦେଵୈର୍ଦେଵୋତ୍ତମୋତ୍ତମଃ ।। ୪୯.

ସେଠାରେ ବ୍ରହ୍ମା, ସାଧ୍ୟମାନେ ସହିତ ପ୍ରଜାପତି ରହୁଛନ୍ତି। ତିରିଶି ତିନି ଦେବତା ଓ ମହାଋଷିମାନେ ତାଙ୍କୁ ସେଠି ପୂଜା କରନ୍ତି। ସେଠି ଦେବମାନେ ତାଙ୍କୁ ସର୍ବୋତ୍ତମ ଦେବ ଭାବେ ସମ୍ମାନ କରନ୍ତି।

ଜମ୍ବୂଦ୍ଵୀପାତ୍ପ୍ରଵର୍ତ୍ତନ୍ତେ ରତ୍ନାନି ଵିଵିଧାନି ଚ। ଦ୍ଵୀପେଷୁ ତେଷୁ ସର୍ଵେଷୁ ପ୍ରଜାନାଂ ହି କ୍ରମାସ୍ତ୍ଵିହ ।। ୪୯.

ଜମ୍ବୁଦ୍ବୀପରୁ ବିଭିନ୍ନ ପ୍ରକାର ମଣିମାଣିକ୍ୟ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ସେଇ ସମସ୍ତ ଦ୍ବୀପରେ ପ୍ରଜାମାନଙ୍କର ବଢ଼ିବା ଅନୁକ୍ରମ ରହିଛି।

ସର୍ଵସୋ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯେଣ ସତ୍ଯେନ ଚ ଦମେନ ଚ। ଆରୋଗ୍ଯାଯୁଃପ୍ରମାଣାଦ୍ଧି ଦ୍ଵିଗୁଣଞ୍ଚ ସମନ୍ତତଃ ।। ୪୯.

ସମସ୍ତଠାରେ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ, ସତ୍ୟବାଦୀ ଓ ନିଜକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶରୀର ସ୍ୱାସ୍ଥ୍ୟ ଓ ଆୟୁଷ୍ୟ ଦୁଇଗୁଣା ହୁଏ।

ଏତସ୍ମିନ୍ ପୁଷ୍କରଦ୍ଵୀପେ ଯଦୁକ୍ତଂ ଵର୍ଷକଦ୍ଵଯମ୍। ଗୋପାଯତି ପ୍ରଜାସ୍ତତ୍ର ସ୍ଵଯଂ ସଜ୍ଜନମଣ୍ଡିତାଃ ।। ୪୯.

ଏହି ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପରେ, ଯେପରି ବର୍ଣ୍ଣନା ହୋଇଛି, ଦୁଇଟି ଭାଗକୁ ସେଠିର ପ୍ରଜାମାନେ ନିଜେ ନିଜେ ସୁରକ୍ଷା କରନ୍ତି, ସେଠି ସଦ୍ଗୁଣୀ ଲୋକମାନେ ରହନ୍ତି।

ଈଶ୍ଵରୋ ଦଣ୍ଡମୁଦ୍ଯମ୍ଯ ବ୍ରହ୍ମା ତ୍ରିଭୁଵନେଶ୍ଵରଃ। ସଵିଷ୍ଣୁଃ ସଶିଵୋ ଦେଵଃ ସପିତା ସପିତାମହଃ ।। ୪୯.

ଈଶ୍ୱର ଦଣ୍ଡ ଉଠାଇ ରହିଛନ୍ତି, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ବ୍ରହ୍ମା, ତିନି ଭୁବନର ସ୍ୱାମୀ। ସେ ଙ୍କ ସହିତ ବିଷ୍ଣୁ, ଶିବ, ଦେବତାମାନେ, ପିତୃମାନେ ଓ ପ୍ରପିତାମାହମାନେ ମଧ୍ୟ ଅଛନ୍ତି।

ଭୋଜନଞ୍ଚାପ୍ରଯତ୍ନେନ ତତ୍ର ସ୍ଵଯମୁପସ୍ଥିତମ୍ । ଷଡ୍ରସଂ ସୁମହାଵୀର୍ଯଂ ଭୁଞ୍ଜତେ ଚ ପ୍ରଜାଃ ସଦା ।। ୪୯.

ସେଠି ଖାଦ୍ୟ ନିଜେ ନିଜେ ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, କୌଣସି ପ୍ରୟାସ ଦରକାର ନାହିଁ। ପ୍ରଜାମାନେ ସଦା ଏହି ଛଅ ରସର ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଖାଦ୍ୟ ଭୋଜନ କରନ୍ତି।

ପରେଣ ପୁଷ୍କରସ୍ଯାଥ ଆଵୃତ୍ଯା ଯଃ ସ୍ଥିତୋ ମହାନ୍ । ସ୍ଵାଦୂଦକଃ ସମୁଦ୍ରସ୍ତୁ ସମନ୍ତାତ୍ପରିଵେଷ୍ଟିତଃ ।। ୪୯.

ପୁଷ୍କର ଦ୍ବୀପର ପାରେ, ସେଉଁଠି ଏକ ବଡ଼ ମିଠା ପାଣିର ସମୁଦ୍ର ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ଘେରି ରହିଛି।

ପରେଣ ତସ୍ଯ ମହତୀ ଦୃଶ୍ଯତେ ଲୋକ ସଂସ୍ଥିତିଃ। କାଞ୍ଚନୀ ଦ୍ଵିଗୁଣା ଭୂମିଃ ସର୍ଵା ଚୈକଶିଲୋପମା ।। ୪୯.

ତାହା ପରେ ଏକ ବିଶାଳ ଅଞ୍ଚଳ ଦେଖାଯାଏ, ଯାହା ଲୋକମାନଙ୍କର ବାସସ୍ଥାନ। ସେଇ ସୁନା ଭୂମି ଦୁଇଗୁଣା ବଡ଼ ଓ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଏକ ପଥର ପରି ଦେଖାଯାଏ।

ତସ୍ମାତ୍ପରେଣ ଶୈଲସ୍ତୁ ମର୍ଯାଦାନ୍ତେ ତୁ ମଣ୍ଡଲମ୍। ପ୍ରକାଶଶ୍ଚାପ୍ରକାଶଶ୍ଚ ଲୋକାଲୋକଃ ସ ଉଚ୍ଯତେ ।। ୪୯.

ତାହା ପରେ ସୀମାନ୍ତରେ ଏକ ପାହାଡ଼ ଅଛି, ଯାହା ଗୋଲାକାର ରୂପ ନେଇଛି। ଏହା ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଓ ଅନ୍ଧକାର ଦୁହେଁ ଅଛି, ଏହାକୁ 'ଲୋକାଲୋକ' ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ଆଲୋକସ୍ତସ୍ଯ ଚାର୍ଵାକ୍ତୁ ନିରାଲୋକସ୍ତତଃ ପରମ୍। ଯୋଜନାନାଂ ସହସ୍ରାଣି ଦଶ ତସ୍ଯୋଚ୍ଛ୍ରଯଃ ସ୍ମୃତଃ ।। ୪୯.

ଏହାର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶ ସମସ୍ତ ଦିଗରେ ଅଛି, ତାହା ପରେ ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶ ରହିଛି। ଏହାର ଉଚ୍ଚତା ଦଶ ହଜାର ଯୋଜନା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।

ତାଵାଂଶ୍ଚ ଵିସ୍ତରସ୍ତସ୍ଯ ପୃଥିଵ୍ଯାଂ କାମଗଶ୍ଚ ସଃ। ଆଲୋକେ ଲୋକଶବ୍ଦସ୍ତୁ ନିରାଲୋକେ ସଲୋକତା। ଲୋକାର୍ଥଂ ସମ୍ମତୋ ଲୋକୋ ନିରାଲୋକସ୍ତୁ ବାହ୍ଯତଃ ।। ୪୯.

ପୃଥିବୀରେ ଏହାର ପ୍ରସାର ସେଇପରି ଅଛି, ଏହା ଇଚ୍ଛାମତେ ଗତି କରେ। ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଂଶରେ ଲୋକ ଅଛି, ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶରେ ଲୋକ ନାହିଁ। ପ୍ରାଣୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଲୋକ ମନ୍ୟତା ଥାଏ, ଅନ୍ଧକାର ଅଂଶ ବାହାର ଅଞ୍ଚଳ।

ଲୋକଵିସ୍ତାରମାତ୍ରନ୍ତୁ ଆଲୋକଃ ସର୍ଵତୋ ବହିଃ। ପରିଚ୍ଛିନ୍ନଃ ସମନ୍ତାଚ୍ଚ ଉଦକେନାଵୃତଶ୍ଚ ସଃ। ନିରାଲୋକାତ୍ପରଶ୍ଚାପି ଅଣ୍ଡମାଵୃତ୍ଯ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ ଅଞ୍ଚଳ ହେଉଛି ଲୋକର ପ୍ରସାର ପରିମାଣ, ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସୀମିତ ଓ ପାଣିରେ ଘେରାଯାଇଛି। ଅନ୍ଧକାର ପରେ ଏକ ଡିଞ୍ଚି ତାକୁ ଘେରି ରହିଛି।

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାନ୍ତସ୍ତ୍ଵିମେ ଲୋକାଃ ସପ୍ତଦ୍ଵୀପା ଚ ମେଦିନୀ। ଭୂର୍ଲୋକୋଽଥ ଭୁଵର୍ଲୋକଃ ସ୍ଵର୍ଲୋକୋଽଥ ମହସ୍ତଥା ।। ୪୯.

ଏହି ଡିଞ୍ଚି ଭିତରେ ଏହି ସମସ୍ତ ଲୋକ ଓ ସାତି ଦ୍ବୀପ ସହିତ ପୃଥିବୀ ଅଛି। ଭୂର୍ଲୋକ, ତାପରେ ଭୁଵର୍ଲୋକ, ପୁଣି ସ୍ୱର୍ଗଲୋକ ଓ ମହର୍ଲୋକ ଅଛି।

ଜନସ୍ତପସ୍ତଥା ସତ୍ଯ ଏତାଵାନ୍ ଲୋକସଙ୍‌ଗ୍ରହଃ। ଏକାଵାନେଵ ଵିଜ୍ଞେଯୋ ଲୋକାନ୍ତଶ୍ଚୈଵ ତତ୍ପରଃ ।। ୪୯.

ଜନଲୋକ, ତପୋଲୋକ ଓ ସତ୍ୟଲୋକ; ଏହି ହେଉଛି ସମସ୍ତ ଲୋକର ସଂଗ୍ରହ। କେବଳ ଗୋଟିଏ ଲୋକ ବୁଝିବା ଯୋଗ୍ୟ, ତାହା ପରେ ଲୋକର ସୀମା।

କୁମ୍ବସ୍ଥାଯୀ ଭଵେଦ୍ଯାଦୃକ୍ ପ୍ରତୀଚ୍ଯାନ୍ଦିଶି ଚନ୍ଦ୍ରମାଃ। ଆଦିତଃ ଶୁକ୍ଲପକ୍ଷସ୍ଯ ଵପୁରଣ୍ଡସ୍ଯ ତଦ୍ଵିଧମ୍ ।। ୪୯.

ପଶ୍ଚିମ ଦିଗରେ ଥିବା ଚନ୍ଦ୍ରମା ଏକ କୁମ୍ଭ ପରି ଦେଖାଯାଏ। ଶୁକ୍ଳପକ୍ଷ ଆରମ୍ଭରେ ଡିଞ୍ଚିର ଆକୃତି ଏହିପରି ହୁଏ।

ଅଣ୍ଡାନାମୀଦୃଶାନାନ୍ତୁ କୋଟ୍ଯୋ ଜ୍ଞେଯାଃ ସହସ୍ରଶଃ। ତିର୍ଯଗୂର୍ଧ୍ଵମଧସ୍ତାଚ୍ଚ କାରଣସ୍ଯାଵ୍ଯଯାତ୍ମନଃ। କାରଣୈଃ ପ୍ରାକୃତୈସ୍ତତ୍ର ହ୍ଯାଵୃତଂ ପ୍ରତିସପ୍ତଭିଃ ।। ୪୯.

ଏପରି ଡିଞ୍ଚି ଲକ୍ଷେ ଲକ୍ଷେ ଅଛି, ହଜାରେ ହଜାର ଥାଏ। ସେଗୁଡିକ ଆଡ଼େ, ଉପରେ ଓ ତଳେ, ଅବିନାଶୀ କାରଣ ସହିତ ଅଛି। ସେଠି ପ୍ରତ୍ୟେକ ଡିଞ୍ଚି ସାତି ପ୍ରକୃତି ଦ୍ୱାରା ଘେରାଯାଇଛି।

ଦଶାଧିକ୍ଯେନ ଚାନ୍ଯୋନ୍ଯଂ ଧାରଯନ୍ତି ପରସ୍ପରମ୍। ପରସ୍ପରାଵୃତାଃ ସର୍ଵେ ଉତ୍ପନ୍ନାଶ୍ଚ ପରସ୍ପରାତ୍ ।। ୪୯.

ଦଶ ଅଧିକ ହୋଇ ସେଗୁଡିକ ପରସ୍ପରକୁ ଧାରଣ କରନ୍ତି। ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପର ଘେରାଯାଇଛନ୍ତି, ଏବଂ ସମସ୍ତେ ପରସ୍ପରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ।

ଅଣ୍ଡସ୍ଯାସ୍ଯ ସମନ୍ତାତ୍ତୁ ସନ୍ନିଵିଷ୍ଟୋ ଘନୋଦଧିଃ। ସମନ୍ତାଦ୍ଯେନ ତୋଯେନ ଧାର୍ଯମାଣଃ ସ ତିଷ୍ଠତି ।। ୪୯.

ଏହି ଡିଞ୍ଚିକୁ ଚାରିପାଖରେ ଘନ ଜଳର ସମୁଦ୍ର ଘେରି ରହିଛି। ସେ ଡିଞ୍ଚି ସମସ୍ତ ଦିଗରୁ ସେଇ ପାଣି ଦ୍ୱାରା ଧାରିତ ଅଛି।